گفت وگوی آینده نگر با مصطفی نقی پور، دبیر انجمن فین تک

غیاب رگولاتور

زینب کوهیار / آینده نگر

با اجباری شدن ای نماد، به عنوان نماد اعتماد در فضای مجازی از پاییز سال گذشته، کار برای استارتاپ های فین تک هم سخت شده است. از آن زمان تا امروز، کمتر فعال اقتصادی و دغدغه مند اکوسیستم استارتاپی است که در فضای مجازی، از چالش های توسعه کسب وکارهای نوپا در زمینه تخصصی اش ننویسد. مصطفی نقی پور، دبیر انجمن فین تک از جمله این فعالان اقتصادی است که حرف های بسیاری برای گفتن درباره چالش هایی از این دست دارد. به گفته نقی پور، اجباری شدن ای نماد، گوشه ای از مشکلاتی است که تعداد زیادی از کسب وکارها را به ورطه تعطیلی کشانده است و مسئله اصلی که فین تک ها با آن دست به گریبان اند، غیاب رگولاتور در فضای کار آن هاست. علاوه بر این، نقی پور از رقابت بانک مرکزی، سازمان بورس و بیمه مرکزی با بخش خصوصی هم گفته است که از سال ها پیش آغاز شده و با وجود جان گرفتن بخش خصوصی و حضور کسب وکارهای قابل در این زمینه، هم چنان ادامه دارد. دبیر انجمن فین تک در این گفت وگو، درباره شدت گرفتن روند مهاجرت نیروی کار ماهر از بخش فناوری ایران به دیگر کشورها هم هشدار داده است.

 *از یک سال گذشته تا امروز، تحولات مختلفی در اکوسیستم استارتاپی در ایران رخ داده است. از ماجرای طرح صیانت از کاربران در فضای مجازی که هنوز تکلیف آن مشخص نشده، البته تا جایی که ما خبر داریم، و هم چنین داستان اجباری شدن ای نماد برای کسب وکارهای نوپا. علاوه بر این، با تغییر وضعیت اقتصاد کلان، استارتاپ های حوزه مالی و اقتصادی یا همان فین تک ها هم در شرایط دشواری به کار خود ادامه می دهند. یعنی در شرایطی که قدرت خرید مردم به شدت کاهش پیدا کرده و به عبارت بهتر، رونق فعالیت اقتصادی نداریم بلکه بیشتر ذخیره سازی سرمایه در بخش هایی مثل سکه و مسکن را شاهدیم.  با توجه به فرایندی که در یک سال گذشته طی کردیم، فکر می کنید چه خلائی به عنوان مخل در توسعه کسب کارهای فین تک در ایران نقش آفرینی کرده؟ چه نکته ای در اکوسیستم استارتاپ های مالی در ایران، نقش مانع در فعالیت کسب وکارهای نوپای مالی  را بازی می کند؟

فین تک ها با چالش های زیادی دست و پنجه نرم می کنند اما مهم ترین چالش استارتاپ های حوزه فین تک، مربوط به رگولاتور آن هاست. متاسفانه  سازمان هایی که باید نقش رگولاتور  را در حوزه کسب وکارهای نوپای مالی در ایران بازی کنند، یا با نوآوری آشنا نیستند یا فکر می کنند با نوآوری آشنایی دارند،  اما به گونه ای رفتار می کنند که ضد نوآوری است. با این حال ما ناامید نیستیم و امیدواریم سه رگولاتور اصلی که در یک سال گذشته مدیریت آن ها تغییر کرده است،  رخدادهای خوبی را در زمینه فعالیت این کسب وکارها رقم بزنند. اما چالش اصلی که در وهله اول، کار فین تک ها را مختل کرده، چالش های رگولاتوری و رفتارهای ضد نوآوری آن هاست. این رفتارها  به اکوسیستم این استارتاپی ایران  ضربه زده و می زند. 

