بعد از گذشت 50 سال از شروع به کار نخستین واحد پتروشیمی در شیراز و در شرایطی که 38 واحد پتروشیمی بزرگ و کوچک در کشور وجود دارد کارشناسان معتقدند هنوز این صنعت نقشه راه مشخص و یک طرح توسعه همه جانبه ندارد و باید دولت و وزارت نفت به عنوان متولی سر رشته کار را در دست بگیرند و با جذب سرمایه گذاران داخلی و خارجی و فعال کردن حضور بخش خصوصی از پتانسیل ها و ظرفیت های این صنعت به بهترین شکل استفاده کنند؛ در این گزارش «مهدی شریفی نیک نفس» مدیر عامل شرکت بازرگانی پتروشیمی از چالش ها و مزیت های این صنعت می گوید و به اصلی ترین پرسش ها و راهکارها در این حوزه پاسخ می دهد:

5 چالش اصلی صنعت پتروشیمی:

1- کمبود خوراک :

نخستین و اصلی ترین مشکل صنعت پتروشیمی هم اکنون کمبود خوراک و تامین نیاز واحدهای پتروشیمی است که باعث شده برخی از ظرفیت های صنایع پتروشیمی خالی بماند و واحدها زیر ظرفیت کار کنند؛ به صورت میانگین هم اکنون واحدهای پتروشیمی با 60 تا 70 درصد ظرفیت کار می کنند که به نظر می رسد با راه اندازی فازهای 17 و 18 ( که حدود 40 تا 50 درصد پیشرفت داشته اند) در سال های آینده بتوان این مشکل را حل کرد و ظرفیت تولید پتروشیمی ها را به 100 درصد رساند.

2- تامین سرمایه برای راه اندازی واحدهای جدید و نیمه کاره:

هم اکنون شاهد ساخت حدود 69 واحد پتروشیمی کوچک و بزرگ در کشور هستیم که در نقاط مختلف جای گرفته اند و بین 5 تا 95 درصد پیشرفت فیزیکی و ساخت داشته اند و حالا برای تکمیل و بهره برداری نیاز به سرمایه گذاری، منابع و نقدینگی دارند و عملا فعالیت های ساخت و ساز در بسیاری از آن ها به دلیل نبود منابع تعطیل و متوقف شده است؛ براساس اعلام شرکت ملی صنایع پتروشیمی برای راه اندازی این واحدهای نیمه کاره نیاز به 40 میلیارد دلار سرمایه است تا این واحدها قبل از اینکه آسیب ببینند، ظرف 5 سال آینده افتتاح شوند. پیش بینی می شود در صورت افتتاح این واحدها میزان ظرفیت تولید محصولات پتروشیمی کشور دو برابر و از 60 میلیون تن اسمی کنونی به 120 میلیون تن برسد و با این اتفاق کشورمان به یکی از بزرگ ترین تولید کنندگان محصولات پتروشیمی در سطح منطقه و جهان تبدیل خواهد شد.

3- سرمایه و نقدینگی:

یکی از چالش های مهم کنونی در صنعت پتروشیمی کمبود نقدینگی واحدها و سرمایه برای به سرانجام رساندن طرح های توسعه و نیمه کاره است که به نظر می رسد تنها با جذب سرمایه گذاران و ارائه تسهیلات و حمایت های دولت این مشکل قابل حل باشد.

4- بهره وری پایین و بالا بودن هزینه های تولید:

