پرواز آلمان روی دست‌های آنگلا مرکل

خانم صدراعظم

آینده نگر

 بسیاری او را برجسته‌ترین زن سیاستمدار قرن بیست‌ویکم می‌دانند. زنی آلمانی که به مدت 16 سال بر کرسی صدراعظمی این کشور تکیه زده‌بود: آنگلا مرکل. مرکل پیش از این‌که بر مصدر قدرت سیاسی آلمان بنشیند، رهبری اپوزیسیون را از سال 2002 تا 2005 بر عهده داشت و از سال 2000 تا 2018 رهبری اتحاد دموکرات مسیحی را هم در اختیار داشت.

مرکل اولین زنی بود که توانست صدراعظم آلمان شود. در طول دوران 16 ساله صدارت او، تقریبا تمام دنیا او را به عنوان رهبر واقعی اتحادیه اروپا و قدرتمندرین زن جهان می‌دانستند. سابقه سیاسی مرکل فراز و نشیب‌های زیادی دارد، اما چیزی که در این موقعیت برای ما مهم است، عملکرد اقتصادی آلمان طی رهبری 16 ساله اوست.

آلمان تحت رهبری او از «بیمار اروپایی» به یک ابرقدرت اقتصادی تبدیل شد، اما ورود پناه‌جویان در سال 2015 باز هم شکافی را در جامعه این کشور ایجاد کرد. اما سوال اصلی این است: به طور کل بزرگ‌ترین اقتصاد اروپا تحت رهبری مرکل چگونه عملکردی داشت؟

 

*چهارچوب کلی اقتصاد مرکل

از زمانی که مرکل در سال 2005 قدرت را در آلمان به دست گرفت، تا 16 سال پس از آن، یعنی تابستان 2021، اقتصاد آلمان رشدی 34 درصدی را تجربه کرده‌است. برای درک ابعاد واقعی این میزان رشد کافی است بدانید در اروپا، نزدیک‌ترین رقیب آلمان، فرانسه است. فرانسه تنها 19 درصد رشد اقتصادی را در همین دوره مشابه از سر گذرانده‌بود.

البته جدای از مدیریت قابل قبول مرکل، آلمان طی این دوره بخت خوبی هم داشته‌است. طی همین سال‌ها، چین در حال تبدیل شدن به یک ابرآهن‌ربای تولید، واردات و صادرات، بود. همین مسئله باعث شد آلمان یک مشتری سیری‏ناپذیر برای محصولات باکیفیت و تخصصی خود در عرصه مهندسی پیدا کند. البته فراموش نکنید که طی این سال‌ها، تنها چین نبود که با سرعت زیادی رشد می‌کرد، بلکه باقی کشورهای در حال توسعه انفجاری هم مشتری خوبی برای آلمان به حساب می‌آمدند.

جدای از این بخت خوب، اقداماتی که پیشینیان مرکل انجام داده‌بودند هم تاثیرات مثبتی روی کار او داشت. برای مثال اصلاحاتی که پیش از او توسط گرهارد شرودر در زمینه کاهش مالیات، ترکیب کردن مزایای رفاهی با بیکاری و افزایش انعطاف‌پذیری بازار کار، همه و همه سود فراوانی به جیب مرکل واریز کرد.

مسئله‌ دیگری که در کارنامه طولانی‌مدت یک سیاستمدار باید در نظر گرفته شود، میزان اشتغال است. بیکاری تحت رهبری مرکل بیش از 3 میلیون کاهش پیدا کرد. دولت مرکل با استفاده از یک برنامه کار کوتاه‌مدت توانست جلوی تعدیل نیروی گسترده در دوران فروکش اقتصادی را بگیرد. این برنامه به طور ویژه در دوران همه‌گیری کووید-19 بسیار کارآمد بود. دولت مرکل با یارانه دادن به بنگاه‌ها، توانست پرداخت دستمزد نیروی کار را برای آن‌ها ممکن کند.

به گزارش سازمان همکاری و توسعه اقتصادی، برنامه «کار کوتاه‌مدت» توانست در دوران فروکش اقتصادی سال 2009 بیش از 500 هزار شغل را نجات دهد. از سوی دیگر صندوق بین‌المللی پول هم این برنامه را یک شاخص طلایی نامید.

