رویاپردازی، هدیه شینزو آبه به ژاپن

ژاپنیِ شجاع

آینده نگر

شینزو آبه سیاستمدار ژاپنی بود که تقریباً مدت 9 سال رهبری حزب لیبرال دموکرات این کشور را بر عهده داشت و طی این مدت با تکیه بر صندلی نخست‌وزیری این کشور به عنوان باسابقه‌ترین نخست‌وزیر ژاپن دست پیدا کرد. آبه که در سال‌های 2014 و 2017 رهبری حزب لیبرال دموکرات را در پیروزی‌هایی خیره‌کننده بر عهده داشت، در ماه اوت سال 2020 به دلیل شدت‌گیری بیماری مجبور شد از این سمت کناره‌گیری کرد.

آبه سیاستمداری محافظه‌کار بود که به نظر بسیاری از مفسران سیاسی جهان، به عنوان یک ملی‌گرای دست راستی توصیف می‌شد. آبه که در روز 8 ژوئیه سال 2022، در حالی که مشغول سخنرانی در شهر نارا بود، توسط شخصی 41 ساله و با شلیک دو گلوله کشته شد، طی دوره تقریباً 9 ساله نخست‌وزیری خود اقتصاد ژاپن را دچار تحولات چشم‌گیری کرد. نقش پررنگ آبه در دگرگونی اقتصاد ژاپن در زمینه‌های پولی و مالی و اصلاحات ساختاری به حدی بود که سیاست‌های اقتصادیِ دولت او به عنوان «آبه‌نامیکس» یا همان «اقتصاد آبه‌ای» شناخته می‌شود.

 

*زمینه اقتصاد آبه‌ای

به منظور درک اقتصاد آبه‌ای، ابتدا باید سه پیش‌زمینه را بهتر درک کنیم. مسئله اول وضعیت اقتصاد ژاپن پیش از دوره اقتصاد آبه‌ای است. تولید ناخالص داخلی ژاپن در سال 1996 رشدی 3 درصدی را تجربه کرد و این‌طور به نظر می‌رسید که اقتصاد این کشور در مسیر بهبود از حبابی بود که در اوایل دهه 90 میلادی بحرانی عظیم ایجاد کرده‌بود. دولت ژاپن مالیات مصرف را در آوریل 1997 از 3 به 5 درصد رساند و به دنبال این بود که در سال 1998 این میزان را بیشتر هم بکند.

در آن دوران بحرانی مالی در آسیای شرقی و جنوب شرقی به راه افتاده‌بود. درآمدهای دولت ژاپن با کاهش میزان مصرف، به میزان 4.5 تریلیون ین کاهش پیدا کرد. رشد تولید ناخالص داخلی اسمی پس از افزایش مالیات، تقریباً به مدت  5 سال زیر صفر باقی ماند. میانگین دستمزد ژاپنی‌ها در حد فاصل سال‌های 1992 تا 1997 افزایش پیدا کرده‌بود، اما با افزایش مالیات در سال 1997 رو به کاهش رفت و این کاهش با شدت بیشتری نسبت به افت تولید ناخالص داخلی رخ می‌داد.

کنگره دایت ژاپن در دوران نخست وزیری یوشیهیکو نودا، در سال 2012، لایحه‌ای را برای افزایش مالیات مصرف در سال 2014 به میزان 8 درصد و در سال 2015 به میزان 10 درصد، تصویب کرد تا بتواند بودجه ملی را به کمک آن طراز کند. انتظار می‌رفت که این اقدام میزان مصرف در ژاپن را بیش از پیش هم کاهش دهد.

مسئله دومی که باید در نظر آورد اقتصاد جهانی به طور گسترده در این دوران بود. در دوره رکود اقتصادی دهه اول قرن بیست و یکم، ژاپن در سال 2008 تقریباً 0.7 درصد از تولید ناخالص داخلی واقعی خود را از دست داد و در سال بعد از آن با افت وحشتناک 5.2 درصدی مواجه شد. در مقایسه با این وضعیت ژاپن، در سطح جهان شاهد رشدی 3.1 درصدی در سال 2008 و افت 0.7 درصدی در سال 2009 هستیم. صادرات ژاپن که در سال 2008 ارزشی معادل 746.5 میلیارد دلار داشت در سال 2009 با افتی 27 درصدی به 545.3 میلیارد دلار سقوط کرد. تولید ناخالص داخلی ژاپن در سال 2013 توانست پس از دو دهه تقلا به سطح سال 1991 برسد، در حالی‌که شاخص بازار نیکل 225 بورس ژاپن تنها یک‌سوم دوران اوج خود بود.

