وقتی در این جهان نباشید چه بلایی بر سر اطلاعات‌تان می‌آید؟

زندگی دیجیتالِ شما پس از مرگ

تاریخ 1405/08/26 ساعت 12:09

این روزها نیاز به ایجاد وصیت‌نامه‌های دیجیتال به شکل پررنگی مطرح شده است. اگر در این مورد کنجکاو هستید این یادداشت برای شماست.

سورش سانکاران سرینیواسان/ کارشناس امنیت سایبری

آیا هرگز به این موضوع فکر کرده‌اید که تا مدتها پس از مرگ هر کسی عملاً داده‌های شخصی، حضورش در شبکه‌های اجتماعی و ردپاهای دیجیتال او همچنان باقی می‌مانند؟ آیا هرگز توجه کرده‌اید که پیامدهای اخلاقی، قانونی و شخصی این میراث دیجیتال چیست؟ آیا لازم است به ایجاد «وصیت‌نامه‌های دیجیتال» متوسل شویم تا مطمئن باشیم حضورمان در دنیای مجازی با احترام به پایان می‌رسد؟ 

واقعیت این است که زندگی دیجیتال شما برایتان اهمیت زیادی دارد. اگر حتی گوشی‌تان را یک ساعت به کل کنار بگذارید دائم احساس می‌کنید چیزی گم کرده‌اید یا مشکلی برایتان پیش آمده. اگر گوشی‌تان را در خانه یا محل کار برای یک ساعت گم کنید دچار دل‌آشوب و حتی استرس زیاد می‌شوید. آیا این طور نیست؟

اما چرا اینقدر دستپاچه می‌شویم؟ گم‌کردن گوشی یعنی پیام‌هایمان، ایمیل‌هایمان، اینستاگرام، عکس‌هایمان، تماس‌هایمان و هر چیز دیگری ممکن است در اختیار دیگران قرار بگیرد و ما این را نمی‌خواهیم. واقعیت این است که ما احتمالاً تنها گونه‌ای در جهان هستیم که اینقدر خودمان را مستند کرده‌ایم. جمعیت انسان‌ها امروزه تقریباً ۸ میلیارد نفر است. آیا می‌دانید که تا امروز حدود ۵.۶ میلیارد نفر به اینترنت متصل هستند؟ این یعنی حدود ۶۸ تا ۷۰ درصد است. حالا در نظر داشته باشید که از آن ۵.۶ میلیارد، حدود ۵.۴ میلیارد نفر هم کاربر شبکه‌های اجتماعی هستند. ما هر روز تقریباً بیش از ۳۰۰ گیگابایت ایمیل تولید می‌کنیم. حدود ۱۶ گیگابایت جستجو انجام می‌دهیم. هر دقیقه حدود ۵۰۰ مگابایت پخش ویدئو در یوتیوب داریم. اینها فقط بخشی از آمار هستند.

آمار جالب دیگری هم وجود دارد. گفته می‌شود در هر خانوار، میانگین دستگاه‌های هوشمند خانگی شامل الکساها یا دستیارهای هوشمند، ساعت‌های هوشمند و غیره، حدود ۱۷ تا ۲۱ عدد است. همه اینها رمز عبور هم دارند. تصورش را بکنید که با رمز عبورهایی که هر عضو خانواده در پلتفرم‌های مختلف و دستگاه‌های مختلف به کار برده، مجموعاً چند رمز عبور وجود خواهد داشت! برخی پیش‌بینی‌ها حدود ۲۵۰ رمز برای هر خانوار را اعلام کرده‌اند. این یک وضعیت دیجیتال واقعی در زندگی ماست.

قلمرو فیزیکی و قلمرو دیجیتال
امروزه اگر زندگی یک انسان را در نظر بگیرید، می‌توانید آن را به دو نیمه تقسیم کنید: قلمرو فیزیکی و قلمرو دیجیتال. ما یک زندگی در قلمرو دیجیتال داریم و یک زندگی در قلمرو فیزیکی. این را هم می‌دانیم که همه‌ ما بالاخره می‌میریم و از این دنیا می‌رویم. اما برای خودِ دیجیتالیِ ما چه اتفاقی می‌افتد؟ واقعیت این است که اکثر ما حضور دیجیتالی قابل توجهی در دوران حیات‌مان داریم.

برای بررسی این موضوع، اجازه دهید اول به شناخت لایه‌های اینترنت بپردازیم و ببینیم اینترنت چه شکلی است. ما فکر می‌کنیم اینترنت را می‌فهمیم ولی اکثراً ساختار واقعی اینترنت را درست نمی‌شناسیم.

