ژاپن، کره جنوبی و تایوان از پوسیدگی صنعتی رنج میبرند. هوش مصنوعی هم به نوعی «شوک چین» به کشورها را پنهان میسازد. اکونومیست از سازوکار این وضعیت و نتایج آن گزارش داده است.
اعداد و ارقام در نگاه اول خیرهکنندهاند. تایوان، اقتصادی ثروتمند که در یک سال خوب معمولاً انتظار میرود حدود ۳ تا ۴ درصد رشد کند، اکنون با نرخ ۱۴ درصدی در حال گسترش است. علت این جهش، انفجار صادرات است؛ صادراتی که حتی پس از تعدیل بابت تورم، سال گذشته بیش از ۴۰ درصد افزایش یافت. در کره جنوبی نیز سود عملیاتی بزرگترین شرکتها طی یک سال گذشته ۱۵۹ درصد بالا رفته که عمدتاً نتیجه قدرت صادرکنندگان بزرگ آن کشور است. حتی ژاپن، که معمولاً اقتصادی کمتحرک تلقی میشود، اکنون شاهد رکوردشکنی سود شرکتهاست. از زمان همهگیری کووید-۱۹، صادرات ژاپن چهار برابر سریعتر از اقتصادش رشد کرده است. در ظاهر، به نظر میرسد شمالشرق آسیا در میانه یک شکوفایی صادراتمحور قرار دارد.
اما این فقط نیمی از ماجراست. صنایع صادراتی شمالشرق آسیا بهطور فزاینده بر دو ریل جداگانه حرکت میکنند. بر یک ریل، رونق هوش مصنوعی صادرات فناوری پیشرفته را جلو میبرد: از تراشهسازان شکستناپذیر کره جنوبی و تایوان گرفته تا تولیدکنندگان ژاپنی تجهیزات و موادی که در ساخت تراشه به کار میروند. اما بر ریل دوم، بقیه صنعت در حال فرسوده شدن است. اگر نیمهرساناها و سرورهای هوش مصنوعی را کنار بگذاریم، صادرات تایوان از سال ۲۰۲۲ تاکنون در واقع ۴۰ درصد کاهش یافته است. در کره جنوبی، صادرات غیرمرتبط با هوش مصنوعی راکد مانده و صنعت ژاپن هم در حال افول است. در حوزههایی مانند خودرو و مواد شیمیایی، چین از این سه اقتصاد سبقت گرفته است.
زمانی چین سرمایه و کالاهای واسطهای شمالشرق آسیا را جذب میکرد و کارخانههایش آنها را به کالای نهایی تبدیل میکردند. اما اکنون خود به رقیبی مستقیم تبدیل شده است. به محاسبه آدام وولف از مؤسسه ابسولوت استراتژی، همپوشانی صادرات کره جنوبی با چین بیش از هر جا در محصولاتی است که سهم بازار چین در آنها با سرعت بیشتری رشد میکند. ژاپن از این نظر سومین کشور نزدیک است؛ پس از ویتنام که در برخی صنایع کمفناوری در حال گرفتن سهم از چین است.
در هر سه کشور، تراز تجاری کالا با چین از سال ۲۰۲۲ بدتر شده است. مازاد تجاری دیرپای تایوان با سرزمین اصلی چین امسال به کسری تبدیل شده. در فوریه، کسری ماهانه ژاپن به رکورد ۱.۱ تریلیون ین، معادل ۶.۹ میلیارد دلار، رسید. کره جنوبی سالها با چین کسری تجاری فزاینده داشت، هرچند در ماههای اخیر صادرات مهارنشدنی تراشه دوباره آن را به مازاد رسانده است.
صنایع کمزرقوبرق در سراسر شمالشرق آسیا زیر فشار خردکنندهاند. سازندگان ماشینآلات در تایوان کارگران خود را به مرخصی اجباری میفرستند. خودروسازان چینی در حیاط خلوت خود ژاپنیها جای آنها را میگیرند. شرکتهای باتریسازی کره جنوبی که در برابر غول چینی CATL حرفی برای گفتن ندارند، کارخانههایشان را با نیمی از ظرفیت میچرخانند.
