واقعیتهای اجتماعی تلخ از یک سو و اجماع نسبی بر سر ضرورت برنامههای اصلاحی سبب شدند تا به تدریج اقداماتی در شهرهای بحران زده آن روزگار همچون بهبود وضع بهداشت، توجه به زیبا سازی و فضای سبز شهری، توزیع به نسبت عادلانه خدمات، امکانات و زیرساختها در مناطق مختلف شهر انجام گیرد. شهر چگونه شهر میشود و با چه معیارهایی محلی برای زندگی خواهد بود؟ این مقاله را بخوانید.
حسین ایمانی جاجرمی، جامعهشناس:
ماکس وبر، جامعهشناس معروف آلمانی، در نوشتههای خویش در باب شهر به یک ضربالمثل آلمانی رایج در دوران قرون وسطی اشاره میکند: «هوای شهر انسان را آزاد میکند»! اندک شهرهای بورژوایی آن زمان در مقایسه با سکونتگاههای روستایی قلمروهای فئودالی، امکاناتی چون به رسمیت شناخته شدن به عنوان یک شهروند در معنی فردی صاحب حقوق برای معامله و تملک زمین، مشارکت در اداره شهر و رهایی از قید و بندهای ارباب روستایی، به آدمهای ساکن در خود میدادند. همه اینها در مقایسه با رنج و مشقت زندگی در روستاها، نوید زندگی بهتری میداد.
اما شهرها این مسیری را که ظاهراً در انتها به آزادی، دموکراسی و رفاه بیشتر میرسید، ادامه ندادند. افزایش جمعیت بیسابقه همراه با صنعتی شدن در سده نوزدهم در جاهایی مثل انگلستان، اروپای غربی و آمریکای شمالی سبب رشد چشمگیر شهرها و شهرکها شد. شهرنشینی با چنان سرعتی اتفاق میافتاد که فراتر از توانایی نهادهای سیاسی و اجتماعی پیشاصنعتی برای حفظ نظم اجتماعی بود. استقرار نظام صنعتی با الزاماتی چون: بسیج صدها هزار کارگری که عموماً از مناطق روستایی به شهرها مهاجر کرده بودند، و فناوریهای اولیه به شدت آلوده کننده در کنار بیتوجهی به وضعیت زیست و کیفیت زندگی زحمتکشان، شهرها را بدل به محنتکدههایی کرد که در آن اندکی سرمایهدار زندگی رؤیایی داشتند و اکثریت بقیه شیره جانشان تا دم مرگ دوشیده میشد و در زاغهها و بیغولههایی به نام محلات کارگر و مهاجر نشین روزگار میگذراندند.
فقر و ازدحام جمعیت در کنار نابرابری نهادینه شده مروج و منبع بیماری، ناآرامی و بهرهوری پایین نیروی کار بودند. چنین وضعیتی در ادبیات آثاری چون بینوایان ویکتور هوگو، اولیور تویست چارلز دیکنز، در سیاست و اقتصاد اثری چون سرمایه کارل مارکس و در مطالعات اجتماعی، مجموعه 17 جلدی زندگی و کار مردم در لندن از چارلز بوث را پدید آورد. آنها، هر یک به زبان خود، روایت گر درد و رنج بخش عمده جامعه شهری جدید بودند. هوای شهر دیگر انسان را آزاد نمیکرد، او را ضعیف، بیمار، منزوی و فقیر میکرد.
وضعیت شهرهای صنعتی در دنیای توسعه یافته اواخر قرن 19 و ابتدای قرن 20 به حدی از بحران رسیده بود که قابل تحمل نبود. همهگیریهای کشنده مثل وبا و برپاشدن مداوم شورشها و اعتراضات شهری و فساد دامنگیر شهرداریها بویژه در آمریکا، اصلاحات و بهبود کیفیت زندگی را بدل به امری گریزناپذیر کرده بود. واقعیتهای اجتماعی تلخ از یک سو و اجماع نسبی بر سر ضرورت برنامههای اصلاحی سبب شدند تا به تدریج اقداماتی در شهرهای بحرانزده آن روزگار همچون بهبود وضع بهداشت، توجه به زیبا سازی و فضای سبز شهری، توزیع به نسبت عادلانه خدمات، امکانات و زیرساختها در مناطق مختلف شهر انجام گیرد. پیشرفتهای نظری و تجربی هم در حوزههای علمی همچون انجام مطالعات بیشتر در جامعه شناسی شهری و توجه برنامهریزی شهری به ابعاد اجتماعی صورت گرفت و تلاش شد تا واقعیتهای نوپدید شهری همچون نواحی کلانشهری گسترده با طرح مفاهیم و مدلهای اداری جدید همچون شهرداریهای منطقه کلان شهری با لحاظ اهمیت مشارکت مردم و تقویت لایههای میانی و پایین نمایندگی همچون انجمنهای محله به سامان نسبی برسند.
