شکل گیری برنامه ریزی های اقتصادی در کشور ها بیش از هر زمان دیگر، در نیمه دوم قرن بیستم صورت گرفت. در تداوم این شکل گیری، نظام های اقتصادی مختلف کم و بیش پذیرفتند که لازم است دولت در جهت تلاش برای کاهش بحران ها، نقش ارشادی  یا به طور کلی، نقش داشته باشد. روشن است که همراه با تعیین چنین نقشی برای دولت باید ابزار هایی معرفی و در اختیار آن قرار می گرفت. دراین باره، مالیات های غیر مستقیم و یارانه ها در ردیف عمده ترین ابزار های در اختیار دولت منظور شدند. در زمان حاضر در بهنگام ترین منابع و توصیه های بین المللی ، این ابزار ها با نام های جدید مالیات های بر محصول (taxes on products) و یا رانه های بر محصول  (subsidies on products)  معرفی شده اند. اکنون در شرایطی که این همه هیاهو در باره یارانه ها بوجود آمده است می توان به این سوال توجه کرد که چرا تصمیم گرفته شد یارانه ها به خانوارها پرداخت شوند؟ به طور کلی، یارانه یعنی مالیات منفی بر محصول یا مالیات غیر مستقیم منفی که فقط برای پرداخت به تولید کننده مطرح شده است. از جانب دیگر اگاهی داریم که دولت ها در کشور های مختلف برنامه هایی برای حمایت مالی گروه های وِیژه و خانوار های آسیب پذیر در نظرگرفته اند. دولت ها طبق چنین برنامه هایی با بدست آوردن آگاهی ها، به خانوار ها و گروههای مصرف کننده نیاز مند مبالغی را به صورت انتقالی و به بیان دیگر، بلا عوض، پرداخت  می کنند. با توجه به تعاریف استاندارد و بین المللی، به چنین پرداخت هایی یارانه گفته نمی شود. این قبیل پرداخت ها به مزایای اجتماعی یا منافع اجتماعیsocial benefits))  معروف هستند. در کشور خود ما نمونه هایی از این گونه پرداخت ها شامل طرح شهید رجایی برای کمک به کشاورزان سالمند یا از کار افتاده، پرداخت به خانواده های نیازمند شهدا و جانبازان و غیره وجود دارند.

در اینجا به این مطلب توجه می کنیم که نظام استاندارد و جامع بین المللی برای تهیه حساب های اقتصادی در یک کشور در زمان حاضر، حاصل مطالعات و تجربیات دقیق نهاد های  معتبر جهانی است. این نهاد ها شامل صندوق بین المللی پول (IMF)، سازمان همکاری اقتصادی و توسعه (OECD) ،بانک جهانی، سازمان ملل متحد و کمیسیون اروپا(European Commission)می شوند.

بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران و مرکز آمار ایران، این نظام را کاملاً می شناسند و حساب های اقتصادی کشور را با تکیه بر مفاهیم توصیه شده نظام مزبور  تهیه می کنند. در نظام یاد شده به طور روشن بیان شده است که یارانه ها  مبالغ بلاعوضی هستند که واحد های دولتی به واحد های تولید کننده در ارتباط با تولید، فروش و یا واردات کالاها وخدمات پرداخت می کنند. درباره همین مطلب، نظام مزبور به طور مشخص بیان می کند که یارانه ها به مصرف کنندگان نهایی  قابل پرداخت نیستند. آن دسته از مبالغ انتقالی و یا بلاعوضی که دولت مستقیماً به خانوارها به عنوان واحدهای مصرف کننده نهایی پرداخت می کند با نام مزایای اجتماعی  منظور می شوند.

معتبرترین و سنجیده ترین توصیه های بین المللی، یارانه ها را مانند انواع مالیات های غیر مستقیم، به عنوان ابزارهایی جهت اجرای سیاست های اقتصادی دولت با هدف تلاش برای تعدیل قیمت های بازاری با توجه به گروه های آسیب پذیر معرفی کرده اند. دولت در یک کشور با در نظر گرفتن شرایط  نظام اقتصادی در هر زمان و با اشراف به کالا ها و خدمات مختلف، نسبت به میزان اهمیت و ضرورت آنها برای گروه های متفاوت تصمیم می گیرد که در ارتباط با تولید یا فروش چه محصولاتی به تولید کنندگان آنها یارانه پرداخت کند و به تولید یا فروش چه کالاها و خدماتی  یارانه پرداخت نکند. دولت از جانب دیگر هم تصمیم میگیرد که از تولید یا فروش چه محصولاتی از تولید کنندگان و یا فروشندگان آنها مالیات غیر مستقیم دریافت کند. به عنوان مثال خود نهاد دولت در یک کشور طبق سیاستی که دنبال می کند باید تصمیم گیرد که آیا در مورد تولید شیر یا دارو  یارانه پرداخت کند و بدین وسیله قیمت بازاری آنها را برای اقشار آسیب پذیر کاهش دهد یا خیر. از سوی دیگر هم دولت باید تصمیم گیرد که آیا از تولید، فروش یا واردات کالا هایی چون اتومبیل یا سیگار، مالیات های غیر مستقیم بیشتری دریافت کند و بدین وسیله موجب بالا رفتن قیمت بازاری آنها شود یا خیر.

اکنون با در نظر گرفتن موارد یاد شده باید گفت چه بسا بهتر باشد که دولت به عوض این همه زمان، هزینه و نیرویی که برای مسأله یارانه ها صرف می کند، اصلاً مسأله ای بدین شکل را رها سازد و در برنامه ای جدا همراه با آرامش و فرصت زیادتر، خانوارهای آسیب پذیر مشابه با طرح شهید رجایی را شناسایی و به آنها مزایای اجتماعی پرداخت کند. دراین باره مطلب مهم دیگر این است که در شرایط موجود کشور، بسیار بجا خواهد بود که دولت به عوض زمان و نیروی درگیر در مسأله یارانه ها به تلاشهای خود برای اصلاح اساسی نظام مالیاتی و شناسایی پتانسیل ها و ظرفیت های مالیاتی در کشور ادامه دهد.

با امید به موفقیت های بیشتر دولت در یافتن راهکار هایی برای آگاهی بالاتر  از ظرفیت های مالیاتی در کشور و افزایش موجه ترین درآمد های خود از مالیاتها.

* کارشناس حسابهای اقتصادی و مدرس دانشگاه