حوزه سلامت برای بخش خصوصی، تقریبا مانند حوزه ای ناشناخته باقی مانده است و به این ترتیب خیلی به آن ورود نمی کنند. اما حالا وزارت بهداشت به دنبال جذب سرمایه گذاران بخش خصوصی برای حوزه سلامت و درمان است. به طوری که داوود دانش جعفری، مشاور وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی معتقد است با حضور بخش خصوصی در این حوزه، بخش سلامت می تواند به یکی از بخش‌های پیشران اقتصادی کشور تبدیل شود. دانش جعفری که پیشتر وزیر اقتصاد بوده است در گفتگو با سایت خبری اتاق تهران درباره چگونگی ورود بخش خصوصی در حوزه سلامت و بهداشت می گوید.

*سرمایه گذاری در بخش سلامت چقدر برای بخش خصوصی جذاب است؟

سرمایه گذاری بخش خصوصی در حوزه های سلامت در زمینه های مختلف سرمایه گذاری های کاملا سودآوری است. منتها به دلیل بعضی از مشکلات که در گذشته در بخش سلامت وجود داشته، این بخش تقریبا یک بخش ناشناخته ای برای سرمایه گذاران خصوصی شده است، آن هم به این دلیل که در گذشته مرسوم بوده که در بخش سلامت صرفا پزشک‌ها فعال باشند؛ در حالی که مهم‌ترین مشکلاتی که در بخش سلامت وجود دارد در حوزه های مالی است و بنابراین سرمایه‌گذارها خیلی راحت می توانند این مشکلات را حل کنند. با توجه به تجربه جهانی که در واقع فرمول های مختلفی را برای مشارکت بخش خصوصی طراحی و تجربه شده، این امکان وجود دارد که بخش خصوصی تقریبا در همه حوزه‌ها حتی حوزه هایی که کالا برای دولت انحصاری است، فعالیت و مشارکت داشته باشد. مثالش در واقع حضور بخش خصوصی در قالب فرمول مشارکت عمومی-خصوصی یا PPP (Public private participation) هست که در این فرمول حتی بخش خصوصی می‌آید در زمینه ساخت بیمارستان دولتی و حتی بهره‌برداری از بیمارستان دولتی به دولت کمک می کند. یعنی نمی آید بیمارستان خصوصی بسازد؛ بخش خصوصی در این حالت بیمارستان دولتی می سازد و این بیمارستان دولتی را با یک فرمولی بعدا به خود دولت می دهد که یا خود دولت بهره برداری کند و یا نه در یک مرحله پیشرفته‌تر می‌آید بیمارستان را هم بهره برداری می کند منتها در یک قالب خاصی. مثلا فرض کنید که الان در قزوین دو بیمارستان خصوصی درست شده که پول این بیمارستان را بخش خصوصی تامین کرده است، زمین برای بخش خصوصی است، مالکیت ساختمان بیمارستان برای بخش خصوصی است، پزشک و پرستار و اینها هم همه خصوصی هستند، ولی کار اینها این است که مثل بیمارستان دولتی خدماتی که به مریض و بیمار عرضه می‌کنند با قیمت دولتی است.

