باید توجه داشت که فلرسوزی موضوع تازهای در صنعت نفت و گاز ایران نیست و اقتصاد ایران سالیان سال با این پدیده مواجه بوده است. در سالهای اخیر، اما با تشدید آلودگی هوا و افزایش حساسیتهای زیستمحیطی، بهویژه در مناطق جنوبی کشور، این بحث بیشتر مورد توجه افکار عمومی و رسانهها قرار گرفته است. اصولا فلرسوزی از دو منظر اهمیت دارد؛ نخست از منظر زیستمحیطی، چون باعث افزایش آلایندهها، گازهای گلخانهای و تشدید مشکلات سلامتی میشود، و دوم از منظر اقتصادی، زیرا عملا به معنای خامسوزی و هدررفت منابع طبیعی ارزشمند کشور است. هرکدام از این بخشها زیرشاخهها و مسائل مختلفی دارند که باید به آنها پرداخته شود.
مهراد عباد
باید توجه داشت که فلرسوزی موضوع تازهای در صنعت نفت و گاز ایران نیست و اقتصاد ایران سالیان سال با این پدیده مواجه بوده است. در سالهای اخیر، اما با تشدید آلودگی هوا و افزایش حساسیتهای زیستمحیطی، بهویژه در مناطق جنوبی کشور، این بحث بیشتر مورد توجه افکار عمومی و رسانهها قرار گرفته است. اصولا فلرسوزی از دو منظر اهمیت دارد؛ نخست از منظر زیستمحیطی، چون باعث افزایش آلایندهها، گازهای گلخانهای و تشدید مشکلات سلامتی میشود، و دوم از منظر اقتصادی، زیرا عملا به معنای خامسوزی و هدررفت منابع طبیعی ارزشمند کشور است. هرکدام از این بخشها زیرشاخهها و مسائل مختلفی دارند که باید به آنها پرداخته شود.
متأسفانه ایران جزء کشورهایی است که حجم بالایی از فلرسوزی را تجربه میکند. طبق آمارهای موجود، حدود ۷۵ درصد فلرسوزی جهان به ۹ کشور محدود میشود و ایران در میان این کشورها، رتبه دوم را در اختیار دارد. نکته مهم این است که ما در این حوزه با ضعف جدی اطلاعات مواجهیم و آمارهای دقیق و شفاف بهصورت مستمر منتشر نمیشود. همین نبود دادههای دقیق، خودش یکی از چالشهای مدیریت فلرسوزی در کشور است.
بر اساس اطلاعاتی که در سال ۲۰۲۳ منتشر شد، سالانه حدود ۲۱ میلیارد مترمکعب گاز در ایران سوزانده میشود. این عدد بسیار بزرگ است و تقریبا معادل تولید دو فاز پارس جنوبی بهشمار میرود. همچنین مدیرعامل شرکت مجتمع گاز پارس جنوبی اعلام کرده بود که میزان فلرسوزی در پالایشگاهها حدود ۶.۲ درصد میزان تولید است که رقم قابلتوجهی محسوب میشود. این اعداد نشان میدهد که هم منابع انرژی کشور در حال ازبینرفتن است و هم محیطزیست تحت فشار جدی قرار دارد. روشن است برای مقابله با این روند از اتلاف منابع، باید راهکارهایی اندیشیده شود تا این خسارت پایان یابد.
در دولتهای مختلف تلاشهایی برای کاهش فلرسوزی صورت گرفته، اما واقعیت این است که این اقدامات تاکنون چندان موفقیتآمیز نبوده است. در دولت آقای پزشکیان، اخیرا ۱۲ قرارداد برای جمعآوری گازهای همراه مشعل در مناطق نفتخیز جنوب امضا شده که نشاندهنده توجه ویژه دولت به این موضوع است. همچنین وزیر نفت اعلام کرده است که بر اساس برنامه هفتم توسعه، تا پایان سال ۱۴۰۷ باید روزانه ۴۴ میلیون مترمکعب گازهای همراه نفت جمعآوری شود. این هدفگذاری اگرچه بلندپروازانه است، اما در صورت تحقق، میتواند تحول بزرگی در کاهش فلرسوزی ایجاد کند. به نظر من مهمترین عامل، تحریمها هستند. در سالهای اخیر، بهدلیل محدودیتهای بینالمللی، امکان ورود فناوریها و تجهیزات جدید به کشور فراهم نبوده است. بخش زیادی از تأسیسات، پالایشگاهها و تجهیزات صنعت نفت ایران فرسوده و متعلق به نسلهای قدیمی هستند. نبود فناوریهای نوین باعث شده نتوانیم گازهای همراه را بهدرستی جمعآوری، ذخیرهسازی، بازیافت یا دوباره مصرف کنیم و در نتیجه مجبور به سوزاندن آنها شویم.
