وقتی از محیط زیست گفته میشود شاید یکی از وجوه مورد بررسی، مطالعه و مقایسه وضعیت شهرها و طبیعت شهری قبل از ظهور مظاهر مدرنیته و بعد از آن باشد. در این مقاله وضعیت آبراههای شهر تهران بررسی شده است. آن را بخوانید.
شادناز عزیزی، فعال محیط زیست:
شاهراه زیستی تهران
تهران، قریه دیروز و کلانشهر امروز، تاریخ پرفراز و نشیبی از تغییر و تحولات آبگذرها و قنوات را پشت سر گذاشته است. در قدیمیترین نقشه شهر تهران، به عنوان نخستین نقشه مصوب تهران در سال 1205 ه.ش و در زمان فتحعلیشاه قاجار، شواهدی مبنی بر حضور رودخانه در درون شهر وجود ندارد و تنها یک شاخه (رودخانه پسقلعه شمیران) وارد ارگ شاه میشود. بقیه رودخانهها از طریق خندقی در اطراف باروی شهر (که در زمان ناصرالدینشاه به دور شهر تهران کشیده شده و به حصار ناصری معروف است)، به سمت دشت ورامین به عنوان آخرین مقصد خود گسیل داده میشدهاند.
در دوره سلطنت قاجارها، از 1214 ه.ش (دوره محمدشاه، سومین شاه قاجار) تا دوره سلطنت پهلوی، بسیاری از زمینهای منطقه شمیران به سفارتها و فرنگیهای مقیم در شهر فروخته شد؛ آنچه آغازی بود بر پراکنش شهری در اطراف رودخانههای دربند، سعدآباد، اوین-درکه و دیگر رودخانههای شمیران، از سال 1320 (معتمدی، محسن، «جغرافیای تاریخی شهر تهران»، 1391، مرکز نشر دانشگاهی، تهران، چاپ اول).
در روند این تغییر و تحولات کالبدی، همراستا با سیاستهای جهانیسازی و ایجاد کاربریهای محرک توسعه در مقیاس شهری، منطقهای و کشوری از گذشته تاکنون، باعث شد تهران، زمینهای کشاورزی و چراگاههایش تبدیل به دانشگاه شهید بهشتی، نمایشگاه بینالمللی، مجموعه انقلاب، هتل استقلال، شهرک سئول، شهرک فجر، و شهرک تلویزیون شود و پس از آن هم که بزرگراه چمران و یادگار امام و پدیده پارک وی به وجود آمد؛ به خصوص در دو دهه بعد از انقلاب، بهیکباره شاهد توسعه ساختوساز شدیم و به مرور زمان تصویر امروز خیابانها (شامل معابر پوشیده از آسفالت با حداکثر فضا برای حرکت وسایط نقلیه و استفاده حداقلی برای فضاهای همگانی) و بافت فشرده شهری پدیدار گشت.
با توسعه روزافزون طی سالهای متمادی، تهران با افزایش جمعیت و پدیده کمآبی روبهرو شد و دیگر نه قنوات شهری که آب خود را از زلال آبهای البرز جنوبی و دیواره توچال تأمین میکرد و نه تنبوشه و راهآب و آبانبارها و به عبارتی مدیریت دموکراتیک و محلی آب دیگر هیچکدام پاسخگوی نیازهای جدید آبی شهر نبودند. چنانکه گسیل آب رودخانههای اطراف تهران به سمت شهر و ایجاد سدها آغاز شد. در آبان 1334، پروژه لولهکشی آب شهر تهران مورد بهرهبرداری قرار گرفت که تحولی عظیم در ایجاد منابع آّب پاکیزه در شهر تهران بود (اسماعیل عباسی، «آبنامه تهران»، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1387)؛ اما این پدیده باعث وقوع تحولات زنجیره واری در شهر گشت که به مرور استخوانبندی جدید تهران را رقم زد. قنوات و آبگذرهای شهری جای خود را به لولههای فلزی و پلیمری در زیر زمین داد.
در مصاحبهای با (کارگروه محلهگرایی و محیط زیست مؤسسه رخداد تازه، 1395) دکتر سید مهدی اعرابی (دبیر شورایاری محله اوین)، او در شرح سابقه مدیریت آب در شهر اشاره کرد: علاوه بر تعیین زمانهای تقسیم آّب و مدیریت حقابهها برای باغات در مذکره با محلههای همسایه، لایروبی نهرها، مسیلها و قنوات نیز بر عهده میراب بود؛ اما سنت میراب پس از شهرشدگی اوین، به دست نابودی سپرده شد چرا که دیگر نفی شخصی برای محله در میان نبود و صرفاً باغاتی که از ساخت و ساز شهری جان سالم به در بردهاند تنها خواهان حقابههای خود برای آبیاری درختانشان هستند؛ و شبکه نهر 700 سالهای که مسیر تاریخی درختان چنار اوین را مشایعت میکند نیز بر اثر تغییر و تحولات در این منطقه پر از رسوبات و گل و لای شده است و هیچ نظارتی برای استفاده درست از آنها وجود ندارد. در آن بازدید، آخرین میراب محله اوین را هم ملاقات کردم و عکسی گرفتم غافل از اینکه آخرین عکس زندگی او میشود.