این حکایت کوتاهی از تحولات شهری در دنیای پیشرفته عمدتاً اروپای غربی و آمریکای شمالی بود. داستان شهرهای واقع در کشورهای در حال توسعه متفاوت است. مسائل شهری همچون آلودگی محیط زیست، شکاف طبقاتی، ناکارآمدی دستگاههای اداره کننده شهر در این شهرها ابعادی عظیم پیدا کرده است. این شهرها نیروی اصلی شهری شدن جهان در روزگار معاصر هستند و اکنون تعداد کلان شهرها در جهان در حال توسعه فزونتر از همین نوع شهرها در جهان توسعه یافته است. به عبارت دیگر کشورهای شمال جهانی در دوران ثبات نسبی جمعیتی به سر میبرند اما عمده کشورهای جنوب جهانی همچنان در حال تحولات عظیم جمعیتی و فضایی هستند و خبر چندانی از ثبات و آرامش نیست.
هر دو سال یک بار برنامه اسکان بشر سازمان ملل متحد معروف به هابیتات، گزارشی را از وضع شهرهای جهان منتشر میکند. در تازهترین گزارش شهرهای جهان که در تیرماه 1401 منتشر شد در باره آینده شهرها برپایه گرایشها، چالشها و فرصتهای موجود تأمل و بازاندیشی شده است. گزارش به درسهای ارزشمندی هم اشاره دارد که شهرها از همه گیری کرونا گرفتند. این گزارش راه کارهایی را پیشنهاد میکند تا بر اساس آنها شهرها برای مواجهه با تعداد فراوانی از شوکهایی که در انتظار آنهاست تدارک بهتری دیده و خود را برای گذر به «آینده شهری پایدار» آماده کنند. آمادگی شهرها باید بر اساس آگاهی باشد تا بتوانند از فرصت پیشبینی دگرگونیها بهره بگیرند و جریان امور و اقدامات را اصلاح کنند. شهرها باید درباره سناریوها یا امکانات مختلفی که آینده عرضه میکند، همچون نوآوریهای فناورانه، از آگاهیهای و اطلاعات لازم برخوردار باشند. در گزارش آمده است که افزایش حوادث آب و هوایی شدید و بلایای طبیعی مانند سیل، موجهای گرمایی و زمین لغزه ها بر مناطق شهری تأثیر سختتری خواهد گذاشت و انطباق با دگرگونیهای اقلیمی را برای آنها به امری با بیشترین اهمیت بدل میکند. این گزارش که همزمان با برگزاری یازدهمین نشست مجمع جهانی شهر در لهستان منتشر شده میگوید مناطق شهری مسئول 70 درصد از انتشار گازهای گلخانهای هستند، به عبارت دیگر شهرها باید به عنوان رهبران اقدام اقلیمی برای رسیدن به هدف کاهش 1.5 درجه از گرمایش جهانی طبق توافقنامه پاریس عمل کنند.
گزارش از خطراتی میگوید که شهرها با آنها مواجه خواهند شد؛ از افزایش ناگهانی تورم و هزینه زندگی، اختلالات در زنجیره تأمین، پیامدهای منفی دگرگونی اقلیمی و درگیریهای مسلحانه جدید، درباره آنها به شهرها هشدار میدهد، با این حال گزارش نگاهی خوش بینانه ای به آینده دارد، آیندهای که در آن شهرها به سمت عدالت، سرسبزی و و دانش حرکت خواهند کرد.