*طرح صیانت و ای نماد اجباری را هم از ضربه های رفتارهای ضدفناوری رگولاتورها به اکوسیستم استارتاپی  می دانید؟

 گذشته از طرح صیانت از کاربران در فضای مجازی، استارتاپ های حوزه آی تی با مشکلات حادی رو به رو شدند.  موضوع اینماد اجباری یکی از این مشکلات حاد برای همه استارتاپ ها از جمله استارتاپ های حوزه فین تک بود. ضعف رگولاتورها در مسئله ای نماد اجباری به خوبی خود را نشان داد. ای نماد براساس قانون توسعه تجارت الکترونیک توسعه پیدا کرده و مرکز توسعه تجارت الکترونیک هم براساس همین قانون ایجاد شده و ذیل وزارت صمت قرار می گیرد. در همین قانونی که در این حوزه داریم، کسب وکارهای نوپا از دریافت چیزی به اسم ای نماد مستثنا شده اند. به طور مشخص اینماد یک نماد اعتماد است.  در دنیا برای پلتفرم های تجارت الکترونیکی، ای نماد یک نماد اختیاری است و توسط بخش خصوصی داده می‌شود و با نظارت بر کسب و کارها پیش می‌رود. متاسفانه این روند در کشور ما دولتی و انحصاری است واجباری شدن آن مشکل را صدچندان کرده است. این درحالی است که به دلیل ضعف رفتار رگولاتورها استارتاپ های حوزه مالی، بانکی و بورس در ایران مشمول موضوع قانون توسعه تجارت الکترونیک قرار گرفته اند.

*و جایگاه رگولاتور در این بین کجاست؟

ببینید، رگولاتور اینجا وظیفه اش را درست انجام نداد و مسئولیت کار را گردن وزارت خانه ای انداختند که قدرت اثربخشی بر قیمت مرغ و تخم مرغ را هم ندارد. اختیار اقتصاد دیجیتال در حوزه فین تک ها جای اینکه بر عهده بانک و بیمه مرکزی و بورس قرار بگیرد، برعهده وزارت خانه ای است که کوهی از وظایف را به دوش می کشد. رگولاتوری استارتاپ های فین تک را باید به بیمه مرکزی یا بورس سپرد  اما متاسفانه نگاه درستی به فعالیت فین تک ها در ایران وجود ندارد و تفکری که اکنون حاکم شده بیشتر امنیت اقتصادی را دنبال می کند. بانک مرکزی اختیار استارتاپ های فین تک را برخلاف آنچه در قوانین توسعه تجارت الکترونیک کشور آمده به ای نماد واگذار کرده و ای نماد هم عملکرد خوبی در این زمینه نداشته است.

*در نشست هایی که از پاییز سال گذشته تا امروز مطرح شده، و در گفت وگوهایی که با فعالان اقتصادی و استارتاپی در ایران داشتیم، به تعطیلی کسب وکارهای نوپای مالی بارها اشاره کرده اند. این ریزشی که از آن حرف می زنند را تایید می کنید؟

بله. این ریزشی که به آن اشاره می کنید نه فقط در استارتاپ ها بلکه در هر کسب وکاری رخ داده و فین تک ها هم مستثنی نبوده اند. از سال گذشته ریزش شدید در درگاه های پرداخت الکترونیک را شاهد هستیم. دلیل هم این است که ای نماد به ترمزی برای استارتاپ های فین تک تبدیل شده است. اینجا همان جایی است که انتظار داریم رگولاتور وارد شود و وظیفه اش را در تشویق به نوآوری انجام دهد اما اختیار نوآوری را به بخشی سنتی در اقتصاد داده اند که حتی قدرت اثرگذاری بر حیطه خود را هم ندارد. پرسش این است که وزارت صمت چه گلی به سر صنعت زده که حالا با موضوع ای نماد اجباری اختیار اقتصاد دیجیتال راهم به دست بگیرد؟ آن هم درحالیکه این مسئله برخلاف قانون توسعه تجارت الکترونیک در ایران است.  ما در جلسه ای که با آقای صالح آبادی داشتیم به این موضوع اشاره کردیم. این موضوع را در نشست اخیری که با وزیر اقتصاد هم داشتیم به طور جدی مطرح کردیم و گفتیم که ای نماد اجباری به وضعیت استارتاپ ها از جمله فین تک ها در ایران صدمه زده است.

