در سالهای اخیر بنا بر دلایل مختلف شاهد نرخهای تورم بالا، در دامنه ۴۰درصد بودهایم که زمینه تضعیف شدید واحد پول و افزایش تدریجی تعداد صفرها را فراهم آورده است. این امر باعث شده است پیشنهادهایی در مورد حذف تعدادی از صفرها مطرح شود و حتی در مواردی برخی از مسوولان نیز اشاراتی به احتمال انجام آن داشتهاند.
ولیالله سیف
بر این اساس لازم دیدم نکاتی را که میتواند به اتخاذ تصمیم مناسب و بهموقع در این باره کمک کند، مطرح کنم. در کشورهایی که برای دورههای طولانی با تورمهای بالا و نوسانات اقتصادی شدید مواجه میشوند، بهمرور پول ملی تضعیف شده و قیمت کالاها روند افزایشی پیدا میکند و در نتیجه منجر به اضافه شدن دائمی صفرها روی اسکناسها و پول جاری میشود. این مشکل تبعات و نارساییهای جنبی دیگری را نیز به وجود میآورد. در انجام عملیات دریافت، پرداخت و تراکنشهای مالی مردم مشکلاتی ایجاد میکند و در انجام عملیات حسابداری و گزارشگری مالی بنگاهها و دولت چالشهایی به وجود میآورد. بررسی تجربیات سایر کشورها نشان میدهد در مواجهه با چنین شرایطی برخی از دولتها با برداشت ناقص از شرایط، به منظور غلبه بر مشکلاتی که معلول نابسامانیها و عدمتعادلها در اقتصاد کلان است، قبل از پرداختن به اصل موضوع و انجام اصلاحات اقتصادی، به صورت شتابزده اقدام به حذف صفرها نمودهاند. تصورشان این بوده است که با این اقدام مشکلات ریشهای و ساختاری اقتصاد حل شده و تورم، تحت کنترل قرار میگیرد.
ولی متعاقبا در فاصله زمانی کوتاهی مجددا همان شرایط قبلی تکرار شده و ضمن تحمیل هزینههای زیاد، منجر به بیاعتمادی بیشتر در جامعه شده است. در صورتی که اگر انجام اصلاحات اقتصادی در اولویت اول قرار گیرد و در نتیجه، شرایط مناسب و باثبات به اقتصاد برگردد، در آخرین مرحله یعنی بعد از اطمینان از حصول تورم پایین و باثبات، حذف صفرها منطقی بوده و فقط یک بار انجام خواهد شد و ضرورتی به تکرار آن در آینده پیش نخواهد آمد.
نکته مهم و قابلتوجه اینکه حذف صفر بهتنهایی «مشکل تورم» یا «قدرت خرید پایین» را حل نمیکند. اگر ساختارهای اقتصادی اصلاح نشوند، پس از مدتی دوباره تورم افزایش مییابد و صفرهای جدید به پول بازمیگردند؛ مانند تجربه ترکیه، برزیل، زیمبابوه و... . در حال حاضر اقتصاد ایران با تورم مزمن و نوسان شدید قیمتها روبهروست و بستر لازم برای حذف صفر از پول ملی فراهم نیست. مهمترین پیششرطها شامل مهار تورم، اصلاح نظام بانکی و مالی، تقویت استقلال بانک مرکزی، یکسانسازی نرخ ارز و آمادهسازی زیرساختهای فنی و اجرایی است تا زمانی که این اصلاحات در سطح اقتصاد کلان اجرا نشوند، حذف صفر صرفا اقدامی نمادین خواهد بود و نهتنها اثرات بلندمدت مثبتی ندارد، بلکه میتواند هزینههای سنگین و بیثباتی بیشتری در اقتصاد ایجاد کند. درحالحاضر مهمترین اشکالات ساختاری اقتصاد کشور به شرح زیر است:
عمدهترین ویژگیهای شرایط مورد نظر عبارتند از :
اهداف مورد نظر از حذف صفر مواردی به شرح زیر خواهد بود:
به منظور انجام اصلاحات اقتصادی قبل از هر اقدامی مراجعه به تجربیات جهانی بسیار ضروری است. با مرور اقدامات در سایر کشورها به تجربههای موفق و ناموفق برخورد میکنیم. ضرورت دارد برای انجام دقیق و کم هزینه «حذف صفر» از پول ملی، تجربیات مذکور بهدقت مورد بررسی و بهرهبرداری قرار گیرد. بر این اساس به چند نمونه اشاره میکنم.
