در سال گذشته صادرات غيرنفتي ايران افتي محسوس داشت و يكي از بخش‌هاي مهمي كه دچار افت شد صنايع غذايي بود؛ افتي كه مقصر اصلي آن را مي‌توان عدم برنامه‌ريزي صحيح متوليان اصلي يعني تشكل‌ها در بحث صادرات صنايع غذايي دانست.
صادرات غيرنفتي ايران شامل 2 بخش است؛ بخش اول صادراتي است كه در حقيقت پايه نفتي دارد مانند پتروشيمي و ميعانات گازي، بخش دوم صادراتي است كه به واقع غيرنفتي محسوب مي‌شود. يكي از اين كالاهاي غيرنفتي كه هميشه سهم مهمي در سبد صادرات داشته است، صنايع غذايي است. در سال‌هاي اخير با وجود مشكلات زيادي كه اقتصاد ايران وجود داشته است اما صنايع غذايي هميشه جزو صنايع سودده بود. وجود تقاضا در بازار با وجود افت قدرت خريد مردم و همچنين رقابت زياد در اين صنعت باعث شد كه شاهد شكل‌گيري كارخانه‌هاي موفقي در صنايع غذايي باشيم. به ويژه آنكه بسياري از فعالان موفق اين صنعت بخش خصوصي واقعي هستند و هيچ ارتباطي با دولت يا نهادهاي خصولتي ندارند. در تمام سال‌هاي تحريم اين صنايع توانستند به رشدهاي مهمي در بحث صادرات دست پيدا كنند و محصولات غذايي ايران در بسياري از بازارهاي جهاني جاي خود را باز كرده بود.
افت صادرات در شرايط بهبود وضعيت
افت صادرات صنايع غذايي به حدي محسوس بود كه اعتراضات باعث شد كه نخستين جلسه كميسيون كشاورزي اتاق بازرگاني تهران به اين موضوع اختصاص يابد. اين در حالي بود كه افت در سال 94 و در شرايط بهبود وضعيت صادرات رخ داد. برجام، حل نسبي مشكل تحريم‌ها و از همه مهم‌تر فرصت مغتنم صادرات به روسيه عملا باعث شده بود كه همه براي صنايع غذايي فرصتي ايده‌آل را تجسم كنند اما آمارهاي ارائه شده كاملا خلاف اين موضوع را نشان داد. صادراتي كه تا پيش از اين حتي در دوران تحريم داراي وضعيتي مناسب بودند دقيقا در همين سال با افت محسوس صادرات روبه‌رو شدند.

كاوه زرگران دبيركل كانون صنايع غذايي در اين رابطه در گفت‌و‌گو با «تعادل» گفت: افت صادرات صنايع غذايي نه‌تنها زياد بلكه قابل تامل از اين جهت است كه اين افت غالبا در بخش‌هايي رخ داده است كه در آن داراي مزيت صادراتي بيشتري بوديم و شامل صنايع قوي‌تر ما شده است. به گفته زرگران كاهش صنايع غذايي بيشتر در شيريني و شكلات، ماكاروني و مواد لبني قابل توجه است. وي تاكيد كرد در شيريني و شكلات، ماكاروني و لبنيات به ترتيب از نظر حجمي 18درصد، 8 درصد و 6 درصد افت داشته‌ايم كه البته افت 6 درصدي لبنيات از نظر ارزشي بسيار بالاست. وي تاكيد كرد: تمام اين اتفاقات در شرايط بهبود وضعيت صادرات بود.