امروز تنها مظاهر باقیمانده از تاریخ آب در شهر تهران، رودخانهها و مسیلهای منشعبشده از 7 رود-دره شمال تهران است که طی این سالیان گسترش شهر، مبدل به کانالهای زهکشی آبهای سطحی و کنترل سیلاب گشتهاند. این آبگذرهای شهریشده، علی رغم وجود متولیان مختلف آب در شهر از شهرداری و معاونت فنی و عمرانی، حوزه معاونت معماری و شهرسازی و سازمانها و واحدهای زیرمجموعه آنها، وزارت نیرو و سازمانها و ادارهجات تابع و اخیراً وزارت راه و شهرسازی و شرکت مادر تخصصی عمران و بهسازی شهر تهران، هنوز بلاتکلیف ماندهاند. در این میان البته سازمان محیط زیست گویا هنوز علاقهای به ورود کارشناسانه به این موضوع ندارد و قرار است فعلاً فکری به حال هوای آلوده تهران کند!
نمایی از اقدامات کانالسازی رودخانه دارآباد، 1395
نمایی از اقدامات سرپوشیده کردن رودخانه مقصودبیک در محدوده روبهروی پارک شریعتی به دلیل تأمین معبر عبوری برای مجتمع بانک ملت، 1396
با تمام این پلشتیها و زشتیها که بر جان و سیمای شهرما نشسته است، اگرچه پراکنش شهری و تغییرات کاربری اراضی و فشار آنها بر وضعیت اکولوژیکی حاصل از سیاستهای نابخردانه مهار سیلاب و توسعه انتقال آب، هزینههای اکولوژیکی، اجتماعی و اقتصادی گستردهای را بر شهر تحمیل کرده و سطح آسیبپذیری را افزایش داده است، اما در عین حال، امروز در شهر تهران، شاهد پدیدهای نوظهور هستیم و آن «رودخانههای شهری» است. ساخت چشمانداز جدید آخرین طرح جامع شهر تهران (1384)، بر پایه شبکه سبز روددرهها و تعریف انواع طرحهای موضعی و موضوعی در ذیل آن و پروژههای مرتبط، نیز یکی از نتایج پذیرش حضور این عوارض جدید شهری است.
این موجودیت جدید، دیگر رودخانهای طبیعی نیست و با توجه به حجم ساخت و سازها و توسعه شهری، بازگرداندن آن به حالت پایهای و طبیعی منطقی به نظر نمیآید، اما میتوان طبیعتی ثانویه برای آن تعریف کرد. این طبیعت ثانویه حاصل تعامل روزانه شهروند با این عنصر طبیعی شهری شده در فضای زیستشهری است که ارزشی جدید ناشی از تعلق خاطر و در نتیجه، تولید انگیزه در حفظ کیفیت آن ایجاد میکند. ایجاد چنین منظرهایی فرهنگی (cultural landscape) در شهر قاعدتاً با توجه به ساختار صلب و ناکارآمد حوزههای کارفرماهای شهری و به تبع آن ساختار کارفرما محور حال حاضر مهندسین مشاور فرایندی فرسایشی است اما متخصصان و دغدغه مندان مسئله آب در شهر و اکولوژی شهری قطع به یقین میتوانیم در دو حیطه اصلی نقشآفرینی کنیم:
1- کمک به بهبود کیفیت طرحها و پروژههای تعریفشده در حوزه سازمانهای متولی آب در شهر با بهکارگیری تواناییهای دانشی و تخصصی در اقدامات پایهای زیر:
*تهیه سند راهنمای طبقهبندی تیپولوژی رودخانههای شهری در تهران و ایران
*تعریف عملیاتی حریم اکولوژیک رودخانه شهری و ارائه ضوابط و مقررات دقیق و اجرایی آن در بررسی تطبیقی با دو حریم کیفی و کمی وزارت نیرو
نمایی از روددره خرگوشدره، دارآباد، تهران
*تدوین دستورالعمل عملیاتی و بومیشده تکنیکهای مهندسی بیولوژیک حفاظت کرانه غیرسازهای
*تدوین دستورالعمل برداشت و تحلیل وضعیت اکولوژی رودخانه شهری
*تدوین شیوهنامه پایش مردمی کیفیت رودخانه و قنوات شهری
2- بهرهگیری از قدرتهای حمایتگری و تسهیلگری، در شکلگیری ساختارهای عملکردی مشارکت مردمی با توجه به مفاهیم حکمروایی چندسطحی با هدف تشکیل کانونهای مدیریت محلی رودخانهها و قنوات در شهر.
بنابراین در حوزه شهری تهران، ما با گشتار منظر طبیعی به سوی منظر شهری روبهرو هستیم که این نوع گشتار به ما ظرفیتی میدهد به عنوان نقطه آغازین درک نوینی از رودخانه در بستر شهر که تاکنون تجربه نشده است؛ نقطه آغاز نوینی که حاصل شرایط غیر قابل دفاع اکولوژیکی، اقتصادی و اجتماعی موجود نظام حال حاضر شهری است (عزیزی، شادناز، «هشتی تهران»، 1396، نشر بنگاه)!
منبع: آیندهنگر