بخشی از محصولات پتروشیمی ایران گران تر از قیمت استاندارد جهانی تولید می شوند و به صورت کلی قیمت تمام شده محصولات پتروشیمی در کشور بالاست و بهره وری واحدها آن چنان که باید باشد نیست؛ این اتفاق ها باعث شده در زمان صادرات شانس چانه زنی برای فروش پایین بیاید و مجتمع های پتروشیمی انگیزه و توجیح اقتصادی چندانی برای فروش نداشته باشند؛ اما شاید سوال این باشد که چرا هزینه های تولید بالاست؟ زیرا اکثر واحدهای پتروشیمی برای پروژه ها تسهیلات بانکی دریافت کرده اند و نرخ تسهیلات بالاست به همین دلیل وقتی این هزینه روی تولید سر شکن می شود، قیمت تولید بالا تر می رود؛ از طرف دیگر برخی از واحدهای پتروشیمی هم با فاینانس های خارجی راه اندازی شده اند و تسهیلات با نرخ دلار پایین؛ هزار و هزار و 200 تومان دریافت کرده اند اما حالا باید با نرخ دلار بیش از سه هزار تومانی تسهیات را پس دهند که این موضوع نیز خود شرایط سختی را به وجود آورده است؛ علاوه بر این ها تحریم های اقتصادی هم هزینه های زیادی را بر تولید، حمل و نقل، صادرات و... تحمیل کرده است که اثرات بسیاری بر بالارفتن قیمت تولید داشته است.

5- قیمت خوراک:

یکی از فاکتورهای بسیار مهم در قیمت تمام شده محصولات پتروشیمی قیمت خوارک است که اتفاقا همیشه از آن به عنوان یکی از مزیت های کشور ما یاد می شود؛ زیرا واحدهای پتروشیمی در کشور ما باتوجه به داشتن منابع عظیم گاز می توانند از خوراک ارزان تری نسبت به کشورهای دیگر برخوردار باشند اما در ماه های گذشته تعیین قیمت خوراک به چالش مهمی تبدلی شده است به شکلی که در نامه 4 وزیر به رئیس جمهور هم به آن و تاثیرش بر بازار بورس و سرمایه و... اشاره شده بود. به صورت کلی قیمت خوراک روی قیمت تمام‌ شده اثر می گذارد و قیمت تمام ‌شده روی سود و آن مارجینی ( حاشیه سودی ) که برای فروش می‌ ماند. هر چقدر حاشیه سود بالاتر باشد، قدرت چانه ‌زنی‌ را از دست می دهیم زیرا رقیب با قیمت بهتری محصولش را عرضه ی کند.

 3 مزیت اصلی صنایع پتروشیمی کشور:

1- وجود منابع فراوان گازی است:

ایران از نظر داشتن ذخایر گاز جزو سه کشور اول جهان محسوب می شود و این موضوع باعث شده که فرصت های بسیاری برای توسعه صنایع پتروشیمی در کشور وجود داشته باشد.

2-دسترسی به آب‌های آزاد:

در جنوب کشور ما کیلومترها مرز آبی داریم که به آب های آزاد راه دارد و این فرصت صادراتی بسیار مهمی برای محصولات صنایع پتروشیمی به وجود آورده است؛ از سوی دیگر باتوجه به آب بر بودن ( در بین صنایع، پتروشیمی بیشترین سرانه مصرف آب را دارد)، صنعت پتروشیمی می تواند در خط ساحلی جنوب کشور توسعه پیدا کند و علاوه بر تامین آب به سادگی محصولاتش هم صادر شود.

3- نیروی انسانی متخصص :

سرمایه های انسانی و نیروهای متخصص هم مزیت دیگر کشور است، ما در این زمینه حرف برای گفتن داریم و بخشی از این رشد به دلیل محدودیت هایی که در سال های تحرم شکل گرفت، به وجود آمد. صنعت پتروشیمی ایران قبل و بعد از تحریم اصلا قابل مقایسه نیست؛ نیروی انسانی کشورمان در این سال ها اعتماد و تجربه فراوانی به دست آورده اند و حتی بخش مهمی از تجهیزات و تکنولوژی مورد نیاز پتروشیمی های کشور را هم اکنون در داخل ساخته و تامین می کنیم.

