کسری بودجه ناشی از چیست و در تامین آن چه نکاتی اهمیت دارد؟

همه دولت ها در جامعه بین الملل وظیفه ارائه خدمات و انجام امور مرتبط به زندگی مردم را دارند. حجم وظایف دولت ها در خدمات رسانی به مردم انقدر وسیع است که نامحدود ارزیابی می شود. هیچ دولتی در هیچ کشوری پیدا نمی کنید که روزی اعلام کند تمام وظایفی که نسبت به مردم داشته و تمام خدمات عمومی، رفاهی و زیربنایی اش را به سرانجام رسانده. این وظیفه دولت، یک وظیفه نامحدود است. خدمات رسانی دولت به ملت ها، ته ندارد. در این راه، یعنی خدمات رسانی به مردم برای رساندن جامعه به کمال همه جانبه، دولت ها از منابع مالی و درآمدهایشان در برنامه ای با عنوان بودجه عمومی استفاده می کنند. منابع مالی و درآمدهای دولت محدود است. منابع درآمدی مثل مالیات، حقوق بازرگانی، سهام شرکت های دولتی و امتیازها و مزایای قانونی درآمد زا برای دولت، و عواید ناشی از صادرات و فروش مواد خام چون نفت از جمله این منابع محدودند.

نتیجه تقابل وظایف نامحدود دولت ها نسبت به مردم، و منابع مالی و کسب درآمد محدود، کسری بودجه است. به همین دلیل هر دولتی در هر زمانی که بودجه ای را به عنوان برنامه سالانه مالی تنظیم می کند، با در نظر گرفتن اولویت، فعالیت ها و پروژه ها در نوبت اجرا و تکمیل قرار می دهد. در این فرایند ممکن است اجرای بعضی پروژه ها به سال های بعد موکول شود و این مسئله ای است که همه دولت ها با آن مواجهند. در کشور ما هم، چه در دولت فعلی و چه در دولت قبلی محدودیت درآمد ها، کسری بودجه و اولویت بندی طرح ها وجود داشته و خواهد داشت. نکته کلیدی این است که دولت ها از چه روشی برای تامین کسری بودجه استفاده کنند و کسری بودجه نسبت به تولید ناخالص داخلی چند درصد باشد.

این نسبت در کشورهای دیگر در مقایسه با ایران چگونه است؟

در کشورهای اروپایی، حداکثر این نسبت سه درصد در نظر گرفته شده و در کشور ما این درصد متفاوت بوده. من دسترسی به آمار ندارم که الان اطلاعات دقیقی از این درصد در ایران به شما بگویم اما فکر می کنم ما در سال های متفاوت درصد های متفاوتی از چهار یا پنج درصد نسبت به تولید ناخالص داخلی تجربه کردیم.

فکر می کنید روش هایی چون استقراض از بانک مرکزی بتواند به دولت در تامین کسری بودجه کمک کند؟

استقراض از بانک مرکزی بدترین روشی است که یک دولت می تواند در تامین کسری بودجه اعمال کند. اگر کسری بودجه سه درصدی نسبت به تولید ناخالص داخلی داشته باشیم، بهتر است کسری بودجه را از محل دارایی های دولت یا فروش اوراق مشارکت و قرض گرفتن از مردم حل و فصل کند. این روشی است که دیگر دولت ها هم از آن برای تامین کسری بودجه استفاده می کنند. دولت های اروپایی و ایالات متحده آمریکا بطور معمول، با فروش اوراق مشارکت از نقدینگی موجود در دست مردم برای پر کردن خزانه دولت استفاده می کنند. در کشور ما هم این روش سابقه دارد. در زمان مصدق و مشکلات اقتصادی ناشی از عدم فروش نفت و کاهش درآمد شدید دولت، مصدق با چاپ و فروش اوراق مشارکت، درواقع از مردم پول قرض کرد تا بتواند با افزایش درآمدهای دولت، فعالیت های جاری و امور عمومی کشور را پیش ببرد.

حدس و گمان هایی درباره استفاده دولت یازدهم از دارایی های آزاد شده ایران در پساتحریم در تامین کسری بودجه وجود دارد. آیا دولت مجاز است از این دارایی ها در تامین کسری بودجه استفاده کند؟

بعد از به نتیجه رسیدن مذاکرات هسته ای و حصول توافق بین ایران و کشورهای 1+5، دارایی های بلوکه شده ایران آزاد خواهد شد و این گمان وجود دارد که دولت از این دارایی ها برای تامین کسری بودجه استفاده کند. نکته مهم در این بحث این است که اگر این دارایی ها متعلق به دولت باشد و به خزانه دولت واریز شود، استفاده از این دارایی ها در جهت کسری بودجه آثار تورمی نخواهد داشت و دولت مجوز استفاده از این ها را به نحوی که در تامین کسری بودجه مفید باشد خواهد داشت. اگر این دارایی ها به بانک مرکزی ارجاع داده شود، استفاده دولت از این دارایی ها، حکم استقراض از بانک مرکزی کشور را خواهد داشت که همان بدترین روش در حل مسئله کسری بودجه است. با اعمال این روش پایه پولی در کشور افزایش خواهد داشت و بعد، نقدینگی با ضریب پنج یا شش بشدت افزایش پیدا خواهد کرد و آثار تورمی این اقدام، اقتصاد را متضرر می کند. تا حد امکان دولت باید از استقراض فاصله بگیرد و از روش های دیگری در تامین کسری بودجه استفاده کند.

بهترین راه برای دولت ها در تامین کسری بودجه چیست؟

نکته مهم در مورد حل کسری بودجه، صرفه جویی است. دولت باید در کاهش هزینه هایش مصمم باشد و تا جای ممکن، از فعالیت هایی که بازدهی کم و هزینه بالا برایش دارد فاصله بگیرد. صرفه جویی دولت، نکته مهمی در افزایش درآمد های دولت و تامین کسری بودجه است.