نمونههایی از کشورهای موفق:
۱. ترکیه در سال ۲۰۰۵
قبل از اقدام: تورم مزمن باعث شده بود پول ملی (لیر) صفرهای زیادی داشته باشد. (1,000,000 لیر قدیم = 1 لیر جدید)
بعد از اقدام: 6 صفر از پول ملی حذف شد و «لیر جدید» معرفی گردید.
دلایل موفقیت:
- تورم، پیش از آن مهار شده بود.
- اصلاحات اقتصادی واقعی و جذب سرمایه خارجی انجام شده بود.
- اعتماد عمومی به سیاستهای اقتصادی دولت نسبتا بالا بود.
۲. برزیل (۱۹۹۴، طرح Plano Real)
قبل از اقدام: چند تلاش ناموفق در دهههای قبل برای حذف صفر و مهار تورم انجام شده بود.
بعد از اقدام: معرفی واحد پول جدید به نام «رئال» (Real) و حذف 3 صفر.
دلایل موفقیت:
- اجرای برنامههای جامع برای مهار تورم.
- سیاستهای مالی سختگیرانه و حمایت بانک مرکزی.
- اجرای تدریجی و با اطلاعرسانی قوی به مردم.
۳. آلمان (پس از جنگ جهانی اول)
قبل از اقدام: تورم فوقالعاده بالا (هایپراینفلیشن در دهه ۱۹۲۰)
بعد از اقدام: در 1923، مارک جدید به جای مارک قدیمی معرفی شد. (1 مارک جدید = 1 تریلیون مارک قدیم)
دلایل موفقیت: اجرای همزمان اصلاحات پولی، کمکهای خارجی و ایجاد نظم سیاسی نسبی.
کشورهای ناموفق:
۱. زیمبابوه (دهه ۲۰۰۰)
قبل از اقدام: تورم فوقالعاده شدید (Hyperinflation) (میلیاردها درصد در سال)
اقدام انجامشده: چند بار حذف صفر (در مجموع 25صفر حذف شد!)
دلایل شکست:
- تورم مهار نشد، فقط ظاهر قضیه تغییر کرد.
- بیاعتمادی شدید مردم به دولت و پول ملی.
- در نهایت، استفاده از دلار آمریکا و راند آفریقای جنوبی به جای پول ملی.
۲. ونزوئلا (۲۰۱۸ و ۲۰۲۱)
قبل از اقدام: تورم سالانه بالای 100,000 درصد.
اقدام انجامشده: در دو مرحله حذف صفر (در مجموع 8صفر حذف شد).
دلایل شکست:
- نبود اصلاحات ساختاری.
- ادامه چاپ پول بدون پشتوانه.
- نبود اعتماد عمومی و کنترل قیمتها.
۳. یوگسلاوی سابق (اوایل دهه ۱۹۹۰)
قبل از اقدام: جنگ داخلی و فروپاشی سیاسی، تورم بالا.
اقدام انجامشده: چند بار حذف صفر.
دلایل شکست:
- نبود ثبات سیاسی.
- سیستم مالی ضعیف.
- بیاعتمادی شدید مردم.
این تجربیات نشان میدهد که حذف صفر اگر با کنترل تورم، اصلاحات مالی و پولی، ثبات سیاسی و اقتصادی و اعتمادسازی عمومی همراه نباشد، نه تنها فایدهای ندارد بلکه میتواند به بیثباتی بیشتر منجر شود.
منبع: دنیای اقتصاد