طی دوره صدارت مرکل، گرچه چین و ایالات متحده بر بازارهای جهانی سلطه کامل داشتند، آلمان توانست صادرات خود را افزایش دهد. در واقع این کشور از سال 2005 تا 2020 توانست صادرات خود را از کمتر از 1.1 تریلیون دلار به حدود 1.7 تریلیون دلار برساند. البته دولت مرکل نگرانی زیادی بابت افزایش سرمایه‌گذاری بنگاه‌های دولتی چینی در بخش‌های مهم و حیاتی اقتصاد داشت. به همین دلیل، مرکل تصمیم گرفت قوانین سختگیرانه‌تری وضع کند تا از این طریق بتواند از بنگاه‌های داخلی مقابل خریدهای نامطلوب از سوی سرمایه‌گذاران وابسته به کشورهایی غیر از اتحادیه اروپا، محافظت کند.

یکی از مسائل جالب و بسیار حساس که در مورد کشورهای اندکی مانند آلمان قابل بحث است، پیشرفت اقتصادی بخش‌های مختلف یک کشور است. در مورد بخش شرقی و غربی آلمان هم می‌توان گفت که به لحاظ سطح درآمد، اختلافی قابل توجه بین این دو بخش آلمان از زمان اتحاد دو آلمان وجود داشته‌است.

پس از تزریق تقریبا 2 تریلیون یورو طی سه دهه، اقتصاد آلمان شرقی هنوز هم فضای زیادی برای رسیدن به غرب دارد؛ به شکلی که خروجی سرانه اقتصادی این بخش تقریبا 25 درصد کمتر از آلمان غربی است. دولت مرکل به دنبال ایجاد هاب‌های های‌تک در شهرهای شرقی برلین، پاتسدام، لایپزیگ، درسدن و ینا بود.

نرخ بیکاری در شرق در سال 2018 به کمترین میزان خود یعنی 6.9 درصد رسید. با این‌حال نباید فراموش کرد که این میزان هنوز هم بسیار بیشتر از نرخ 4.8 درصدی در آلمان غربی است. بنابرگزارشی که در سال 2018 تهیه شده‌است، اگر درآمد قابل خرج هر ساکن آلمان را در بازه 15 تا 36 هزار یورو درنظر بگیریم، بخش‌های اندکی از آلمان شرقی می‌توانند از سطح 25 هزار یورو عبور کنند.

یکی دیگر از مسائل جالب دنیای امروز دیجیتالی شدن است. آلمان در زمینه پذیرش دیجیتالی شدن اندکی کُند عمل کرد. امروزه از هر 10 شرکت آلمانی، 4 شرکت هنوز از فکس استفاده می‌کنند. دیجیتالی شدن نیازمند اینترنت پرسرعت است، اما آلمان از بین 38 کشور صنعتی بزرگ دنیا، به لحاظ سرعت اینترنت رتبه 34 را به خود اختصاص داده‌است.

یکی از مشکلات اصلی در این زمینه بوروکراسی است. مرکل به منظور حل این مسئله و تطبیق دادن آلمان با عصر دیجیتال، دوروتی بائر را به عنوان وزیر امور دیجیتال انتصاب کرد.

 

*پس‌زمینه‌های سیاسی

آلمان طی دهه دوم قرن بیست‌ویکم مشکلاتی جدی در زمینه پناه‌جوپذیری پیدا کرد. این کشور که قصد نداشت با استفاده از زور جلوی ورود مهاجران پرشمار را بگیرد و یک فاجعه انسانی را رقم بزند با دستور خود مرکل مجبور شد مرزهایش را به روی پناه‌جویان باز کند.

البته این نکته از دید منتقدان مرکل دور نماند که خود او در سال 2010، چندفرهنگ‌گرایی را در آلمان یک پروژه کاملا شکست‌خورده نامیده‌بود. با این‌حال نباید فراموش کرد که در سال 2015، آلمان به لحاظ اقتصادی به حدی از قدرت رسیده‌بود که بتواند پناه‌جویان را در خود جا دهد. جدای از آن مرکل هم سرمایه سیاسی کافی برای اجرای چنین کاری را داشت.