بهطور کلی دو نوع فلرسوزی داریم؛ اول، گازهای همراه نفت که در فرایند استخراج نفت تولید میشوند، دوم، بخشی از گازهای طبیعی که بهدلیل محدودیت در تصفیه، شیرینسازی یا نبود امکانات ذخیرهسازی، امکان ورود به شبکه توزیع را ندارند. در چنین شرایطی، برای جلوگیری از فشار بیش از حد یا خطرات ایمنی، مجبور به سوزاندن این گازها میشوند.
گازهای همراه نفت دارای انواع هیدروکربنها هستند؛ از آلکانها، آلکنها و آلکینها گرفته تا ترکیبات سنگینتر. مشکل اینجاست که در ایران، توان جداسازی این ترکیبات فقط تا حدود پروپان، بوتان و پنتان وجود دارد و آن هم با خلوص نهچندان بالا. مثلا پنتانی که تولید میشود، معمولا خلوصی حدود ۸۰ درصد دارد، درحالیکه اگر این خلوص به ۹۹.۹ درصد برسد، ارزش افزوده آن چندصد برابر میشود.
در گازهای همراه نفت، حتی ترکیبات بسیار ارزشمندی مثل نونان، دکان و سایر هیدروکربنهای خاص وجود دارد. اگر فناوری جداسازی پیشرفته در اختیار داشته باشیم، میتوانیم از این گازها ارزش اقتصادی بسیار بالایی استخراج کنیم. حتی عناصر نادری مانند هلیوم در این گازها وجود دارد که متأسفانه در حال سوختن است، درحالیکه هلیوم یکی از مواد استراتژیک و بسیار گرانقیمت در بازار جهانی محسوب میشود.
فناوری نقش کلیدی دارد. در بسیاری از کشورها، از توربینهای بازیافت انرژی برای تولید برق از گازهای فلر استفاده میکنند. همچنین فناوریهای تبدیل گاز به مایع (GTL)، سیستمهای ذخیرهسازی پیشرفته و فلرهای بسته (Closed Flares) به کاهش چشمگیر فلرسوزی کمک کردهاند. متأسفانه ایران در این حوزهها بسیار عقب است. لازم است دولت چهاردهم زمینههایی فراهم کند تا دانش فنی در این حوزه به کشورمان منتقل شود. به نظرم از دانش فنی و تجربه کشورهایی چون چین و حتی روسیه در این زمینه میتوان بهره گرفت.
در چند دهه اخیر، فلرسوزی به یک دغدغه جهانی تبدیل شده است. کشورهایی مانند نروژ از دهه ۱۹۷۰ بهصورت جدی روی این موضوع کار کردهاند و توانستهاند فلرسوزی را تا حدود ۹۵ درصد کاهش دهند و تقریبا به صفر برسانند. بانک جهانی نیز از سال ۲۰۰۲ ابتکاری با عنوان «ابتکار جهانی کاهش فلرسوزی» (Global Gas Flaring Reduction Partnership) راهاندازی کرده که توانسته فلرسوزی جهانی را حدود ۵۰ درصد کاهش دهد. همچنین بانک جهانی چارچوبهای نظارتی سختگیرانه، استانداردهای دقیق و پروتکلهای پیشرفته پایش فلرسوزی را تدوین کرده است. این نهاد با استفاده از پایش ماهوارهای، امکان رصد دقیق فلرسوزی در سراسر جهان را فراهم کرده و همچنین به کشورها در تدوین استراتژی ملی، تأمین مالی و دسترسی به دانش فنی کمک میکند. با توجه به شرایط تحریم، استفاده از تجربیات و ظرفیتهای بانک جهانی میتواند برای ایران بسیار مؤثر باشد.
ما در حوزه اقتصاد چرخشی و سامانههای هوشمند انرژی بسیار ضعیف عمل کردهایم. شرکتهای دانشبنیان میتوانند در طراحی سامانههای کنترل هوشمند، رصد آنلاین فلرها و بهینهسازی مصرف انرژی نقش مهمی ایفا کنند. ورود جدی این شرکتها میتواند بخشی از شکاف فناوری را جبران کند.
مهمترین نیاز کشور، تدوین و اجرای یک برنامه ملی جامع برای کاهش فلرسوزی است. همه میدانیم چه باید کرد، اما مشکل اصلی، نبود همت اجرایی، منابع مالی کافی و تغییر نگرش مدیریتی است. تا زمانی که اولویت اصلی فقط افزایش تولید نفت باشد و پروژههای زیستمحیطی در حاشیه بمانند، فلرسوزی ادامه خواهد داشت. امیدوارم نهادهای جدید سیاستگذار در حوزه انرژی بتوانند با نگاه بلندمدت، جلوی هدررفت منابع ملی و آسیب بیشتر به محیطزیست کشور را بگیرند. تا هم ایران از ارزش افزوده کاهش فلرسوزی بهرهبرداری کند و هم محیط زیستش را از گزند این خسارات در امان نگه دارد.
منبع: شرق