 3 پرسش

1-دولت و بخش خصوصی چه نقش و جایگاهی در صنعت پتروشیمی دارند؟

پتروشیمی‌ها بعد از داستان خصوصی‌ سازی عملا خصولتی شده‌اند، یعنی زیر نظر دولت هم هستند و هم نیستند. می توان گفت بعد از خصوصی‌ سازی ها وزارت نفت دیگر متولی نیست و قدرت خود را در صنایع پتروشیمی از دست داده ولی جایگزینش سازمان های زیر مجموعه وزارت تعاون، کار و تامین اجتماعی و وزارت دفاع شده اند؛ الان تنها حضور وزارت نفت و شرکت صنایع ملی پتروشیمی در هلدینگ خلیج فارس است که آن هم به صورت کلی 40 درصد سهم بازار صنعت پتروشیمی را برعهده دارد و به جز این مابقی سهام پتروشیمی ها را خصولتی ها و بخش کمی (حدود 10 تا 15 درصد) را هم خصوصی ها در اختیار دارند. البته باوجود همین سهم کم باید گفت که بخش خصوصی در سال های گذشته در صنعت پتروشیمی کارنامه موفقی داشته و دولت باید نهادهای عمومی و خصولتی را اجبار کند که سهامشان در بخش پتروشیمی در بازار عرضه کنند و به مردم و شرکت ها و بخش خصوصی واقعی واگذار کنند و خودشان هم به کارهای تخصصی روی بیاورند و در حوزه تخصصیشان سرمایه گذاری کنند. مجتمع‌های پتروشیمی با مدیریت حرفه‌ای، آزاد‌شدن سهام و عرضه در بورس بهتر اداره خواهند شد. البته در این بین باید دولت از بخش خصوصی حمایت کند و در موقعیت های مشابه و شرایط مساوی امتیازهایی را به بخش خصوصی اختصاص دهد زیرا به دلیل مشکلات مختلف در ماه ها و سال های گذشته بخش خصوصی نیرو و انرژی خود را از دست داده است. دولت باید در نظر داشته باشد اگر به دنبال اقتصادی پویا در بخش های مختلف از جمله صنعت پتروشیمی است تنها با حضور فعال بخش خصوصی و سرمایه گذاری در این بخش به آن خواهد رسید.

2-موانع حضور سرمایه گذاران خارجی و جذب سرمایه در صنعت پتروشیی چیست؟

قوانین و مقررات، موانع کسب و کار، مشکلات بانکی، فساد اداری موجود، بروکراسی اداری و ... . رتبه ریسک ایران برای سرمایه‌ گذاری را بالا برده است و امیدواریم در رتبه‌ بندی ریسک جایگاه کشور پایین بیاید تا بتوانیم تعامل لازم را با اقتصاد جهان برقرار کند که سرمایه‌ گذاران حضور پیدا کنند. البته در ماه های گذشته شرکت های مختف علاقمندی خود را برای سرمایه گذاری اعلام کرده اند اما به اعتقاد من ما در بهترین حالت به شرایط برنامه سوم و دوران اصلاحات خواهیم رسید که بیشترین میزان جذب سرایه گذاری خارجی را شاهد بودیم و به عدد 3 تا 3.5 میلیارد دلار رسیدیم موضوعی که حتی بانک جهانی هم آن را در گزارش خود پیش بینی کرده است و اعلام کرده ما در سال 2017 به عدد 3.2 میلیارد دلار خواهیم رسید. به نظرم باتوجه به این شرایط بهترین کار این است که به پشتوانه رشد صادرات از فاینانس های خارجی برای توسعه استفاده کنیم، سرمایه گذاران داخلی را با فراهم کردن بسترها تشویق به سرمایه گذاری کنیم و همچنین روی جوینت ونچرها ( مشارکت شرکت های داخلی و خارجی) سرمایه گذاری کنیم.

