در نشست مشترک کمیسیون کشاورزی و صنایع تبدیلی و کمیسیون تسهیل و توسعه تجارت اتاق تهران مطرح شد:

افت صادرات محصولات کشاورزی ایران به بازارهای جهانی

کمیسیون کشاورزی و صنایع تبدیلی و کمیسیون تسهیل و توسعه تجارت اتاق تهران با برپایی یک نشست مشترک با حضور پیمان فلسفی، نماینده مردم تهران در مجلس شورای اسلامی، به بررسی مهم‌ترین چالش‌ها و مشکلات تولید و تجارت در حوزه محصولات کشاورزی، نهاده‌ها و محصولات غذایی پرداخته و از توانمندی‌های بالای این حوزه سخت گفتند.

در ابتدای نشست رئیس کمیسیون کشاورزی و صنایع تبدیلی اتاق تهران با اشاره به اهمیت صادرات محصولات کشاورزی عنوان کرد که برگزاری نشست مشترک با کمیسیون تسهیل و توسعه تجارت اتاق به منظور استفاده از توان و تجربه اعضای این کمیسیون در توسعه صادرات است تا بتوان سهم حوزه کشاورزی از درآمدهای ارزی کشور را افزایش داد.

به گزارش روابط عمومی اتاق تهران، عطاالله اشرفی اصفهانی عدد ناترازی در حوزه کشاورزی را حدود 10 میلیارد دلار عنوان کرد و افزود: در حال حاضر بیش از 80 تشکل بخش خصوصی در حوزه کشاورزی فعالیت دارند. در سال‌های نه‌چندان دور سهم تجارت محصولات کشاورزی قابل توجه بود اما هم اکنون این سهم افت کرده و شرکت‌های داخلی نتوانستند شرکای تجاری خود را در بازارهای جهانی حفظ کنند.

او ادامه داد: دستورالعمل‌های خلق‌الساعه بزرگ‌ترین مانع رشد صادرات در کشور است به این معنا که مسئولان دولتی به بهانه تنظیم بازار داخلی صادرات محصولات را ممنوع و اعتبار صادرکنندگان در بازارهای جهانی را خدشه‌دار می‌کنند.

رئیس کمیسیون کشاورزی اتاق تهران تقویت صنایع تبدیلی را عامل مهم در کاهش حجم ناترازی حوزه کشاورزی دانست و افزود: پیمان‌سپاری ارزی  مشکلات جدی برای تجار ایجاد کرده است. ما همواره خواهان تک‌نرخی شدن ارز بودیم اما رخ دادن این مهم در ماه‌های پایانی سال باعث شد که بیش از 30 درصد در تولید محصولات کشاورزی افزایش قیمت را تجربه کنیم و این‌گونه قدرت رقابت ما با رقبای منطقه کاهش پیدا کرد.

عطاالله اشرفی اصفهانی با اشاره به نقش وزارت جهادکشاورزی در تهاتر محصولات کشاورزی گفت: وزارت جهادکشاورزی می‌تواند باعث افزایش صادرات محصول سالم و باکیفیت ایران شود تا دوباره محصولات مهمی مانند پسته و زعفران ایرانی جایگاه اصلی خود را در بازارهای جهانی بدست بیاورند.

بررسی چالش‌ها و مشکلات صادرات حوزه کشاورزی

در ادامه این نشست اشرف مرتضایی، کارشناس این کمیسیون، صادرات محصولات کشاورزی را ازجمله حوزه‌های ارزآور کشور اعلام کرد و افزود: در سال‌های اخیر محصولات کشاورزی نقش مهمی در ارزآوری برای کشور داشتند اما بررسی‌های اخیر نشان می‌دهد که مقاصد صادرات محصولات کشاورزی در حال تغییر است.

 وی ادامه داد: ارزش صادرات محصـولات کشاورزی و صنایع غذایی کشور از 4 میلیون و 152 هزار تن به ارزش 5 میلیارد و 366 میلیون دلار در سال 1392 به بیش از 8 میلیون و 797 هزار تن به ارزش 6 میلیارد و 372 میلیون دلار در سال 1402 رسیده است؛ به عبارت دیگر میزان صادرات محصولات کشاورزی و صنایع غذایی کشور به لحاظ وزنی 53 درصد در یک دهه گذشته افزایش یافته است. همچنین قیمت پایه محصولات کشاورزی نیز کاهش قابل‌توجهی در یک دهه گذشته داشته و از 1.29 دلار به ازای هر کیلوگرم به کمتر از 75 سنت در سال گذشته رسیده و 44 درصد کاهش یافته است.