نتیجه این روند آن است که تولید صنعتی شمالشرق آسیا باریکتر و محدودتر میشود. تراشهها و دیگر تجهیزات مرتبط با هوش مصنوعی اکنون بیش از ۴۰ درصد صادرات کره جنوبی را تشکیل میدهند؛ بیش از دو برابر سهم آنها فقط دو سال پیش. در تایوان این رقم به ۸۰ درصد صادرات رسیده، در حالی که پیش از همهگیری حدود نصف بود. اگر شرکتهایی را هم که در آمار رسمی بهروشنی در دسته «مرتبط با هوش مصنوعی» جا نمیگیرند در نظر بگیریم، اکونومیست به این نتیجه میرسد که تمام رشد ۱۵ درصدی تولید صنعتی منطقه از ۲۰۱۹ تاکنون، ناشی از هوش مصنوعی بوده است. در ژاپن، کره جنوبی و تایوان، تولید کارخانههایی که به هوش مصنوعی مربوط نیستند در سالهای اخیر کوچک شده است.
وابستگی شمالشرق آسیا به هوش مصنوعی احتمالاً پررنگتر هم خواهد شد؛ هم به دلیل تشدید رقابت چین در صنایع کمفناوری، و هم به سبب سیاستهای صنعتی داخلی. کره جنوبی قصد دارد طی دو دهه آینده ۵۳۰ میلیارد دلار برای حمایت از تراشهسازان هزینه کند. قانونی در تایوان از سال ۲۰۲۳ به غولهای تراشهسازی این کشور معافیت مالیاتی داده که میتواند هزینه تجهیزات و تحقیقوتوسعه آنها را تا نصف کاهش دهد. سانائه تاکایچی، نخستوزیر ژاپن، نیز میخواهد تولید ۶۱ کالای «راهبردی» از جمله تراشه را افزایش دهد.
تخصصگرایی در تولیدات پیچیدهتر ذاتاً چیز عجیبی نیست. اقتصادهایی که ثروتمند میشوند معمولاً شاهد کوچک شدن بخشهای کمارزشتر و چرخش به سوی مصرف و بخشی محدود از فناوری پیشرو هستند. اما برای ژاپن، کره جنوبی و تایوان دو دلیل جدی برای نگرانی وجود دارد. نخست، وابستگی فزاینده به صادرات برای رشد است. از ۲۰۱۹، نسبت صادرات به تولید ناخالص داخلی در این سه کشور بهطور متوسط ۹ واحد درصد افزایش یافته است. این نسبت در تایوان به ۷۳ درصد و در کره جنوبی به ۴۶ درصد رسیده. برآورد گلدمن ساکس نشان میدهد در این دو کشور، فناوریهای مرتبط با هوش مصنوعی حدود سهچهارم رشد کل در سال ۲۰۲۵ را فراهم کردهاند. حتی در ژاپن که کمتر به صادرات متکی است، این نسبت از زمان ترکیدن حباب اقتصادی اواخر دهه ۱۹۸۰ پیوسته بالا رفته و در ۲۰۲۴ به رکورد ۲۲ درصد رسیده است.
دومین نگرانی، تعداد اندک مشتریان خارجی این منطقه است. بنا بر شاخصی از آنکتاد، صادرات شمالشرق آسیا نسبت به میانگین کشورهای ثروتمند ۷۳ درصد متمرکزتر است؛ یعنی هم تنوع کالا کمتر است و هم شمار خریداران محدودتر. تایوان از همه افراطیتر است: دو سوم فروش خارجیِ تراشهمحورش فقط راهی آمریکا و چین میشود. اما کره جنوبی و ژاپن هم وضع مشابهی دارند و میزان تمرکز در هر سه کشور طی دهه گذشته بیشتر شده است. به بیان دیگر، شمالشرق آسیا از یک سو زیر فشار رقابت صنعتی شدید چین است و از سوی دیگر با تعرفهها و فشارهای سیاسی آمریکا مواجه است.