در مقدمه این گزارش آمده است که: «با سیاستهای درست و تعهد صحیح دولتها، کودکان ما میتوانند وارث آینده شهری بهتری باشند، باید بپذیریم که مسیر طی شده تا سال 2020 به شیوههای گوناگون مدل ناپایداری از توسعه شهری بود و بهترین تجربههای آموخته را در واکنشها به کووید-19 و بحرانهای اقیمی به کار بندیم». گزارش تعهد بیشتری را از دولتهای ملی، منطقهای و محلی میطلبد و به کاربستن فناوریهای نوآورانه و مفاهیم زیست شهری جدید چون «شهر 15-دقیقهای» را که در پاریس، ملبورن و دیگر شهرها به کار بسته شده را تشویق میکند، بر پایه این ایده ساکنان شهرها میتوانند بیشتر نیازهای روزانههای خود را در طی سفری 15-دقیقهای تأمین کنند.
گزارش تاکید میکند خروج گسترده مردم از شهرهای بزرگ در مراحل آغازین همه گیری به سمت ایمنی متصور در مناطق روستایی یا شهرهای کوچکتر، در عمل واکنشی کوتاه مدت بود. واکنشی که مسیر شهری شدن جهانی را تغییر نخواهد داد. جهان به شهری شدن خویش در سه دهه آینده ادامه خواهد داد و نسبت جمعیت شهری جهان از 56% در سال 2021 به 68% در سال 2050 خواهد رسید. این یعنی 2.2 میلیارد نفر دیگر به ساکنان شهرها افزوده خواهد شد که عمدتاً در قارههای آفریقا و آسیا خواهند بود.
گزارش تاکید میکند طبیعت مخرب کرونا به روشنی این نکته را یادآوری کرد که مناطق شهری باید خود را برای آیندهای متغیر و پیشبینیناپذیر آماده کنند. شهرها در سراسر جهان در کل دربرابر اندازه اثرات اقتصادی و اجتماعی همهگیری مذکور آمادگی نداشتند. همهگیری کرونا نشان داد شهرها چه نقاط ضعف مزمنی در ساختارهای اجتماعی خود دارند چرا که اثرات کووید به شکل بیتناسبی بر گروههای آسیبپذیر و حاشیهای بیشتر بود. درس همه گیری کرونا برای شهرها این بود که آنها باید برای آمادگی بیشتر سرمایهگذاری کنند، امری که نیازمند توسعه تاب آوری اقتصادی، اجتماعی، محیط زیستی و نهادی جهت پاسخ به شمار گستردهای از شوکها از جمله داشتن برنامههای احتمالی برای گروههای آسیبپذیر است.
شهرها برای داشتن آیندهای پایدار باید در کانون توجهات خود به مساله ساختارهای نهادی و حکمرانی مناسب بپردازند، به «فقرزدایی» و «رفع نابرابری» اولویت دهند و اقتصاد شهری مولد و جامعی را ترویج کنند که برای همه فرصت فراهم کند. آنها باید بدنبال آن دسته از سیاستها و اقدامات محیط زیستی باشند که بتواند اثرات تغییرات اقلیمی را کاهش و شهرها را با آنها انطباق دهد. مسائل مهم دیگر در این زمینه ترویج انرژی پاک و حفاظت از زیست بومها، جای گرفتن بهداشت همگانی در سیاستهای توسعه شهری هستند. به نظر گزارش تحقق این امور با برنامهریزی و حکمرانی شهری پاسخگو است.
در این گونه از حکمرانی، امور مالی، نوآوری و فناوری نقشهای مهم دارند. شهرهای دنیا، آینده یکسانی را انتظار نمیکشند، در حالی که واکنش در برابر آسیبپذیری ناشی از تغییرات اقلیمی و سطوح روزافزون نابرابری یک نگرانی جهانی است، مناطق مختلف جهان با مسائل متفاوتی مواجهه هستند. در کشورهای توسعه یافته اولویتهای مهم آینده شهر اینها هستند: مدیریت تنوع فرهنگی، ارتقا و نوسازی زیرساختهای فرسوده، توجه به شهرهای رو به افول و زوال و تأمین نیازهای یک جمعیت به سرعت در حال سالمندی. در کشورهای در حال توسعه، اولویتهای شهر این امور هستند: سطوح در حال افزایش فقر، تأمین زیرساختهای مناسب، مسکن قابل استطاعت و قابل قبول، و سرمایهگذاری در شهرهای دومین یا شهرهای پشتیبان شهرهای نخست.