اینترنت از نظر فنی سه لایه دارد. آن یکی که روی سطح است همان چیزی است که همهٔ ما می‌بینیم، یعنی ایمیل‌ها، برنامه‌ها، شبکه‌های اجتماعی، چت و موارد مشابه. این تقریباً همان چیزی است که ما می‌بینیم یا درواقع چیزی که می‌توانیم ببینیم.

قاعدتاً سوالی که پیش می‌آید این است که آنچه نمی‌توانیم ببینیم چیست؟ آنچه نمی‌توانیم ببینیم دو لایه دارد. بیشتر شما احتمالاً وقتی سراغ یک پلتفرم رفته‌اید، آن پلتفرم گفته است «با اکانت گوگل وارد شوید» یا «با فیسبوک وارد شوید» یا «با اینستا وارد شوید». این چطور اتفاق می‌افتد؟

این به خاطر فناوری مهمی به نام اِی‌پی‌آی اتفاق می‌افتدکه اساساً یک رابط بین دو برنامه است و درواقع  اجازه می‌دهد برنامه الف، داده‌ها را از برنامه ب دریافت کند. حالا، چه برای احراز هویت باشد، چه برای هر هدف دیگری. پس اطلاعات زیادی همراه با آن احراز هویت دریافت می‌کند و آن احراز هویت همانجا می‌ماند.

اینجا باید مفهوم وب عمیق را هم توضیح بدهیم و برای این کار، یک پرسش اولیه مطرح می‌شود: می‌توانید بگویید در چند پلتفرم اطلاعات کارت اعتباری یا کارت بانکی یا هر اطلاعات پرداختی را ذخیره کرده‌اید که تمدید خودکار اشتراک انجام می‌دهد؟ یک عدد سریع بگویید.

اینها همه ناشناخته‌ها و نادیده‌ها هستند و این چیزی است که وب عمیق نامیده می‌شود. وب عمیق اساساً کش مرورگر شماست. چه روی تلفن باشد یا لپ‌تاپ یا هر دستگاه دیگر، شما یک کش در آنجا دارید. یا مثلاً به این فکر کنید که همین الان چند برنامه روی تلفن‌تان دارید. آیا همهٔ مجوزهایی که به برنامه‌های مختلف داده‌اید را به خاطر دارید؟ اینها همه نادیده هستند و وقتی انجامش می‌دهیم، فراموشش می‌کنیم. این انسانی است و بخشی از طبیعت ماست. یا درست‌ترش را بگویم، این وب عمیق ماست.

و حالا می‌رسیم به وب تاریک. وب تاریک جایی است که اطلاعات زیادی دربارهٔ ما در نهایت رفته و آنجا قرار می‌گیرد، که شامل نام‌های کاربری و رمزهای عبور، اطلاعات دی‌اِن‌ای، اطلاعات قابل شناسایی شخصی و موارد مشابه است. اینجا جایی است که افراد خرابکار می‌روند و اطلاعات من و شما را معامله می‌کنند. از کجا می‌آورندش؟ از هر جایی که ما می‌گذاریمش می‌آورند. به همین سادگی، ما این اطلاعات را بیرون می‌دهیم و آنها می‌گیرندش.

یک تلنگر شخصی
بگذارید کمی حرف شخصی بزنم. من یک فرد حرفه‌ای سایبری هستم و ۲۵ سال در این حوزه کار کرده‌ام. اما این واقعیت تازه در طول پاندمی کرونا برایم روشن شد که اگر من فردا بمیرم، تلفنم همچنان روشن خواهد بود، حساب‌هایم در شبکه‌های اجتماعی‌، حضور دیجیتالم، همه چیز ادامه خواهد داشت؛ تمام داده‌های دیجیتال من از جی‌پی‌اس گرفته تا غیره، آنجا خواهند بود. یکی از دوستانم همسرش را به خاطر کرونا از دست داد، اما حساب‌های متوفی در شبکه‌های اجتماعی همچنان وجود دارد و انگار هنوز در چنگال پلتفرم‌هاست.

همه تصور می‌کنیم عاقلانه نیست که رمز عبورهایمان را در اختیار دیگران بگذاریم تا در صورت مرگ ما، حساب‌های کاربری‌مان را ببندند. به عنوان انسان، ما حداقل می‌دانیم به دنبال مرگ، چه اتفاقی برای بدن فیزیکی می‌افتد. اما نمی‌دانیم زندگی پس از مرگ چیست. همین طور ما واقعاً نمی‌دانیم چه اتفاقی برای شخصیت دیجیتال ما می‌افتد. آیا ما وصیت‌نامه‌های دیجیتال ایجاد می‌کنیم؟ واقعیت این است که پلتفرم‌ها برای به خاطر سپردن چیزها در حال توسعه هستند، اما برای فراموش کردن چیزها طراحی نشده‌اند. فناوری به این شکل در حال تکامل است.

