توجه به تاریخ تقسیم آب در ایران می تواند به یافتن راه حل هایی موثر برای غلبه بر مشکل کم آبی و بی آبی کمک کند.
ذخایر آب در سدهای پایتخت به کمتر از نصف رسیده است و چشم امید مسئولان و مردم به باران های پاییزی است. شرایط تامین آب در بیشتر کلان شهرها تنش زا به نظر می رسد. اما این نخستین بار نیست که کشور خشک ایران، با چالش آب دست و پنجه نرم می کند. از سالیان دور، برای تقسیم منصفانه و مناسب آب در ایران روش ها و مقیاس هایی تهیه و اجرا می شده که مرور آن ها در این روزها خالی از لطف نیست. در ایران قدیم از سه مقیاس برای تقسیم آب استفاده می کردند. مقیاس نخست فنگال یا فنجان، دوم سنگ و سوم آب پخشان یا مقسم بود.
فنجان
یکی از روش های هزاران سالانه تقسیم آب در ایران، پیمان کردن یا به زبان عام، پیمودن آن است. برای این کار از «پیمانه مدت» استفاده می کردند. روش این بود که در کنار نهر یا جوی آب، یک طشت پر از آب را قرار می دادند و به تعداد «پیمانه مدت» مشخص و معینی به هر روستا یا کشاورز آب می دادند. در واقع در این روش تمامیت آب قنات نهر یا چشمه پیمانه می شده است. فنگال یا فنجان، یکی از ظروفی بود که در پیمانه کردن آب نهرها از آن استفاده می کردند.
سنگ
سنگ مقیاسی برای آب است و درواقع به مقدار معینی از حجم عبور آب (مثلا لیتر) در هر ثانیه اشاره دارد. این مقیاس انواع گوناگونی دارد، مثل سنگ دیوانی، سنگ آسیا و سنگ زراعتی. برای اندازه گیری آب جاری از این مقیاس در نواحی مختلف استفاده شده اما تفاوت هایی در اندازه آب براساس این مقیاس در شهرهای مختلف گزارش شده است. در تهران یک سنگ آب عبارت بود از مقدار آبی که از شکافی به اندازه 0.2 متر مربع و از فراز یک متر در هر 3 ثانیه جریان داشت. در کرمان یک سنگ آب برابر با 24 ساعت آبی بود که برای آبیاری 2 هکتار زمین کفایت می کرد. در اصفهان یک سنگ آب برابر با مقدار آبی حساب می شد که یک جریب زمین را در یک ساعت مشروب می کرد. در همدان یک سنگ معادل میزان آبی بود که از میان 4 آجر که که روزنه ای 0.2 در 0.2 متر را تشکیل می دادند، عبور می کرد.
آب پخشان یا مقسم
این مقیاس زمانی استفاده می شد که مقدار آب برای آبیاری و تعیین سهمیه دهات و شهرها زیاد بود. آب قنات، چشمه ها و رودخانه با آب پخشان تقسیم می شد. در منطقه کاشمر و فین کاشان از آب پخشان برای تقسیم آب استفاده می کردند. هرچند آب پخشان در فین تعمیر شده اما در کاشمر هنوز شکل ساده و قدیمی آن حفظ شده است. نوع دیگری از اندازه گیری آب از طریق استفاده از سرریز در یزد مرسوم بوده که در آن از وسیله ای به نام پرگال استفاده می کردند. هم چنین تخته واره هم در دوره هایی برای تقسیم آب از قنات ها استفاده می شد.
امروز
85 درصد از مساحت ایران از مناطق خشک است و تنها 15 درصد از مناطق نیمه خشک در کشور به شمار می رود. در استانی مثل یزد میزان بارندگی به 70 تا 80 میلی متر در سال می رسد درحالیکه در استانی مثل گیلان این رقم 1500 میلی متر گزارش شده است. تمرکز جمعیت در مناطقی با منابع محدود آب، به منازعات اجتماعی دامن می زند. به گفته تقی زاده خامسی، معاون وزیر نیرو «در ایران اگر کسی در جایی زندگی کند که یک جوی آب از جلوی خانه اش رد می شود، خود را صاحب آن می داند و مصرف خود را به بیشترین میزان می رساند. بالادستی ها به اندازه ای مصرف می کنند تا به پایین دستی ها آب نرسد. این را حق خودشان می دانند. در بالادست نشینان این باور نهادینه شده که اگر من مصرف نکنم، کس دیگری آب را می برد».
با توجه به این مسئله، توجه به تاریخ تقسیم آب در ایران می تواند به یافتن راه حل هایی موثر برای غلبه بر مشکل کم آبی و بی آبی کمک کند.
برای مطالعه بیشتر مقاله «مقیاس ها و روش های اندازه گیری و تقسیم آب در ایران» را بخوانید. این مقاله در نشریه پژوهش نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی منتشر شده است.