بین سال‌هایی 2005 و 2019، جمعیت غیرمهاجر زیر 50 سال آلمان کاهش پیدا کرد. از سوی دیگر طی دوران مرکل، جمعیت آلمان رشد قابل توجهی را به خاطر ورود مهاجران از تمام گروه‌های سنی تجربه کرد.

به طور کل مرکل چهره‌ای محبوب در آلمان به حساب می‌آید و با توجه به نظرسنجی‌های مختلف او محبوب‌ترین سیاستمدار آلمان است. میزان اقبال او بین نسل‌های مختلف هم به شکل قابل توجهی بالا است، به ویژه بین سال‌های 2010 تا 2015 شاهد سطح بالایی از حمایت مردم از مرکل بودیم.

البته آمار دقیق و اصلی از سال 2019 به این سو رصد شده‌اند. نسل بیبی بومر، که در حال حاضر افراد مسن در آلمان به حساب می‌آیند همواره از حامیان اصلی مرکل بوده‌اند. با این‌حال نسل زِد طی ماه‌هایی از همه‌گیری کووید-19 حتی از افراد مسن هم در استقبال از تصمیمات مرکل پیشی گرفتند، اما این حمایت به مرور زمان اندکی رنگ باخت.

یکی دیگر از مسائلی که اقتصاد امروز جهان را به خود مشغول کرده‌، تغییرات اقلیمی است. این مسئله به شکل ویژه در مورد آلمانی اهمیت پیدا می‌کند که سابقه‌ای طولانی در ترکیب کردن مسائل زیست‌محیطی و سیاسی دارد. آلمان همین حالا هم بیش از سه‌چهارم انرژی خود را از سوخت‌های فسیلی به دست می‌آورد.

دولت مرکل به دنبال تغییر جهتی به سمت منابع انرژی تجدیدپذیر مانند باد و خورشید بود. همین مسئله باعث شد دولت آلمان برنامه‌ای برای حذف انرژی هسته‌ای تا پایان سال 2022 و منابع زغال‌سنگی تا پایان سال 2038 تدوین کند. با این‌حال، منتقدان مرکل در این زمینه که از حزب سبزهای آلمان بودند این سناریو را بیش از حد کُند می‌دانستند. در واقع شاید روی کاغذ این برنامه بسیار مترقی جلوه کند و در عمل هم دشواری‌های فراوانی داشته باشد، اما از دید طرفداران محیط زیست این اعداد و ارقام برای نجات کره زمین کافی نیست.

البته نباید فراموش کرد که تحت رهبری مرکل، خط انتقال گاز نُرد استریم 2 از روسیه به آلمان هم شروع به فعالیت کرد. همین مسئله نشان می‌دهد که برای مبارزه با سوخت‌های آلاینده‌ای چون زغال سنگ نمی‌توان بیش از حد روی منابع تجدیدپذیر تکیه کرد و نیاز به متحد فسیلی پاک‌تری چون گاز طبیعی هم وجود دارد.

 

*صدراعظم

کتی مارتون در کتاب فوق‌العاده خود با عنوان «صدراعظم: ادیسه شگفت‌انگیز آنگلا مرکل» دریچه‌ای بسیار جذاب به روی ما باز کرده‌است. اما این دریچه چه دنیایی را به چه شکل به ما نشان می‌دهد؟ با ارائه تصویری دقیق، صمیمی و مفید از یک رهبر خاص و آرام. مارتون که پیش‌تر هم با کتاب‌های پرفروش خود شهرت زیادی کسب کرده‌بود، این بار پروژه‌ای بسیار دشوار پیش روی خود می‌دید: پژوهش، واکاوی و ترسیم زنی که هرکسی توانایی شناخت او را ندارد و در زندگی ساده خود جا خوش کرده‌است. در این کتاب با اوج‌گیری مرکل در دنیای سیاست و تبدیل شدن او به ستاره‌ای که راهنمای زنان پرشماری در جهان بود، آشنا می‌شویم. خواندن این کتاب برای هر اهل مطالعه‌ای لذت‌بخش خواهد بود.