* پس ما به التفاوت قیمت چه می شود؟ بعد این مابه‌التفاوت را از دولت می‌گیرد؟

آن مابه‌التفاوت را ما مدیریت می کنیم به آنها می‌دهیم که کارشان اقتصادی شود. بنابراین می خواهم بگویم که این شاید حد اعلا و حد بالای مشارکت بخش خصوصی است؛ یعنی شما ببینید اگر این فرمول را ما به کل ایران تسری بدهیم تمام این بیمارستان دولتی می توانند حالت خصوصی پیدا بکنند و خیلی مشکلاتی که ما الان داریم حل شود. به طور مثال فرض کنید یکی از موانعی که الان وزارت بهداشت دارد این است که برای توسعه بیمارستان نیازمند مجوز استخدام است و دولت چون مشکل دولت دارد نمی تواند مجوز بدهد که پرسنل دولتی زیاد بشود؛ بنابراین باید یک فرمولی پیدا کنیم که هم مشکل دولت حل شود و هم مشکل بخش سلامت و درمان و... . این فرمول‌ها در دنیا تجربه شده؛ فرمول‌های خرید خدمت که یکی از اجزای پروژه‌های مشارکت عمومی-خصوصی است به این مساله جواب داده است. البته مشارکت بخش خصوصی و دولتی در حوزه سلامت یک مدل دیگر هم دارد، این که اصلا دولت بخش خصوصی وارد بهره‌برداری نشود. یعنی بخش خصوصی می‌آید بیمارستان را می‌سازد و بعد از اینکه بیمارستان را ساخت برای بهره‌برداری تحویل دولت می‌دهد. اما چون پول بیمارستان را خود بخش خصوصی آورده، این را قسطی با سودش در طول 10-20-30 سال از دولت یا وزارت بهداشت می‌گیرد. بنابراین مشکل مالی وزارت بهداشت حل می شود؛ آن هم در واقع وارد یک فرآیند سرمایه گذاری می‌شود که می تواند به منافعش برسد.

*به نظر می آید، مشکلی که در این میان وجود داشته باشد، مساله اعتماد بخش خصوصی به دولت باشد. چرا که در دوره های مختلف ثابت شده، زمانی که روسای دولت ها تغییر می کنند، تمام هدفگذاری ها و برنامه های قبلی کنار گذاشته می شود. بعد در این میان، شما صحبت از بازه 10-20-30 ساله صحبت می‌کنید که هیچ اطمینانی وجود ندارد که دوره بعد چه کسی روی کار می‌آید و این مسیر را ادامه می‌دهد یا نه. مساله اعتماد را چطور حل می کنید؟

خب. ببینید! اگر بخش خصوصی اصل آن را می‌پذیرند و مشکلش اعتمادسازی است؛ در واقع خود اعتمادسازی هم فرمول دارد یعنی مثلا یک راهش این است که بگوییم آقا بهتر است وزارت بهداشت برود در این زمینه یک قانونی تصویب کند که خیال بخش خصوصی راحت شود. یک راه دیگر این است که مثلا فرض کنید اگر وزارت بهداشت الان تعهد بدهد که قسط این بیمارستان را مثلا 20 ساله به بخش خصوصی بدهد؛ مثلا بخش خصوصی اعتماد نمی‌کند ولی اگر یک بانکی مثلا یک ال‌سی به نفع بخش خصوصی گشایش بکند، از طرف وزارت بهداشت اعتماد می‌کند. خب ما به این سمت برویم. ولی باید با بخش خصوصی بنشینیم و ببینیم خلاصه مشکلش چیست و اگر مشکلاتش از این قبیل که شما گفتید باشد، برایش راه‌حل پیدا کنیم. یعنی مثلا بهتر است که این راه حل هم با حضور خود بخش خصوصی باشد. اتفاقا کشورهایی که این کارها را انجام داده اند همین روش را استفاده کردند که از بخش خصوصی در راه‌حل ها استفاده کردند؛ یعنی گفتند که شما چطوری راضی می شوی که مثلا بیایی در این حوزه مشارکت کنی؟ آن هم گفته اگر اینجوری بشود قانون بگذارید، من خیالم راحت می‌شود. این کشورها هم قانون های مورد نیاز برای جلب رضایت بخش خصوصی را تصویب کردند.

