ایران به تازگی به عضویت سازمان همکاریهای شانگهای درآمدهاست. البته پیش از این، ایران به عنوان عضو ناظر در این سازمان فعالیت داشت. حالا به نظر میرسد کشورمان یک گام دیگر به روسیه و چین که دو عضو اصلی این سازمان هستند، نزدیکتر شدهاست.
اکونومیست/آینده نگر
شی جینپینگ، رئیسجمهوری چین برای نخستین بار پس از آغاز همهگیری کرونا، به سفری رفته که در آن اهدافی استراتژیک برای بلندپروازیهای چین را دنبال میکند. او در کنار ولادیمیر پوتین، رئیسجمهوری روسیه قرار گرفته، رهبر کشوری که اکنون به نوعی با غرب درگیر جنگ شدهاست. سمرقند، یکی از مهمترین شهرهای ازبکستان، جایی است که چندی پیش توجه تمامی رهبران جهان به آن جلب شده بود. جلسات سازمان همکاریهای شانگهای در این شهر برگزار شد. غربیها با چشمی نگران به این نشست نگاه میکردند. دلیلش این بود که در آن رهبران کشورهای شرقی دور هم جمع شده بودند.
یکی از مهمترین دیدارها در این نشست، دیدار شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین، رئیسجمهوری روسیه با همتای ایرانیشان یعنی سید ابراهیم رئیسی بود. جمهوری اسلامی ایران طی این نشست اخیر به عضو دائمی و ثابت سازمان همکاریهای شانگهای تبدیل شد. اصولا رهبران غربی به این نشست دعوت نمیشوند. بهویژه به دلیل درگیریهای روسیه با اوکراین، این مسئله حساستر شده و به همین خاطر هیچیک از رهبران غربی در این برنامه حضور نداشتهاند. اما پرسش اینجاست که سازمان همکاریهای شانگهای دقیقا چیست و بناست چه نقشی را در جهان ایفا کند؟ اصلا غرب چرا نگران این نشست است؟
سازمان همکاریهای شانگهای در سال 2001 با حضور چین، قزاقستان، قرقیزستان، روسیه، تاجیکستان و ازبکستان برگزار شد. عمده مباحثی که در نشستهای این سازمان مطرح میشود درباره مسائل اقتصادی آسیای میانه است. تمرکز آنها هم بر مقابله با تروریسم و همچنین تقویت پیوندهای تجاری است. هرچند اعضای این گروه برخی آزمایشهای نظامی را به صورت مشترک با یکدیگر پیش بردهاند اما به عنوان یک گروه دفاعی نظیر ناتو شناخته نمیشوند. به عنوان یک اتحادیه اقتصادی رسمی مثل اتحادیه اروپا هم در جهان مطرح نشدهاند. صرفا به عنوان مجمعی شناخته میشود که در آن روسیه و چین روابط همسایههایشان را با هم مدیریت میکنند. اما به مرور عضویت هند و پاکستان در این سازمان که در سال 2017 قطعی و نهایی شد، وضعیت را پیچیده کرد. در سال 2021 طی نشستی که به صورت مجازی برگزار شده بود، تصمیم بر این شد که ایران هم به عضویت دائمی این سازمان درآید. البته ایران پیش از این به عنوان عضو ناظر فعالیت داشت. در حال حاضر کشورهای افغانستان، بلاروس و مغولستان به عنوان اعضای ناظر در این سازمان حضور دارند. برخی از شرکا هم وضعیتی پیچیده در این سازمان دارند از جمله ترکیه که نقش مذاکرهکننده را ایفا میکند.
*رهایی از انزوا
رشد سازمان همکاریهای شانگهای به نوعی نشان میدهد که کشورهای شرقی به سمت رقابت گام برمیدارند. روسیه این روزها در وضعیتی منزوی نسبت به غرب قرار گرفته و از آن دور میشود. حالا این کشور برای نمایش اهمیت خود بیش از پیش دست به دامان شرق شده و در نتیجه شاهد این فضای رقابتی هستیم. روسیه امیدوار است با گسترش سازمانی مانند سازمان همکاریهای شانگهای، زمینه نفوذ خود را گسترش دهد و به نوعی قدرتش را در شرق پیاده کند.
در مورد چین قضیه کمی فرق دارد. هرچند چین هم مانند روسیه، روحیهای ضد آمریکایی و ضد غربی دارد اما وضعیتش مانند روسیه نیست. در واقع نیازی نیست به اندازه روسیه به دردسر بیفتد. در نتیجه تا جایی که بتواند با قدرتهای ضدغربی همکاری میکند. بهعلاوه چین میتواند از طریق این سازمان، زودتر به برخی از اهداف خود برسد، اهدافی نظیر ابتکار «کمربند و جاده» که سایر اعضا باید سعی کنند نسبت به آن خوشبین باشند و به پیشبرد آن کمک کنند. ایران هم تقریبا در وضعیتی مشابه با چین قرار دارد.
در حالیکه روسیه سعی دارد نظم جدید جهانی را پیادهسازی کند، هند احتمالا خیلی با روسها همکاری نخواهد کرد. در واقع هند سعی دارد هر دو طرف یعنی هم شرق و هم غرب را برای خودش حفظ کند. اما قطعا در زمینه مقابله با آمریکا، چندان با روسیه همکاری نخواهد کرد. برخی از کشورها هم در این سازمان صرفا برای جذب سرمایه یا سرمایهگذاری برای چینیها جذابیت دارند مثلا قزاقستان یا قرقیزستان. اینها همان کشورهایی هستند که در گذشته تحت نفوذ روسها قرار داشتهاند.
به این ترتیب جمعی از کشورها را در سازمان همکاریهای شانگهای داریم که در برخی از امور با یکدیگر اهدافی مشترک را دنبال میکنند و منافعی مشترک دارند اما در برخی از دیگر مسائل، حتی گاها اولویتهای متفاوت و متعارض با همدیگر دارند. به هر حال، این جمع قدرتمند شرقی میتواند منشا نگرانی برای قدرتهای غربی باشد. آنها میدانند که چنین سازمانهایی در نهایت به گسترش قدرتهای شرقی ختم خواهند شد. در واقع این سازمان، زمینهساز گسترش نفوذ روسیه و چین است، دو کشوری که غربیها، بهویژه آمریکا با آن مشکل دارند.