*شما به مسئله رگولاتورها اشاره کردید و گفتید رفتارهای ضد فناوری در سازمان هایی که باید نقش آفرینی کنند، مانع کار است. در حوزه فین تک ها ما امروز سه سازمان بانک مرکزی، بیمه مرکزی و بورس را داریم که انتظار داریم وارد میدان شوند، اما نمی شوند. به نظر شما ریشه رویکرد این سازمان ها به استارتاپ های حوزه مالی  از کجا نشات می گیرد؟

ببینید، چالش عمده تعدد تصمیم گیران در این زمینه است. مجموعه هایی که توان کارشناسی در حوزه اقتصاد دیجیتال را ندارد در عمل به مجموعه هایی که باید به عنوان رگولاتور در این بخش نقش آفرینی کنند، فشار می آورند. به نظر من این از مواردی است که حاکمیت باید از بالا درباره آن وارد عمل شود. کسانی می آیند، فشار می آورند، نظر می دهند و نظر آن ها اعمال می شوند که پشت پرده قرار دارند و در نهایت هیچ مسئولیتی را هم در قبال توسعه یا عدم توسعه ای که ناشی از فشار آن هاست، قبول نمی کنند. در فضای تصمیم گیری در ایران تشتت آرائی وجود دارد. نکته مهم اینکه اگر این تشتت آراء رفع شود و در این زمینه به تمرکز برسیم، تازه جایی قرار می گیریم که باید به حل و فصل چالش رگولاتورها بپردازیم. رگولاتورهایی که رفتار ضد نوآوری و فناوری داشته اند.

*از رفتارهای ضد نوآوری  و فناوری رگولاتورها مصداقی دارید که خوانندگان این گفت وگو به درک بهتری از آنچه شما می گویید برسند. گذشته از اینکه سازمان هایی که از آن ها نام بردید، به عنوان رگولاتور کاری نمی کنند، چه کم کاری ها یا کارهای دیگری انجام شده که آن را ناشی از تشتت آراء در حوزه تصمیم گیری و بی توجهی آن ها به فناوری می دانید؟

رگولاتورها در ایران متاسفانه به جای انجام کارشان، کاسبی می کنند. این شیوه عملکرد از سال های گذشته وجود داشته است. بانک مرکزی شرکت خدمات انفورماتیک راه اندازی کرده که سامانه های متعددی دارد و این سامانه ها به عنوان رقیب استارتاپ های فین تک در جامعه نقش آفرینی می کنند. با وجود این شرکت، درعمل خدمات انفورماتیک به دست خود رگولاتور متمرکز شده است. هم چنین شرکت بورس هم خدمات انفورماتیک دارد که مالکیت آن در عمل مربوط به بانک مرکزی است. زمانی که در حوزه فناوری اطلاعات شرکتی دارید که به شما تعلق دارد، حتی اگر عادل باشید، ناخودآگاه در تصمیم گیری ها به شرکت خودتان است که کمک می کنید. امروز تصمیم هایی که رگولاتورها می گیرند دست کم شائبه سوگیری دارد. وضعیت ما این است درحالیکه در هیچ کشوری از جهان رگولاتور با بخش خصوصی در راه اندازی کسب وکار و گرفتن سهم از بازار رقابت نمی کند. رفتار رگولاتور خنثی است و باید عادلانه رفتار کند. اما در ایران بانک مرکزی سال هاست که شرکتی فعال در حوزه خدمات انفورماتیک دارد و آن را رها نمی کند. 

*این شرکت ها چرا ایجاد شده اند؟

ما زمانی در توسعه بانکداری الکترونیک مشکلاتی در کشور داشتیم. شرکت های خصوصی ضعیف بودند و کار زیادی انجام نمی دادند. البته بگویم که همین استدلال هم برای من پذیرفتنی نیست اما به هرحال، بر همین اساس رگولاتور شرکتی ایجاد کرده که امروز وجود و فعالیت آن موضوعیتی ندارد. متاسفانه می بینیم که با همین روش، بیمه مرکزی هم رفتار مشابه بانک مرکزی را در پیش گرفته که اصلا به صلاح نیست. می بینیم که بورس در ایران شرکت های ذیل خودش را دارد و سامانه های مرتبط با خود را راه اندازی کرده است. بورس درعمل تصدی گری می کند، شرکت داری می کند و این شرکت ها سود می دهند و کارمزد می گیرند. این برخلاف وظیفه رگولاتوری و روال تنظیم گری است. درواقع در عمل، در حوزه استارتاپ های فین تک، سه  سازمان برای رگولاتوری داریم که با شائبه کاسبی و درآمدزایی برخلاف رویه رگولاتورها در دنیا کار می کنند. شیوه کار رگولاتورها در ایران در هیچ جای دنیا نه اجرا و نه توصیه می شود.