مسئله سومی که باید پیش از پرداختن به جزئیات اقتصاد آبه‌ای درک کرد، پیش‌فرض‌های ایدئولوژیک این اقتصاد است. سیاست‌های اقتصادی آبه تا حد زیادی وابسته به ظهور چین به عنوان یک قدرت اقتصادی و سیاسی است. بسیاری از طرفداران آبه نگاه او را تا حد بسیار زیادی مشابه شعار «کشور ثروتمند، ارتش قدرتمند» می‌دانند که در دوران تاریخی میجی، فلسفه سیاسی ژاپن را شکل می‌داد.

آبه به طور کلی به دنبال این بود که ژاپن را به وزنه‌ای قابل توجه در مقابل چین تبدیل کند، و از سوی دیگر با قدرتمندتر کردن اقتصاد این کشور، وابستگی نظامی به ایالات متحده آمریکا را هم کاهش دهد.

 

*پیاده‌سازی اقتصاد آبه‌ای

اقتصاد آبه‌ای شامل راهبردهایی در زمینه رشد اقتصادی، سیاست‌های پولی و سیاست‌های مالی است که به دنبال تشویق سرمایه‌گذاری خصوصی است. سیاست‌های خاص این دوره شامل هدف‌گذاری تورمی 2 درصدی، اصلاح افزایش قیمت اضافی ین، تعیین نرخ بهره منفی، تسهیل کمی به شکلی رادیکال، گسترش سرمایه‌گذاری عمومی، خریداری اوراق ساخت‌وساز توسط بانک ژاپن، و تجدید نظر در لایحه بانک ژاپن، می‌شوند.

کلیت اقتصاد آبه‌ای سه جبهه داشت که دو جبهه از آن در همان هفته‌های ابتدایی دولت او اجرا شدند. آبه به سرعت لایحه یک مشوق 10.3 تریلیون ینی را به تصویب رساند و هارویکو کورودا را به عنوان رئیس بانک مرکزی ژاپن انتخاب کرد. آبه از کورودا خواسته‌بود که هدف تورمی 2 درصدی را محقق کند و این کار را از طریق تسهیل کمی به اجرا بگذارد. البته این مسئله از سوی خود بانک مرکزی با اصلاحات و تغییراتی همراه شد.

مسئله بعدی مربوط به اصلاحات ساختاری در اقتصاد ژاپن است که اجرایی نسبتاً طولانی‌تر و زمان‌برتر داشتند. البته آبه از همان ابتدا در همین جبهه هم فعالیت‌هایی کرد و برای مثال به دنبال این بود که ژاپن در شراکت ترانس پاسیفیک یا همان TPP نقش‌آفرینی کند.

انتخابات مجلس مشاوران در اواسط سال 2013 تسلطی یک‌پارچه بر کل کنگره دایت را در اختیار آبه قرار داد، اما دولت ژاپن اندکی شکاف درونی را درمورد برخی از اصلاحات خاص ساختاری از خود نشان می‌داد. بعضی از اعضای کابینه موافق سطح پایین‌تری از مالیات شرکتی بودند، در حالی‌که برخی دیگر نگران اعتراضات مردمی بودند که قطعاً از کاهش مالیات بر بنگاه‌های بزرگ و افزایش مالیات بر مصرف‌کنندگان عصبانی می‌شدند. از سوی دیگر قوانین کار و عوامل کنترلی تولید برنج هم تبدیل به مسائلی جنجالی در دولت آبه شدند.

بانک مرکزی ژاپن در آوریل 2013 اعلام کرد که طی برنامه تسهیل کمی خود قصد دارد سالانه 60 تا 70 تریلیون ین اوراق خریداری کند. این نهاد در اکتبر 2014 هم اعلام کرد که به دنبال گسترش برنامه خریداری اوراق خود است و قصد دارد پس از آن سالانه 80 تریلیون ین اوراق خریداری کند.