پیامدها: خطرات سایبری و قانونی
حالا بیایید از منظر پیامد یا تأثیر به تداوم حضور دیجیتال افراد پس از مرگ نگاه کنیم. اگر داده‌های شما هنوز آن بیرون باشد یعنی هنوز زنده است و از نظر فنی توسط کلاهبرداران استفاده می‌شود. مثلاً برای سرقت هویت و کلاهبرداری استفاده می‌شود.

در عین حال، مرگ دیجیتال ابعاد قانونی، اخلاقی و فلسفی دارد. هیچ چارچوب قانونی‌ای در حال حاضر وجود ندارد که به نزدیکان شما اجازه دهد بروند و حضور دیجیتال شما را پاک کنند. ممکن است جسته و گریخته بتوان کارهای قانونی در این خصوص انجام داد اما هیچ چیز وجود ندارد که به‌وضوح به مردم این حق را بدهد که از اکوسیستم دیجیتال خارج شوند.

اینجا یک زاویهٔ اخلاقی پیش می‌آید. آیا درست است که خاطرات من بعد از رفتنم دوباره پخش شوند، آن هم در حالی که من هرگز به این موضوع رضایت نداده‌ام؟ یک جنبهٔ فلسفی هم برایش وجود دارد. مرگ به نوعی پایان یک دفتر است. مرگ با کرامت همراه است. آیا من و همهٔ ما سزاوار آن کرامت نیستیم؟ همانطور که به بخش مرگ فیزیکی آن کرامت را اعطا می‌کنیم، مرگ نیاز دارد در قلمرو دیجیتال نیز کرامت‌مند شود.

حالا سوال این است که در چنین شرایط متناقضی چه می‌توانیم بکنیم؟
این موضوعی است که باید بین خانواده‌ها مورد بحث قرار گیرد. بسیار هم موضوع چالش‌برانگیز و ناراحت‌کننده‌ای است. اما ظاهراً چاره دیگری نداریم. کاری که ما معمولاً انجام می‌دهیم این است که ابتدا باید بپذیریم که مشکلی وجود دارد. فکر نمی‌کنم ما هنوز پذیرفته باشیم که این مشکلی برای حل کردن است. ما هنوز در بند این هستیم که حضور دیجیتال بالاخره از بین خواهد رفت یا نخواهد رفت یا ادامه خواهد یافت. واضح است که در هر خانواده‌ای نظرات بسیار مختلف در این خصوص وجود دارد و معلوم نیست که بحث درباره وصیت‌نامه دیجیتال به کجا برسد.

اما حتی اگر در خانواده‌ها هم به نتیجه‌ای برسیم، بحث بزرگ‌تر این است که در اتاق‌های سیاست‌گذاری در سطوح بالا و در میان هیات مدیره‌ها چه اتفاقاتی خواهد افتاد. تکلیف حساب‌های کاربری افرادی که برای شرکت‌ها کار می‌کرده‌اند چه می‌شود؟ سیاست‌گذاری شرکت‌های بزرگ فناوری در مورد وصیت‌های دیجیتال چه خواهد بود؟ چطور می‌توان جلوی استفاده و سوءاستفاده از اطلاعات فرد متوفی را در پلتفرم‌ها و فضای مجازی گرفت؟

به نظر من فقط یک راه حل برای آسان‌کردن این وضع وجود دارد: دفعهٔ بعد که اطلاعاتی را منتشر می‌کنید، حداقل آگاه باشید که این کار را از روی انتخاب آگاهانه انجام می‌دهید. حداقل می‌دانید که من داوطلبانه آن را بیرون می‌دهم. دفعهٔ بعد که برنامه‌ای را نصب می‌کنید، بدانید که آنها به داده‌های شما، اطلاعات شما دسترسی خواهند داشت.

این یک بخش از آن است. بخش دیگر آن این است که ما قطعاً به یک اکوسیستم سیاستی نیاز داریم، باید قوانینی حول این وضعیت دشوار وجود داشته باشد. نیاز به یک چارچوب قانونی داریم تا افراد بعد از مرگشان از قلمرو دیجیتال خارج شوند. اگر این به معنای وصیت‌نامهٔ دیجیتال باشد، باید آن را جدی بگیریم. مرگ باید خاطرات را به جا بگذارد، نه اطلاعات و داده‌ها را. زندگی پس از مرگ دیجیتال قطعاً ناشناخته است و بهتر است از قبل در موردش فکر کرده باشیم.