مساله مهم برای همه شهرهای دنیا بازاندیشی در خصوص «حکمرانی شهری» است. در هر چالش شهری که شهرها در آینده با آن مواجه شوند، از فقر گرفته تا بهداشت، مسکن یا محیط زیست، حکمرانی شهری همیشه نقش مساعد بی بدیلی در تضمین این امر دارد که ظرفیتها و منابع نهادها و مردم با مسئولیت ها و خواستههایشان منطبق باشد. توسعه شهری پایدار بدون حکمرانی شهری چند سطحی شامل حکومتهای محلی، جامعه مدنی و دولتهای ملی، ممکن نیست. یک یافته مهم گزارش اهمیت و ضرورت عدالت فضایی در واکنش به شوکهای آینده است. عدالت فضایی شهری باید ساکنان آسیبپذیر شهر را در تصمیمگیریها سهیم کند. شهرها با توزیع برابر و دسترسپذیری بیشتر به خدمات پایهای بهتر توانستند از مردم آسیبپذیر و در معرض خطر در برابر همه گیری کرونا محافظت کنند. شهرهایی که از اختیارات بیشتر در تصمیم گیری محلی برخوردار بودند بهتر توانستند در برابر بحرانهای پزشکی و سلامتی واکنش نشان دهند. آنها از دانش و تجربه محلی بهره گرفتند و از رویکردهای مختلف و انواع توزیع خدمات استفاده کردند.
توسعه پایدار شهر و تحقق هدفی چون شهر زیستپذیر نیازمند مدیریت و برنامهریزی شهری مسئولیتپذیر، مشارکت جو و دانش بنیان است. شهرها نیازمند سیاستهای شهری هستند که مهمترین هدف آنها حفاظت و نگهبانی از پایداری جامعه شهری باشد. این سیاستها باید به دنبال توسعه پایدار و تحقق اهداف عملی محیط زیستی، آموزش، حرفه آموزی، توسعه اقتصادی، پایداری، کیفیت محیط زیست، و سلامتی همگانی باشند. سیاست شهری اساساً درباره رفاه ساکنان محلی در جامعه شهری است و شامل برنامهریزی، تأمین خدمات محلی و حمایت از توسعه اقتصاد محلی میشود. اگرچه شماری از سازمانها در بخش دولتی در سیاست شهری نقش دارند، اما مهمترین مسئولیت ها بر عهده مقامات محلی منتخب است. اما مساله این است که آنها تا چه اندازه اساساً و عملاً در تعیین سیاستهای شهر و تحقق آنها نقش دارند؟ پاسخ به این پرسش در همه جوامع یکسان نیست. برخی با درک مسائل و چالشهای جدی پیش رو به بازاندیشی سیاستهای شهری و نظم نهادی آن پرداختهاند و با تمرکز زدایی و واسپاری بیشتر وظایف و اختیارات به سطح محلی، در تقویت مقامات محلی کوشیدهاند. ما اما همچنان حتی یک سیاست ملی روشن برای توسعه شهری نداریم و حل مسائل پیچیده شهر را در نهایت در انجام چند پروژه ورشکسته مسکنسازی، تصور میکنیم. گزارشهایی همچون زیستپذیری شهرها در جهان که از سوی موسساتی چون اکونومیست یا موسسه مرسر منتشر میشوند نشان میدهند تهران در رتبه بندیهای جهانی شهرها در حوزه کیفیت زندگی و زیستپذیری یکی از ده شهر انتهایی فهرست مذکور در سال 2022 است. وخامت اوضاع شهرها از منظر آلودگیهای زیست محیطی، کاهش کیفیت زندگی، شکاف فضایی-طبقاتی و ناپایداری اقتصادی بویژه در تهران حکایت از ضرورت و نیاز جدی به اندیشیدن به مساله آینده شهری، پایداری و تاب آوری زندگی دارد.
منبع: آیندهنگر