مرتضایی با اشاره به جایگاه صـادرات محصـولات کشـاورزی و غذایی در صادرات غیرنفتی بیان کرد: طی دو دهه اخیر، سهم بخش کشاورزی از کل صادرات غیرنفتی کشور افت چشمگیری داشته و از 24 درصد سال 1380 تا 13درصد سال 1402 کاهش‌یافته است. همچنین سهم صادرات محصولات کشاورزی از کل صادرات محصولات غیرنفتی کاهنده بوده که این موضوع زنگ خطری برای بازرگانی کشاورزی قلمداد می‌شود.

وی با بیان اینکه از مجموع بازار بیش از 3 هزار میلیارد دلاری محصولات غذایی جهان، حدود 112 میلیارد دلار مربوط به 15 کشور همسایه ایران است، اظهار کرد: سهم ایران از این بازار 112 میلیارد دلاری 4 تا 5 درصد یعنی حدود 6 میلیارد دلار است. با توجه به اندازه بازار کشورهای همسایه می‌توان برای افزایش سهم ایران در بازار کشورهای همسایه برنامه‌ریزی کرد.

مرتضایی ادامه داد: محدود شدن مقاصد صادراتی، تاب‌آوری تجارت را به شدت کاهش داد و عامل ناپایداری صادرات محصولات کشاورزی شد. همچنین صادرات به کشورهای با درآمد پایین باعث شده است که محصولات کشاورزی به صورت خام صادر شود که این موضوع ارزآوری بخش را با مشکلات جدی مواجه کرده است؛ به عنوان مثال ارزش صادرات پسته از یک میلیارد و 82 میلیون دلار در سال 1392 به یک میلیارد و 649 میلیون دلار در سال 1393 رسید و بعد از آن با نوسانات زیاد به رقم 669 میلیون دلار در سال 1402 رسیده که این اعداد نشان می‌دهد ارزش صادرات این محصول در سبد محصولات کشاورزی ایران سیر نزولی را طی کرده است.

وی با اشاره به تغییر در مقاصد صادرات و افت پایه صادراتی پسته در دو دهه اخیر، خاطر نشان کرد: ارزش صادرات زعفران از 418 میلیون دلار در سال 1391 به 200 میلیون دلار در سال 1392 رسید و بعد از آن با نوسانات زیاد به رقم 210 میلیون دلار در سال 1402 رسیده است. هم‌چنین ارزش صادرات خرما از 192 میلیون دلار در سال 1392 با روند صعودی به رقم 349 میلیون دلار در سال 1402 رسیده است.

در این گزارش قوانین و مقررات تجاری داخلی، محدودیت‌های مقاصد صادراتی، فضای سیاسی و اقتصادی کلان، مشکلات تولید، بازاریابی و بازارسازی محصولات و زیرساخت‌های تجاری و حمل‌ونقل به عنوان مهم‌ترین چالـش‌های صـادرات محصـولات کشاورزی و صـنایع غذایی عنوان شد.

این کارشناس با تاکید بر تهیه راهبرد توسعه صادرات به صورت تخصصی برای هر محصول، گفت: عادی‌سازی روابط تجاری با کشورهای منطقه و مشارکت فعال در عقد تفاهم‌نامه‌های دو یا چندجانبه با کشورهای مقصد صادراتی، عضویت در پیمان‌های تجاری و پولی و مالی بین‌المللی، تلاش برای عضویت در سازمان تجارت جهانی، تربیت رایزن‌های متخصص، بازاریابی، بازارسازی و مطالعه بازارهای مقصد صادراتی، مشارکت فعال در مناسبات بین‌المللی، نمایشگاه‌ها، تورهای تجاری جهت معرفی محصولات صادراتی کشاورزی در کشورهای مختلف، سرمایه‌گذاری در ایجاد برند معتبر بین‌المللی، تدوین استانداردهای تولید مطابق با استانداردهای بین‌المللی نظیر حد مجاز مصرف سم، آفت‌کش‌ها و ایجاد شناسه رهگیری و بارکد محصولات تولیدی کشاورزی منطبق با استانداردهای معتبر جهانی از جمله راهبردهای توسعه صادرات محصولات کشاورزی به شمار می‌آید که می‌تواند در دستور کار قرار گیرد.

اهمیت آموزش در حوزه صادرات محصولات کشاورزی

همچنین در این جلسه مریم جلیلی‌مقدم، رئیس سازمان حفظ نباتات، با بیان اینکه این سازمان سیاست‌گذار حوزه تجارت نیست، گفت: این سازمان ارائه‌دهنده خدمات به حوزه تجارت است و در حوزه صادرات از ابتدای سال تاکنون بر 5 میلیون و 500 تن کالای صادراتی اعمال ضوابط قرنطینه گیاهی انجام داده است؛ همچنین 1.3 میلیون تن اعمال ضوابط بر روی ترانزیت و 17.5 میلیون تن اعمال ضوابط قرنطینه گیاهی بر روی واردات داشته است.