3-آیا ایران در صادرات پتروشیمی موفق عمل کرده است؟

اگرچه که در صادرات محصولات پتروشیمی موفقیت هایی به دست آورده ایم و سال گذشته 11 میلیارد دلار صادرات داشته ایم اما در صادرات با مشکلات مهمی هم رو به رو هستیم که مهم ترین آن جزیره ای عمل کردن است و آن هم به ضعف فرهنگی ما و عدم جمع گرایی باز می گردد؛ تجار کشورما هر یک به صورت مجزا برای فروش عمل می کنند و این هزینه ها را افزایش می دهد زیرا مثلا باید به جای یک کشتی برای محموله های پتروشیمی چند کشتی گرفته شود و از سوی دیگر وقتی چند قیمت وجود داشته باشد قدرت تعیین قیمت در بازار کاهش می یابد و شرکت های داخلی به رقیب برای یکدیگر تبدیل می شوند؛ در صورتی که با تشکیل ائتلاف و اتحادیه هایی می توانیم سود بیشری حاصل کنیم و جایگاه بهتری در بازار داشته باشیم و محصول خود را با قیمت بهتری بفروش برسانیم. مشکل دیگر کشور در بحث صادرات محصولات پتروشیمی عدم برندسازی و برندینگ است که باعث شده ما جایگاه ویژه و تاثیر گذار خودمان را نتوانیم آن چنان که باید کسب کنیم. علاوه براین ها با مسائلی همچون قوانین و مقررات دست و پا گیر، تعرفه ها، نبود مشوق های صادراتی لازم و نوسان در تولید کالاهای با کیفیت رو به رو هستیم.

راهکار:

برای رسیدن به قیمت مناسب خوراک پتروشیمی چه باید کرد؟

بحث تعیین قیمت خوارک مورد نیاز پتروشیمی ها به یکی از موضوعات مهم اقتصادی کشور تبدیل شده است که روی بورس و بازار سرمایه به شدت تاثیر داشته و حتی یکی از بندهای نامه دو ماه پیش 4 وزیر به رئیس جمهور و هشدار نسبت به رکود در کشور بوده است؛ اما در این بین این سوال مطرح می شود که چگونه می توان به قیمتی مناسب برای صنایع پتروشیمی رسید؛ وزیر نفت بیژن نامدار زنگنه معتقد است نباید به پتروشیمی ها خوراک ارزان داد و برای یک بار هم شده باید جلوی ادامه این کار گرفته شود، از سوی دیگر فعالان حوزه پتروشیمی می گویند با این اتفاق مزیت مهم تولید پتروشیمی در کشور از بین خواهد رفت؛ با توجه به این شرایط راهکار چیست؟

شریفی نیک نفس مدیرعامل شرکت بازرگانی پتروشیمی:

من نمی‌ گویم قیمت کنونی خوراک مناسب یا پایین است، به نظرم در کشور باید یک نقطه اپتیمم پیدا کنیم؛ یعنی دولت و وزارت نفت باید به این نقطه و تعیین آن برسند؛ بهتر است یک محاسبات عمومی نسبت به سطح قیمت‌های جهانی و منطقه انجام شود و بعد به یک قیمت منطقی برسیم که هم پتروشیمی ها سود ده باشند و اجرای طرح های توسعه توجیح پذیر باشد و هم شرایط ذخایر کشور در نظر گرفته شود. ببینید مزیت اصلی کشورما قیمت خوراک است و اگر این از بین برود دیگر توسعه پتروشیمی ممکن نخواهد شد و واحدهای کنونی هم با مشکل رو به رو می شوند؛ رسیدن به قیمت منطقی مهم است زیرا آینده این صنعت به آن بستگی دارد و توسعه، سرمایه گذاری داخلی و خارجی همگی براساس تعیین قیمت خوراک رخ خواهد داد. به نظرم حساس ترین بخش صنعت پتروشیمی و پاشنه آشیل آن خوارک است و دولت باید در تعیین قیمت این مهم را ئر نظر بگیرد. از طرف دیگر می خواهم این موضوع را هم در پاسخ به کسانی که می گویند قیمت خوراک در کشور پایین است بگویم که قیمت خوراک در کشورما همچنان نسبت به کشورهای منطقه و رقیب یعنی عربستان و قطر بالاتر است.

امیدورام انشاالله وزارت نفت و دولت برای یک بار هم که شده قیمت خوراک را به صورت منطقی تعیین و فرمولی را برای افزایش آن حداقل در 10 سال آینده مشخص کنند تا تکلیف سرمایه گذاران هم روشن شود؛ باید به این نکته توجه داشت که سرمایه گذاری در صنعت پتروشیمی طولانی مدت و چند میلیون دلاری است و اگر به دنبال تشویق سرمایه گذار هستیم باید ابتدات تکلیف قیمت خوراک را نهایی کنیم.

منبع: مجله آینده نگر