*از دیگر مشکلات حضور بخش خصوصی در حوزه سلامت چیست؟

بعضی از موانعی که در بخش سلامت برای حضور بخش خصوصی وجود دارد،‌ موانعی است که به صورت سنتی و ذهنیتی در گذشته وجود داشته و یکی از آن موارد این است که در گذشته سیاست‌گذارهای بخش سلامت نگاهشان به بخش سلامت این بوده که خیلی از کارها را باید صرفا دولت انجام بدهد در حالی که این نگاه شاید برای 50 سال پیش باشد. الان نگاهی که در دنیا حاکم است، این است که آنچه که مهم است این است که خدمات به قیمت مناسب در دسترس همه جامعه باشد. ولی اینکه این لزوما با تصدی دولت باشد یا می‌تواند حضور بخش خصوصی هم به این هدف کمک بکند مساله اصلی است. درواقع الان نظریات حاکم این است که بخش خصوصی می‌تواند خیلی فعال باشد. یکی از کشورهایی که خیلی در زمینه سلامت و پوشش خدمات سلامت در دنیا معروف است انگلیس است. اما شاید بخش سلامت انگلیس، یکی از دولتی ترین بخش های سلامت دنیا باشد. دولتی ترین است برای اینکه حدود 86 درصد از مخارج سلامت را دولت انگلیس می دهد. این جزو تاپ‌های دنیا است. اما در ایران الان این عدد حدود 21 درصد است؛ یعنی در واقع از کل هزینه های سلامت حدود 21 درصد توسط بودجه دولت تامین می شود. اما در انگلیس کاری کرده اند که این منابع عظیمی که دولت می‌دهد به خاطر رقابت بیشتر طوری باشد که بخش خصوصی هم بتواند نقشی فعال داشته باشد و استفاده کند به خاطر اینکه بعضی از مشکلات را حل بکند.

با مطالعه ای که در بخش سلامت داشتم، فکر می کنم که زمینه حضور بخش خصوصی در بخش سلامت فوق العاده زیاد است، ولی همین طور که عرض کردم در گذشته باور این بوده که مثلا بعضی از کارها را حتما باید پزشک‌ها انجام بدهند. این باور الان دیگر وجود ندارد حداقل در سطح مسوولان وزارت بهداشت و سیاست گذاران این نیست. مجلس هم همین نگاه را دارد؛ بنابراین ما باید تلاش هایمان معطوف به این شود که چه کنیم که بخش خصوصی حضورش بیشتر باشد و یکی از نکات این است که بخش خصوصی خودش راه حل بدهد؛ یعنی بخش خصوصی ما هم اگر به روش های قدیمی بخواهد وارد شود موفق نمی‌شود؛ مثلا فرض کنید که نظام اجرایی ما در ایران مثلا در بخش های عمرانی صرفا متکی به نظام کارفرما، مشاور و پیمانکار است. الان شما می بینید که بخش‌های ساختمانی و عمرانی تقریبا با رکود جدی مواجه است به خاطر اینکه کارفرماها بودجه دولتی و بودجه عمرانی ندارند و بنابراین این مشکل هم به وجود آمده است.

*یعنی همین دومینوی مشکلات تا آخر می‌رود؟

بله. ولی حالا دنیا برای اینکه این مساله را حل کند چه کار کرده! آمده نقش بخش خصوصی را به این ترتیب در قالب پروژه‌هایی مثل EPCF تعریف کرده، یعنی بخش خصوصی به جای اینکه فقط منتظر باشد طرح عمرانی دولت داشته باشد و بعد او پیمکانکار یا مشاورش شود، بیاید یک فرمول جدیدی بدهد که در آن هم بسازد و هم تامین مالی کند.

پس بنابراین الان بخش خصوصی ما باید تغییر گفتمان را شروع کند و به جای اینکه بگوید من پیمانکار هستم و دنبال کار می‌گردم، بگوید من می سازم و پول را هم می‌آورم. حالا ممکن است که خودش به تنهایی انجام ندهد، ولی معنی اش این است که با آنهایی که منابع مالی دارند مشارکت کند و در قالب یک شخصیت حقوقی جدید بیاید این تضمین را بدهد. اگر این کار را بکنیم شاید یک تحولی در اجرا در کشور به وجود بیاید مخصوصا در این شرایط رکودی ما بتوانیم بخش سلامت را تبدیل به یکی از بخش‌های پیشران اقتصادی کشور کنیم.