وی تعدد شرکت‌های غیرمتخصص در حوزه صادرات را به عنوان یکی از معضلات حوزه صادرات محصولات کشاورزی معرفی کرد و افزود: برخی تجار حرفه‌ای اعتبار و آبروی کالای ایرانی را در بازارهای جهانی حفظ می‌کنند و از این‌رو دولت باید از این تجار حمایت کند اما در مقابل برخی تجار غیرحرفه‌ای نیز حضور دارند که صدمات غیرقابل جبرانی به حوزه صادرات کشور وارد ‌کرده‌اند.

این مقام مسئول ادامه داد: وزارت جهاد کشاورزی برای بازگشت اعتماد هندی‌ها به محصولات ایرانی 2 سال تلاش کرد در واقع برای نظام‌مند شدن صادرات کیوی به این کشور تلاش کردیم اما برخی گزارش‌ها حکایت از این مهم دارد که تعدادی از تجار داخلی برای حفظ بازار در این کشور چهره دیگر تجار ایرانی را در بین تجار هندی خراب می‌کنند و این موضوع اعتبار محصول ایرانی را زیر سوال می‌برد.

جلیلی‌مقدم با تاکید بر نقش آموزش در صادرات بیان کرد: روند تجارت در کشور به صورت جزیره‌ای دنبال می‌شود به این معنا که هر یک از دستگاه‌ها کار خود را جلو می‌برد در حالی که با همکاری و تعامل این بخش‌ها با یکدیگر می‌توان تصمیماتی گرفت که به توسعه صادرات کمک می‌کند؛ در ترکیه مسئولان آنها در حوزه بذر، کود، سم و .... با یک اتحادیه سرو کار دارند این در حالی است که در این ایران در این حوزه‌ها ما تعدد تشکل‌ها و انجمن‌ها را داریم و همین مسئله باعث شده است که نتوانیم یک سیاست واحد را اجرا کنیم؛ از این‌رو ساماندهی ذی‌نفعان تجارت اهمیت دارد.

وی در پایان با اشاره به بازارسازی‌های جدید درحوزه صادرات محصولات کشاورزی، گفت: سازمان حفظ نباتات برای صادرات 8 محصول کشاورزی، مکاتبات خود با چین را آغاز کرده است. علاوه بر این مکاتبات و مذاکراتی برای صادرات محصولات کشاورزی به ویتنام، فیلیپین، ترکیه و افغانستان آغاز کردیم.

اصلاح روابط منطقه‌ای و نقش آن در توسعه صادرات

همچنین در این نشست یحیی آل‌اسحاق، رئیس اتاق مشترک ایران و عراق، با برشمردن مشکلات اقتصادی کشور، گفت: عدم توجه واقعی به تجارت و روابط اقتصادی منطقه‌ای و بین‌المللی یکی از اصلی‌ترین مشکلات ما در حوزه تجارت بین‌المللی است. همچنین سیاست‌گذار باید بستر لازم را برای تولیدکنندگان برای ورود به بازارهای صادراتی فراهم ‌کند.

این عضو هیات نمایندگان اتاق تهران در پایان بین توسعه تجارت منطقه‌ای و توسعه داخلی و امنیت نسبت برقرار کرد و افزود: اگر نگرانی امنیت و توسعه را داریم باید در استراتژی‌های تجاری خود تجدیدنظر کنیم.

موفقیت در صادرات محصولات کشاورزی در 6 ماه نخست سال

در ادامه پیمان فلسفی، نایب‌رئیس کمیسیون کشاورزی مجلس شورای اسلامی، با اشاره به اهمیت تجارت محصولات کشاورزی گفت: شرایط کشور را باید به سمتی هدایت کنیم که از وابستگی به واردات در حوزه رها شویم؛ آمارها نشان می‌دهد بخش کشاورزی در 6 ماه نخست سال جاری نسبت به دیگر حوزه‌ها عملکرد خوبی در حوزه صادرات داشته است.

وی با بیان اینکه مطابق با برنامه هفتم توسعه باید رشد 8 درصدی را تجربه می‌کردیم، تصریح کرد: رشد اقتصادی 3 درصد بود و این عدد نشان می‌دهد که رشد 8 درصدی محقق نشده است؛ آمارها نشان می‌دهد که بخش عمده‌ای از رشد 3 درصدی در بخش کشاورزی بوده است. به نظر می‌رسد تراز تجاری منفی ما با بسیاری از کشورها در حوزه کشاورزی جبران شده و این حوزه ما را نجات داده است.

فلسفی با انتقاد از معطوف شدن نگاه ما به واردات محصولات کشاورزی، خاطر نشان کرد: تامین 15 میلیارد دلار ارز برای واردات کالای اساسی اصلی‌ترین دغدغه فعالان این حوزه است اما باید این نگاه را تغییر بدهیم و حوزه را به یکی از تامین‌کننده‌های ارز کشور تبدیل کنیم.