زرگران معتقد است كه بايد هر بخش را به صورت جداگانه بررسي كرد براي مثال در بخش لبنيات 85 درصد صادرات به دو كشور رخ مي‌داد كه افت تقاضاي آنها باعث اين موضوع شد. همچنين قيمت شيرخام در ايران گران‌تر از ساير كشورهاست و باعث بالا بودن قيمت تمام شده ايران شده است. وي در بحث ماكاروني موضوع عوارض واردات گندم را مطرح كرد و افزود: به دليل اين عوارض قيمت تمام شده افزايش يافته است و باعث كاهش صادرات اين محصول شده است. وي در نهايت مساله نوسان اقتصادي دنيا را مهم‌ترين عامل كاهش صادرات دانست. دبيركل كانون صنايع غذايي تاكيد كرد: بررسي علت اين موضوع كماكان در حال بررسي است و در آينده نزديك علل آن از سوي كميسيون كشاورزي و كانون صنايع غذايي اعلام خواهد شد.
 4 ايراد تشكل‌ها در بحث صادرات
صنايع غذايي اكثرا توسط بخش خصوصي واقعي صادر مي‌شود و متولي صادرات آنها نه دولت بلكه فعالان اقتصادي هستند كه در تشكل‌هاي خود نقشي پررنگ دارند. اگر در زمان بهبود صادرات تشكل‌هاي صنايع غذايي را به عنوان نهادهايي موفق مطرح مي‌كنيم امروز نيز بايد قبول كنيم كه اين تشكل‌ها داراي ايراداتي اساسي هستند كه باعث مشكلاتي اينچنيني شده‌اند. در اين ميان 4 ايراد اساسي به تشكل‌ها وارد است.
همه تخم‌مرغ‌ها در يك سبد: نخستين مشكل صادرات صنايع غذايي ايران اين است كه بازارهاي صادراتي اين محصولات به چند كشور خاص از جمله عراق و افغانستان منحصر شده است. اگر به ليست صادرات صنايع غذايي نگاهي شود اكثر كالاهاي نهايي به همين 2 كشور صادر مي‌شد و اتفاقات سياسي-اقتصادي باعث مشكلات زيادي براي فعالان اقتصادي شد. از وظايف تشكل‌هاي اقتصادي گسترش بازارهاي صادراتي و تنوع بخشيدن به اين بازارها است. در چند سال گذشته اين تشكل‌ها كاملا در همان بازارهاي قديمي تمركز كرده‌اند و توجهي به موضوع ايجاد پورتفليوي صادراتي نكرده‌اند. در حقيقت اين ايراد مدت‌هاست كه توسط كارشناسان به تشكل‌هاي صنايع غذايي گرفته مي‌شود اما هيچ كاري از سوي آنها صورت نگرفت.
عدم لابي مناسب با دولت: تشكل‌هاي صنايع غذايي ايران داراي ارتباط بسيار مناسب و حسنه‌يي با دولت هستند اما از اين موضوع بسيار كم به نفع فعالان بخش خصوصي استفاده كرده‌اند. بعد از اجرايي شدن قانون انتزاع فعالان بخش خصوصي دچار مشكلات زيادي در بحث قانون عبور موقت كالاهاي صادراتي شدند. بعضي از كالاها اصولا داراي اجازه عبور موقت نيستند و برخي ديگر دچار مشكلاتي در اين بخش هستند. همين موضوع باعث مشكلاتي اساسي براي بخش خصوصي شده است. اين در حالي است كه بخش خصوصي اعتراضات زيادي در اين خصوص به دولت داشته است اما كمتر مورد توجه قرار گرفت و تشكل‌هاي بخش خصوصي با وجود ارتباط خوب با دولت هيچگاه نتوانستند، اين موضوع را حل كنند. همچنين مباحثي مانند عوارض گندم از مشكلاتي است كه دولت براي بخش خصوصي ايجاد كرده است.
حضور ضعيف ايران در نمايشگاه‌هاي بين‌المللي: يكي از مهم‌ترين مسائل براي بازاريابي كالاها حضور در نمايشگاه‌هاي بين‌المللي است. در چند سال اخير حضور در نمايشگاه‌هاي بين‌المللي توسط ايران بسيار كمرنگ بود. گلفود يكي از مهم‌ترين نمايشگاه‌هاي صنايع غذايي در جهان است. امسال بخش ايران بسيار كم فروغ بود و نتوانست در مقابل صنايع غذايي مقتدر جهان حرفي براي گفتن داشته باشد.
مهم‌ترين موضوع اين بخش عدم برنامه‌ريزي تشكل‌هاي بخش خصوصي در زمينه نمايشگاه‌هاي بين‌المللي و بازاريابي است. زماني كه بازاريابي در اين راستا صورت نگيرد طبيعتا در بلندمدت افت صادرات صنايع غذايي كاملا طبيعي است.
نداشتن برنامه صادراتي مدون: يكي از وظايف تشكل‌ها تنظيم برنامه‌يي مشخص در راستاي اهداف آنهاست. تشكل‌هاي صنايع غذايي مانند كانون صنايع غذايي تا امروز هيچ برنامه مشخصي در زمينه صادرات ارائه نداده‌اند. اين موضوع خبر از اين مي‌دهد كه يا صادرات جزو اهداف اين تشكل‌ها نيست يا اصولا برنامه‌يي توسط اين تشكل‌ها نوشته نشده است.
تشكل‌هاي انحصارطلب
با وجود تمام اين بحث‌ها در نهايت اشتباهات تشكل‌ها باعث آسيب به يكي از مهم‌ترين بخش‌هاي صادراتي كشور شد. در اين ميان يك صدا بودن تشكل‌هاي صنايع غذايي خود باعث ديده نشدن اين ضعف‌هاست. مسوولان كانون صنايع غذايي، كميسيون كشاورزي و بسياري از تشكل‌هاي صنايع غذايي از يك گروه مشخص هستند كه كاملا با هماهنگي در زمينه‌هاي مختلف عمل مي‌كنند.
در اين شرايط طبيعي است كه هيچ كس ايرادات اين گروه را به آنها گوشزد نمي‌كند. اين گروه تلاش دارد تشكل‌هاي بيشتري را در اختيار داشته باشد و در ماه‌هاي اخير هر تشكلي كه با آنها همسو نبوده است و ديدگاه‌هاي متفاوتي داشته با تغيير و تحولاتي روبه‌رو شده است. شايد اگر اجازه وجود صداي مخالف در اين بخش داده مي‌شد امروز شاهد كاهش صادرات تا اين حد در يكي از موفق‌ترين صنايع كشور نبوديم.

منبع: تعادل