*یکی از نکات مورد نظر ما، همین مقایسه ای است که به آن اشاره کردید. از تعدد مراکز تصمیم گیر در حوزه فعالیت استارتاپ ها گلایه می کنیم. از کم کاری و عدم نقش آفرینی سازمان هایی که باید به عنوان رگولاتور به میدان بیایند حرف می زنیم. در شرایطی که هیچ کدام از این چالش ها در اکوسیستم استارتاپ های فین تک ایران نقش آفرینی نکنند، چطور باید از این بخش حمایت کنیم؟ یعنی در دیگر کشورها چطور از این استارتاپ ها حمایت می کنند و آن ها چه مسیری را طی کرده اند؟

تصور کنید در شرایطی قرار گرفتیم که رگولاتورهای ما کاسبی نکنند و بخش های امنیتی و غیرمتخصص هم رگولاتورها را در فشار نگذارند. تازه می رسیم به اینکه رگولاتور در ایران باید نوآوری را تشویق کند. یا اینکه بانک مرکزی نباید طرف بانک های سنتی را بگیرد. چیزی که در اروپا و آمریکا و دیگر کشورهای پیشرفته درجهان انجام می شود این است که رگولاتورها طرف نوآوری را  می گیرند. دولت آمریکا در شورای ملی اقتصاد آمریکا که ریاست آن را جو بایدن، رییس جمهور این کشور برعهده دارد، سندی را به عنوان چارچوب فین تک تهیه کرده است. رییس جمهور آمریکا درباره آن سند می گوید آمریکا برای تسلط در جهان به نوآوری نیاز دارد، نوآوری در حوزه مالی مهم است و بانک ها نباید با فین تک ها در این زمینه وارد رقابت نادرست شوند. نکته مهم حمایت خزانه داری آمریکا، فدرال رزرو و دیگر سازمان های مرتبط با فعالیت های مالی  از استارتاپ های این حوزه است نه دامن زدن به رقابت ناسالم بین آن ها و بانک های سنتی.  بانک مرکزی در اتحادیه اروپا در عمل دستورالعمل هایی را برای حمایت از  نوآوری تهیه کرده و بانک ها را برای همکاری با استارتاپ ها تشویق می کند و یا به بخش های سنتی در این باره فشار می آورد که کار انجام شود. در سال های اخیر با توسعه رفتارهای حمایتی از توسعه استارتاپ ها نیوبانک هایی مثل N26  و   ATOMBANK  در اروپا شکل گرفته اند. می توان گفت رشد فین تک ها درقاره سبز  سرسام آور بوده است.

*آمار رسمی در انجمن ها درباره میزان ریزش کسب وکارهای نوپای مالی در یک سال اخیر تهیه شده است؟

آمارها نشان می دهد،  فقط در مورد بخش پرداخت یارها می گوید از پاییز سال گذشته با اجباری شدن ای نماد، 90 درصد از پردازنده های جدید یا ورشکست شده اند، یا کار را تعطیل کرده اند و یا  در مرحله فروش اند. در بخش استارتاپ های حوزه بورس، کار الگوتریدینگ ها ممنوع بود. فقط در برهه محدودی به صندوق های سرمایه گذاری اجازه کار در این حوزه را دادند. در عمل چنین کارهایی باعث شد استارتاپ های بورسی تعطیل کنند، بفروشند و یا از ایران بروند.  در بخش بیمه هم، وضعیت نامطلوب است. اخبار چندماه گذشته نشان می دهد رفتارهای مدیران در بیمه مرکزی تا چه اندازه با استارتاپ ها در این زمینه سلبی است و حتی در مقطعی در نامه ای دستور فیلترینگ سایت این استارتاپ ها را دادند. رفتارهای مقطعی و تصمیم های ناگهانی در حوزه استارتاپ های بیمه در حالی است که این کسب وکارها کار غیرقانونی نمی کنند اما سازمان ها به نفع کارگزارهای سنتی در بازه ای از زمان، دستور توقف کار این استارتاپ ها را صادر کردند. سرمایه گذاری در این بخش به خطر افتاده است. رصد اخبار این را به خوبی نشان می دهد و این صدمه ای جدی در حوزه کسب وکارهای فین تک است.