نایب‌رئیس کمیسیون کشاورزی مجلس شورای اسلامی بر لزوم توسعه بازارهای صادراتی تاکید کرد و افزود: هم‌اکنون تراز تجاری در حوزه کشاورزی 11 میلیارد دلار است متاسفانه ما درآمدهای نفتی را از کشور خارج و امکان سرمایه‌گذاری در زیرساخت برای واردات کالاهای اساسی از دست می‌دهیم.

وی با اشاره به کاهش تورم در ماه‌های گذشته، اظهار کرد: مطابق با آمار بانک مرکزی تورم نقطه‌ به نقطه کم شده هر چند تورم بالای 30 درصد برای اقتصاد یک کشور خوب نیست اما به هر حال تورم نسبت به 6 ماه گذشته بهتر شده است.

فلسفی در پایان سخنان خود گفت: جایگاه ایران در صادرات پسته و زعفران تغییر کرده است و متاسفانه ما دیگر جزو بازیگران اصلی این محصولات در بازارهای جهانی نیستیم امیدوارم که این سرنوشت دیگر صنعت‌های حوزه صنایع غذایی از جمله شیرینی و شکلات را درگیر نکند.

در ادامه فعالان اقتصادی مشکلات و چالش‌های پیشروی تجارت محصولات کشاورزی بیان کردند.

نسبتی بین تنظیم بازار داخلی و صادرات وجود ندارد

مهدی حسینی، رئیس انجمن واردکنندگان سم و کود، قوانین خلق‌الساعه را تحریم داخلی نامید و افزود: دولت پشت درهای بسته تصمیم‌گیری می‌کند و در تصمیم‌گیری‌ها از بخش خصوصی مشاوره نمی‌گیرد.

محمدرضا غفرالهی، نایب‌رئیس کمیسیون تسهیل و توسعه تجارت اتاق تهران، با انتقاد از نبود شرکت‌های تخصصی صادراتی، گفت: تعهد برای بازگشت ارز انگیزه تجار قدیمی را برای ادامه فعالیت گرفته است؛ در کشور بیشتر به حمایت از تولید متمرکز شده‌ایم و مشوق خاصی برای شرکت‌های بازرگانی در نظر نگرفته‌ایم. تفاوت در بازرسی گمرک برای شرکت تولیدی و بازرگانی نیز در ایران متفاوت است این در حالی است که شرکت‌های بازرگانی زمینه‌ساز توسعه بازارهای جهانی هستند.

فاضل جمشیدی، صادرکننده گیاهان دارویی، از فراموش شدن صادرات شیرین‌بیان خبر داد و افزود: شیرین‌بیان یک گیاه خودرو است که صادرات آن برای کشور بسیار سود داشت. این گیاه در 4 صنعت کاربرد دارد و دهه گذشته رتبه نخست صادرات این محصول را داشتیم اما اکنون جایگاه خود را از دست دادیم.

همچنین علی‌اکبر خدایی، دبیر اتحادیه تولید و تجارت آبزیان، گفت: تجارت در حوزه آبزیان رو به افزایش است در حال حاضر روند صادرات میگو قابل توجه است و حدود 17 هزار تن در سال میگو صادر می‌کنیم که از این عدد حدود 10هزار تن آن به روسیه می‌رود؛  همچنین تلاش داریم که در بازار کشورهایی اروپایی و چین نیز سهم بگیریم.

 در ادامه کاوه زرگران رئیس کمیسیون تسهیل و توسعه تجارت اتاق تهران، با اشاره به ناکامی‌های ایران در استفاده از فرصت‌های صادراتی گفت: ایران در 2 نوبت فرصت صادرات به روسیه را از دست داد؛ نخست زمانی که روسیه به اوکراین حمله کرد و اروپا صادرات خود را به روسیه محدود کرد و دوم زمانی‌که ترکیه هواپیمای روسیه را زد. در هر دو برهه زمانی فرصتی برای توسعه دفعتی صادرات ما به روسیه پیش آمد چون مسائل سیاسی صادرات دیگر کشورها را به روسیه تحت‌الشعاع قرار داده بود اما از این فرصت‌ها استفاده نشد.

زرگران صادرات را یک تخصص دانست و افزود: صادرات نسبتی با تنظیم بازار داخلی ندارد و نباید به این بهانه، مانع روند صادرات شد چراکه اعتباری که صادرکننده ایرانی برای به دست آوردن آن سال‌ها تلاش کرد به راحتی و با یک تصمیم‌گیری و بخشنامه ناگهان در بازارهای جهانی از بین می‌رود.