*آثار اقتصاد آبه‌ای

سیاست‌های اقتصادی آبه تاثیر خود را به سرعت بر بخش‌های مختلفی از بازارهای مالی ژاپن گذاشت. این سیاست‌ها تا فوریه سال 2013، باعث شدند ین ژاپن به شدت ضعیف شود و شاخص قیمت بازار سهام توکیو به میزان 22 درصد افزایش پیدا کند. نرخ بیکاری ژاپن از 4 درصد در فصل پایانی سال 2012 به 3.7 درصد در اولین فصل اول 2013 رسید که البته این مسئله در ادامه گرایشی بود که از پیش‌تر هم آغاز شده‌بود.

با پیروی از سیاست‌های پولی بسیار ساده‌گیرتر، ارزش ین ژاپن در مقابل دلار آمریکا در دومین فصل سال 2013 افتی 25 درصدی را نسبت به دوره مشابه در سال 2012 تجربه کرد. تا زمانی که ماه می سال 2013 از راه رسید، بازار سهام رشدی 55 درصدی کرده‌بود، هزینه‌های مصرف‌کننده رشد اقتصادی در فصل ابتدایی را تا 3.5 درصد سالانه بالا برده‌بود و میزان محبوبیت شینزو آبه به 0 درصد رسیده‌بود. مطالعات متنوع نشان می‌دهند که تقریباً 74 درصد از مردم ژاپن، از سیاست‌های آبه برای خارج کردن ژاپن از رکودی طولانی‌مدت، تقدیر می‌کردند.

البته تاثیر سیاست‌های آبه بر حس مصرف‌کننده و میزان دستمزدهای با شدت کمتری به وقوع می‌پیوست. مطالعه‌ای در ابتدای سال 2014، نشان می‌دهد که 73 درصد از مردم ژاپن به صورت شخصی تغییری را حس نکرده‌بودند، تنها 28 درصد انتظار افزایش حقوق داشتند، و تقریباً 70 درصد به فکر این بودند که به خاطر افزایش مالیات مصرف، میزان مصرف خود را کم کنند.

حالا که ین ژاپن تضعیف شده‌بود، اقتصاد آبه‌ای عملاً هزینه واردات را بالا برده‌بود که این مسئله شامل واردات مواد غذایی، نفت و دیگر منابع طبیعی هم می‌شود. نباید فراموش کرد که ژاپن وابستگی شدیدی به این نوع از واردات خود دارد. با این‌حال، دولت آبه این مسئله را به چشم عقب‌گردی موقتی می‌دیدند زیرا به نظر آن‌ها ین ضعیف‌تر در نهایت می‌توان حجم صادرات را افزایش دهد.

از سوی دیگر ژاپنِ شینزو آبه توانست در حساب جاری کلی، سطح اضافی خود را حفظ کند، و این مسئله به خاطر درآمدهای سرمایه‌گذاری از خارج بود. با این‌حال، در دسامبر 2018، اقتصاد ژاپن دوره‌ای از انقباض را در سومین سه‌ماهه 2018 تجربه کرد و به لحاظ میزان افت، رکوردی چهارساله از خود به‏جا گذاشت.

 

*بت‌شکن

عنوان فرعی این کتاب «شینزو آبه و ژاپن جدید» است. مسئله اساسی این کتاب بار سنگینی است که از همان روز اول بر دوش شینزو آبه قرار داشت. آبه از همان سال 2007 تنها یک وظیفه داشت: دگرگون کردن ژاپن. آبه در همان موقع تنها پس از یک سال، ریاست دولت ژاپن را به دلیل بیماری کنار گذاشت و نتوانست فشارهای شدید اطراف خود را تحمل کند. با این‌حال، تنها 5 سال بعد با برنامه‌های جدید و فکرشده‌تر دوباره به عرصه سیاست ژاپن برگشت و توانست به شکلی بی‌سابقه بر راس دموکراسی ژاپن تکیه بزند. تمام این کتاب داستان فراز و نشیب‌های آبه را تعریف می‌کند و نقشی که او برای ژاپن جدید تعریف و باز تعریف می‌کرد؛ ژاپنی که قرار بود در دنیای جدید چین و آمریکا و هند نوظهور، وزنه‌ای اقتصادی و حتی نظامی باشد.