*مسئله مهاجرت نیروی کار مستعد هم در یک سال اخیر شدت گرفته است؟

بله. موضوع مهاجرت در بین فعالان نوآوری و فناوری در ایران بسیار جدی است. من با بسیاری از این افراد در ارتباطم و می بینیم که برنامه نویس ها و موسسان استارتاپ ها چطور از کشور خارج می شوند یا دورکاری برای شرکت های خارجی را شروع کرده اند. به تازگی یکی از بهترین افرادی که در حوهز نوآوری میلیون ها دلار برای توسعه کسب وکارش هزینه شده بود را دیدم که به واسطه جو ناامیدی که در کشور ایجاد شده با فشار خانواده ویزای استعداد گرفت و تا یک ماه آینده از ایران می رود. استارتاپی را سراغ دارم که امروز در بازار فارکس کار می کند و در استانبول مستقر شده است. پیشتر این استارتاپ در ایران کار می کرد. فضای کار در ایران فضای نامناسبی نیست درحالیکه دیگر کشورها برای توسعه اقتصاد دیجیتال شرایط جذب نیروی کار در رشته های آی تی را تسهیل کرده اند. از طریق ویزای استعداد، کار وا ستارتاپ، بسیاری از استعدادهای ایرانی در سکوت خبری که به نظر من، سکوت مرگباری است، از ایران می روند. کافی است یک روز به فرودگاه امام خمینی(ره) سر بزنید و ببینید چه کسانی از ایران می روند.

*آمار رسمی در این باره چه می گوید؟

گزارش رسمی که تا پیش از اجباری شدن ای نماد و بروز صدمه های آن در اکوسیستم استارتاپی ایران منتشر شده، آمار مهاجرت تا شهریور 1400 را گزارش کرده است. به نظر من، امروز آمار مهاجرت به مراتب بیشتر از آمارها در گزارش های اخیر است. غیر ازاین، نباید از مشکلات تامین سرمایه هم غفلت کرد. سرمایه گذاران امیدی به اصلاح رفتار رگولاتورها برخلاف دیگر کشورهای جهان در ایران نمی بینند. برخلاف دیگر کشورها که استارتاپ های فین تک بیشترین سرمایه را جذب کرده اند، یعنی به طور مشخص در چین، آمریکا و کشورهای اتحادیه اروپا، در ایران به دلیل رفتارهای سلبی و تصمیم های سلیقه ای، تمایل به سرمایه گذاری در استارتاپ های این بخش بسیار کم است.

*در پاسخ به پرسش نخست ما، گفتید که ناامید نیستید و امید دارید در وزارت خانه ها و سازمان هایی که یک سال است مدیریت در آن ها تغییر کرده، اتفاقی بیفتد و دغدغه فعالان اقتصاد دیجیتال شنیده شود. در نشست هایی که تا امروز برگزار شده و به عنوان فعال بخش خصوصی و حامی توسعه کسب وکارهای نوپای مالی در آن حضور داشتید، به راه حل مشخصی برای پایان بخشیدن به چالش رگولاتوری، تعدد نهادهای تصمیم گیرنده و دیگر چالش های اقتصاد دیجیتال رسیده اید؟

