به مناسبت روز ملی فرش، بهمن عشقی، مشاور عالی رئیس اتاق تهران در یادداشتی با ارائه تصویری از فراز و فرود جایگاه فرش ایرانی در کشور و بازارهای جهانی به این نکته اشاره میکند که برای بازگشت این نماد اصالت ایرانی به جایگاه حقیقی آن، اتاق های بازرگانی، دولت و هنرمندان چه وظایفی بر عهده دارند.
بهمن عشقی
۲۰ خرداد، روز جهانی صنایع دستی و روز ملی فرش، یادآور روزهایی است که برند «Carpet Iranian» چون نگینی بر تارک هنر و تجارت جهان میدرخشید. فرش ایرانی دیگر فقط یک کفپوش نبود؛ همپای ساعت سوئیسی، نماد اصالت، سرمایه و تفاخر اجتماعی بود.
مرور ارقام به تلخی نشاندهنده آن است که در اوایل دهه ۱۳۷۰ ایران با سهم بیش از ۳۰ درصد از بازار جهانی، قلهنشین بلامنازع فرش دستباف بود. صادرات سالانه، گاه به نزدیک دو میلیارد دلار میرسید و آمریکا به تنهایی مقصد بیش از ۷۰ درصد فرش صادراتی ایران بود. اما امروز سهم ایران در بازارهای جهانی به کمتر از ۷ درصد و صادرات از ۴۰۰ میلیون دلار (۲۰۱۷) به کمتر از ۴۲ میلیون دلار (۲۰۲۵) سقوط کرده است.
هدف این مقاله، واکاوی ریشههای این سقوط ۹۵ درصدی و ارائه راهکارهایی عملی برای بازگرداندن فرش ایرانی به جایگاه حقیقی آن است.
خطای استراتژیک؛ فرار به سمت ارزانی بیکیفیت
وقتی در دهه ۱۹۷۰ ساعتهای کوارتز ژاپنی بازار را تسخیر کردند، صنعت ساعت سوئیس به مقابله پرداخت و خود نیز وارد عرصه ساعت ارزان شد که شکلگیری برند سواچ نیز با همین رویکرد صورت گرفت. صنعت ساعت سوئیس، همزمان برندهای لوکس خود را گرانتر و اصیلتر کرد. نتیجه آنکه سوئیسیها هم بازار ارزان را در دست گرفتند و هم بازار گران را در تصاحب خود نگاه داشتند.
اما صنعت فرش ایران برعکس این رویه عمل کرد؛ یعنی در برابر رقبای ارزان، به جای رقابت بر سر کیفیت، به سمت ارزانی بیکیفیت رفت. رنگهای شیمیایی جای رنگ طبیعی، پشم درجه دو جای پشم مرغوب و بافت سریع جای کار ماهرانه نشست. نتیجه آنکه نه رقابت در قیمت تحقق پیدا کرد و نه برند لوکس ایرانی حفظ شد.
نابودی هرم ارزش برند
ساعت سوئیسی هرم شفافی دارد؛ به این ترتیب که سواچ در پایه، تیسوت و لونژین در میانه و رولکس و امگا در راس قرار میگیرد. اما در فرش ایران، فرش ۵۰ دلاری بیکیفیت همان برند «Carpet Iranian» را یدک میکشد که فرش ۵۰۰۰ دلاری اصیل به آن شناخته میشود. مسئله این است که نه دولت برای تفکیک سطوح برند سرمایهگذاری کرده و نه اتحادیههای خصوصی به این مهم پرداختهاند.
نکته حائز اهمیت اینکه، اگر روزی یک بانکدار سوئیسی، فرش ایران را نماد کلاس اجتماعی خود میدانست، امروز این تفاخر از میان رفته است. دولت، دیپلماسی برند را در دستور کار قرار نداده و بخش خصوصی نیز برای بازتعریف جایگاه اجتماعی این برند کوششی نکرده است. بدتر آنکه خود ما ایرانیها نیز به جای فرش ایرانی، سراغ پارکت اروپایی و موکت ترکی میرویم. حال آنکه، باید یادآوری کرد که در معماری سنتی ایرانی، فرش عنصر مرکزی طراحی فضا بود. اما معماری داخلی امروز تحت تأثیر مینیمالیسم غربی، فرش را به یک زیرانداز کوچک حاشیهای تبدیل کرده است.
اکنون برای این نماد اصالت ایرانی به جایگاه شایسته خود بازگردد، نهادهایی چون اتاق بازرگانی، جامعه هنری و دولت باید وظایفی را بر عهده بگیرند که در ادامه مورد اشاره قرار میگیرد:
اتاق بازرگانی و وظایف پیشرو
· تشکیل کنسرسیوم صادراتی برای حضور یکپارچه در نمایشگاههای بینالمللی
· رایزنی با اتاقهای بازرگانی هدف برای کاهش تعرفهها
· ایجاد مرکز داوری و حل اختلاف برای جلب اعتماد خارجی
· صدور گواهی اصالت با مشخصات دقیق
· راهاندازی سامانه ردیابی زنجیره ارزش
· آموزش صادرکنندگان در زمینه برندینگ و بازاریابی دیجیتال
· حضور حرفهای در نمایشگاههای جهانی
· انتقال دانش بیننسلی
جامعه هنری و سلبریتیها
· معماران: احیای فرش به عنوان عنصر مرکزی طراحی
· سینماگران: استفاده از فرش ایرانی در دکور فیلمهای بینالمللی
· سلبریتیها: نمایش فرش ایرانی در شبکههای اجتماعی
· هنرمندان: همکاری با بافندگان برای خلق طرحهای مدرن
وظایف دولت
· سیاست تفکیک برند
· گواهی اصالت قابل ردیابی
· مقابله با صادرات فرشهای بیکیفیت
· تسهیلات بیمه و ارزی
· حمایت از حضور در نمایشگاههای خارجی
تحریم فرش؛سلاحی که طبقات فرودست را نشانه رفت
البته نباید فراموش کرد که تحریمهای یکجانبه آمریکا، صادرات به مهمترین بازار فرش ایران را محدود کرد. بافندگان فرش عمدتا زنان روستایی، عشایر و اقشار کمدرآمد هستند و این تحریمها مستقیما به معیشت آنها لطمه زده است.
سخن پایانی اینکه، برند Carpet Iranian نمرده است؛ فقط در خواب است. اگر دولت، اتاق بازرگانی، بخش خصوصی، جامعه هنری، سلبریتیها و معماران داخلی همسو عمل نکنند، هند و ترکیه این میراث را برای همیشه تصاحب خواهند کرد.
معماران داخلی، فرش را از حاشیه به متن خانه بازگردانید. خانه ایرانی بدون فرش ایرانی، تنها یک کپی بیهویت است.
مشاور عالی رئیس اتاق تهران