جايگاه انسان در شهر چيست؟ آيا اين شهر جايي هست که به آن حس تعلق داشته باشيم؟ پاسخ به اين پرسش ها نيازمند رويکرد بنيادين و همه جانبه نگر تحت عنوان «بازخواني هويت ايراني» است. اگر ما نتوانيم هويت خود را تعريف کنيم قاعدتاً در ادامه کار دچار لکنت و لغزش مي شويم، چراکه ما فقط يک ايران براي زندگي خود و نسل هاي آينده داريم و بايد آن را آراسته و از آن حفاظت کنيم.
    اما ايراني کيست؟ ايراني مسلمان کيست؟ ما در اين شهر چگونه بايد زندگي کنيم تا هويت شهري ما به حس تعلق بينجامد. هنوز هم فاميلي اکثر ايراني ها به محل تولدشان بازمي گردد، جايي که به آن حس تعلق داشته اند، اما در شهر امروز ما آيا کسي مي تواند بگويد من پرديسي هستم؟ کسي مي تواند بگويد من پرندي هستم؟ اينها چه حس تعلقي ايجاد مي کند؟ هويت است که توان و محرکه اصلاح زندگي را در خود دارد، ولي هويت سازي کار آساني نيست.
    در چالش جهاني شدن مفهومي وجود دارد تحت عنوان «از جا کنده شدن». ازجا کنده شدن انسان‎ها، به مثابه يک چالش بسيار جدي در برابر هويت ، جامعه را با ريسک هاي بالامواجه مي کند. در جوامع سنتي مفهومي به نام از جا کنده شدن نبود و بسياري از تعارض هاي زندگي انسان در چارچوب بستر فرهنگي سنتي مديريت مي شد ولي در جهاني که انسان ها همگي از جا کنده شده اند، معلوم نيست چه کسي متعلق به کجاست؟ منافع کجاست؟ در اين جهان سيال، جامعه پُر است از ريسک هاي متنوع؛ و دانستن اينکه ما کجاي جهان قرار داريم بحثي بسيار پيچيده و البته ضروري است.
    بخش عمده اي از منازعات جهان مربوط به «بازيابي هويت اقوام» است اما خيلي ها تصور مي کنند وقتي جريان جهاني شدن صورت مي گيرد، جهان به سمت صلح بيشتري مي رود درحالي که همان قدر که آگاهي افزايش پيدا کند، تمايل براي بازتعريف و تلاش براي جايابي جديد از سوي اقوام و کشورهاي مختلف تعارضات بيشتري را درپي مي آورد. در اين وضعيت، اگر به بحث هويت به عنوان لنگرگاه اصلي براي پاسخ دادن به چالش هاي شهرنشيني در ايران بازگرديم و در آن متوقف شويم، آنچه مي توانيم حول مفهوم ايران به آن متصل شويم چيست؟
    قوي ترين ريسمان ما، انديشه «ايران شهر» است. مفهومي که نه مختص يک مکان، بلکه مبناي يک هويت است. ريسماني که مي توانيم با درنظر داشتِ ملاحظاتي چند، به آن چنگ بزنيم.
    در منطقه اي که ما در آن زندگي مي کنيم، هم تمدن مصري از بين رفته، هم تمدن روم، هم آناتولي و هم ديگران. تنها تمدني که از ميان آن همه تاريخ و فرهنگ خاوري، باقي مانده همين تمدن ايراني و پارسي است. اين واقعيت نشانگر آن است که ويژگي منحصربه فردي در اين تمدن وجود دارد که در طول هزاران سال توانسته روي پاي خود بايستد. آنچه بر فراز تاريخ دوام خود را نشان داده و توانسته بر سرير ارزش هاي ذاتي، ثبات خويش را حفظ کند، «قدرت سازگاري با محيط» است. ايراني، قدرت سازگاري با تحولات جهاني را دارد و اين قدرت سازگاري توانگري بايسته اي است که توجه به آن مي تواند مبناي حل تعارضات بزرگ شود. فردوسي نخستين کسي بود که راه بازتعريف انديشه «ايران شهر» را در شاهنامه برگزيد. او در مخمصه ظلم خلفاي عباسي و ترکتازي ترکان ايلات و تکه تکه کردن اين سرزمين به دنبال آن بود که مبناي هويتي پيدا کند و با تکيه بر آن وحدت ازدست رفته قومش را بدان بازگرداند. حالا نيز اگر از کسي بپرسيد «انديشه ايراني؟» نخستين انتخابش همين انديشه خواهد بود. اما بازتعريف ايرانشهر چالش هايي نيز پيش رو دارد: نخست اينکه برخي ايران شهر را در برابر اسلام شهر قرار مي دهند، درحالي که اين يک رويارويي واهي است. اگر به انديشه ملک الشعراي بهار يا مرحوم مطهري در کتاب «خدمات متقابل اسلام و ايران» بازگرديم، خواهيم ديد که اسلام شناسي اصيل، هويت تمدن کهن ايران را به رسميت مي شناسد و نشان مي دهد که اين تمدن کهن تا چه حد به کمک تمدن جديد اسلامي آمده و چگونه به انديشه اسلامي براي ترويج و گسترش کمک کرده است. چالش بعدي، در درون هويت ايراني مستتر است و آن هويت لايه لايه ايرانيان است. شما ايراني هستيد اما مي توانيد تهراني باشيد، مي توانيد کاشاني باشيد، مي توانيد کارمند دولت يا بازاري باشيد، مي توانيد در مشاغل مختلف شاغل يا در منصب هاي مختلف مسئول و به اديان گوناگون معتقد باشيد. بنابراين بايد در حفظ اين تعامل کوشش کرد نه در تقابل.
    بنابراين امروزه، با سه سنگِ محک، بايد انديشه ايران شهري را سنجيد و غبار ترديد و تاريخ را از چهره گوهر اين انديشه زدود. نخستين سنگ محک، اسلام است که دين اکثريت مردم ماست. گام دوم سنجيدن آن با مفهوم مدرنيته در جهان امروز است و سوم، پديده جهاني شدن. پس وقتي از ايران شهر حرف مي زنيم از انديشه اي سخن مي گوييم که سازگار با اسلام و مدرنيسم باشد و در عين حال بتواند در فرآيند جهاني شدن پايدار بماند.
    * وزیر راه و شهرسازی

منبع: روزنامه ایران