در نشستی که با وزیر اقتصاد داشتیم، پیشنهادهایم را مطرح کردم.  دوباره می گویم رگولاتورهای ما یا تمایلی به نوآوری ندارند و یا محافظه کارانه در این زمینه رفتار می کنند. به همین دلیل پیشنهاد کردم با اعمال چارچوبی برای حمایت از فین تک ها، رگولاتورها را وادار کنیم تا دست از محافظه کاری هایشان بردارند. پیشنهاد ما این است که یک چارچوب برای حمایت از فین تک ها توسط وزارت اقتصاد به رگولاتورهای اصلی در این زمینه دیکته شود تا آن ها پیگیر اجرای آن باشند. در واقع وزارت اقتصاد در این زمینه وارد بازی شود چراکه  رگولاتورها یعنی بانک و بیمه مرکزی و بورس زمانی تصمیم می گیرند که کار از کار گذشته است. از وزارت اقتصاد خواستیم اجرای چارچوب حمایت از استارتاپ های فین تک را دنبال کند و به واقع پیگیر شوند نه اینکه فقط شعار پیگیری بدهند. نکته دوم ین بود که همه مجوزهای مرتبط باحوزه مالی، بانکی و بورس از انحصار خارج شود و دردرگاه ملی مجوزها قرار بگیرد. درواقع این طور نباشد که اگر کسی مجوزی دارد، دیگران نتوانند در حوزه فعالیت آن فرد مجوز بگیرند. دشواری چالش های انحصار مجوزها را می توان در حوزه فعالیت کارگزاری ها دید. امروز اینطور نیست که کسی بتواند به آسانی مجوز کارگزاری بگیرد. مجوزها در انحصار شرکت های خاص است و در عمل بازیگر جدیدی در این حوزه نداریم.

نکته دوم، حذف ای نماد اجباری است که آن را در نشستی که با وزیر اقتصاد داشتیم مطرح کردم. این مسئله را باید مثل همه دنیا اختیاری، غیردولتی وغیر انحصاری اجرا کرد. یعنی به همان شکلی که در قانون توسعه تجارت الکترونیک مطرح شده است. اگر دوستان می خواهند این قانون را اجرا کنند، باید از دولتی کردن این مسئله دست بردارند و اجازه بدهند دریافت ای نماد از وضعیت اجباری خارج شود.

آخرین نکته، مسئله تعیین تکلیف دارایی های دیجیتال است. پیشنهاد کردیم وزارت اقتصاد دارایی دیجیتال را به رسمیت بشناسد. تا زمانی که چنین کاری انجام نشود،  بسیاری از مردم و استارتاپ ها نمی توانند کار کنند. متاسفانه فضای اقتصاد دیجیتال، با چنین ممنوعیت هایی به سمت زیرزمینی شدن پیش می رود و زیرزمینی شدن بیشتر، به معنای فضای بازتر برای فعالیت کلاهبرداران است. برخلاف بقیه کشورها که دارایی دیجیتال، منافعی را برای اقتصادها به ارمغان آورده، در ایران  از دست رفتن سرمایه های مردم را شاهد هستیم. بانک های بزرگ در اتحادیه اروپا و دیگر اقتصادهای پیشرفته دارایی های دیجیتال به مردم عرضه می کنند اما در ایران هنوز این دارایی ها را به رسمیت نشناخته ایم.

*نکته ای مد نظر شماست که بخواهید در پایان این گفت وگو، به ویژه خطاب به کسانی که در مسیر توسعه فعالیت استارتاپ ها از جمله کسب وکارهای نوپای فین تک سنگ اندازی می کنند، مطرح کنید؟

ببینید، در همسایگی ما کشوری مثل امارات متحده عربی با دادن ویزای کارت و استارتاپ و تخصیص تسهیلات مختلف از سراسر جهان نخبه هارا جذب می کند. در اتحادیه اروپا، انگلستان و آمریکا اهمیت اقتصاد دیجیتال درک شده و همه برای جذب هرچه بیشتر استعدادها تلاش می کنند. در کشورهای مختلف این حرکت آغاز شده و هر کس در نقطه ای از این مسیر قرار گرفته است. ما هم در ایران باید برای حرکت و پیشرفت در این مسیر تلاش کنیم و روند مهاجرت استعدادها را به خارج را تغییر دهیم. با روال امروز و سخت گیری هایی که در کشور اعمال می شود، صرفا راه خروج نخبه ها را هموار می کنیم. متاسفانه دوستان متولی در این حوزه، اهمیت اقتصاد دیجیتال را درک نکردند. به تعبیر بنده، عدم درک تحولات اقتصاد دیجیتال و مسائل ضروری آن، گره افکنی در کار کسب وکارهاست و عقب کشیدن اقتصاد دیجیتال فرقی با خیانت به کشور ندارد.