راهکار عمده دولت ها برای رفع کسری بودجه در این دوره ها استقراض بود. این استقراض دولت ها را بدهکارتر می کرد.
کسری بودجه از دردهای این روزهای اقتصادهای توسعه یافته و درحال توسعه در جهان است. فزونی پرداخت های دولت بر دریافتی هایش را کسری بودجه می گویند. کسری بودجه محدود، فارغ از نحوه تامین آن می تواند برای مقابله با رکود و دیگر تنش های اقتصادی مورد استفاده قرار بگیرد. اما کسری بودجه کلان آثار سوئی در اقتصادها بر جای می گذارد.
بودجه نویسی مدرن در ایران از زمان انقلاب مشروطه آغاز شد. حکومت قاجار نوعی شیوه حکمرانی سنتی و پیشامدرن داشت و ساختار بودجه ریزی در آن، نمونه ای تاریخی در بررسی این شیوه حکمرانی است. شیوه ای که مشخص نیست کسری بودجه در آن جایگاهی داشته یا افزایش پرداختی ها بر دریافتی های دولت، محصول دوره های بعدی است. پژوهشگران با مطالعه اسناد کتابخانه ای تلاش کردند به این پرسش پاسخ دهند.
یافته های این پژوهشگران نشان می دهد تا پیش از انقلاب مشروطه دولت به طور عمده با مازاد بودجه رو به رو بود. اما در دوره مظفری کسری بودجه دامنه دار و مستمر به وجود آمد و این میراث در سال های پس از مشروطه هم اثرگذار بود. تا انقراض قاجار کسری بودجه همچنان وجود داشت.
این پژوهشگران می گویند در اواخر دوره میرزا آقاسی، ناآرامی به عدم وصول مالیات انجامید و صدور برات های بی محل باعث شد کسری بودجه ای به میزان یک میلیون تومان به وجود آید. دولت های پس از این دوره، با سرکوب ناآرامی ها و کاهش مواجب درباریان و نظامیان در بودجه تعادل برقرار کردند. اما در پایان دوره ناصری با افزایش هزینه های نظامی و استقراض و صدور برات های بی محل، کسری بودجه دوباره خودش را نشان داد و در دوره مظفری بیشتر افزایش یافت.
راهکار عمده دولت ها برای رفع کسری بودجه در این دوره ها استقراض بود. این استقراض دولت ها را بدهکارتر می کرد. اقساط بدهی این وام ها در دوره های بعد از مشروطه به دولت ها تحمیل شد. پس از مشروطه دولت بودجه ای به مجلس ارائه نداد. بهم ریختگی مالی و بزرگ شدن دولت در سال های پس از مشروطه شدت گرفت. مجلس اول، دوم و سوم نتوانستند کسری بودجه را از بین ببرند و در دوران تعطیلی مجالس، خرج تراشی در تصویب نامه های دولتی افزایش پیدا کرد. جنگ جهانی منجر به کاهش درآمد گمرک و عدم وصول دیگر مالیات ها شد و همین کسری بودجه را تا بازگشایی مجلس چهارم به 9 میلیون تومان رساند.
برای مطالعه بیشتر مقاله «روند کسری بودجه و راهکارهای تامین آن در دوره قاجار» را بخوانید. این مقاله در نشریه تاریخ نامه ایران بعد از اسلام در بهار سال 1401 منتشر شده است.