خشکسالی و موجهای گرما شاید در آینده به صورت جدی مناطقی از این کشور را غیرقابل زیست کنند. این خطر هم وجود دارد که برخی بخشهای اقتصاد عراق بر اثر تغییرات اقلیمی بهکل ناپدید شوند و فرصت برای تنوعبخشی به این اقتصاد به کل از دست برود
آینده نگر/ منبع: نشنال امارات
در هفتههای پیش رو، در عراق هم دولت جدید تشکیل میشود و هم فرصتی بسیار مهم برای رهبران سیاسی این کشور ایجاد میشود تا اهداف سرنوشتسازی را برای آینده اقتصادی عراق تعیین کنند. اقتصاد عراق مدتهاست که از نداشتن برنامه و هدف مشخص رنج میبرد.
دردهای اقتصاد عراق زیاد و قابل مشاهده است. هرساله هزاران کودک عراق در شرایط سخت اقتصادی و اجتماعی متولد میشوند. خانوادههای آنها به منابع قابل اطمینان از آب آشامیدنی، برق و سایر امور اولیه دسترسی ندارند و یکپنجم از جمعیت این کشور در فقر زندگی میکند. فارغالتحصیلان دانشگاهها که عملاً فرصت خاصی برای گرفتن شغلهای خوب پیش روی خود نمیبینند گاهی ناامید و گاهی معترضاند.
بسیاری از این چالشها به خاطر سالها ناامنی و مناقشه در عراق به وجود آمده است. اما سیاستهای اقتصادی نیز در بهوجود آمدنِ آنها بیتاثیر نبوده است. منابع عمومی در عراق میتوانستند به شکل بهتری مورد استفاده قرار بگیرند اما حاکمیت در این زمینه خیلی موفق عمل نکرد. در همین حال، بخش زیادی از منابع نفتی ارزشمند عراق به منظور حفظ قراردادهای اجتماعی و حفظ مشاغل در بخش دولتی و ارائه یارانههای دولتی مورد استفاده قرار گرفته است؛ در حالی که میشد از این منابع ارزشمند در جهت ساختن اقتصاد بازارمحور که متکی بر نظام مالی قوی باشد استفاده کرد. مشکل دیگر هم این بوده که حضور پررنگ دولت باعث شده که توسعه بخش خصوصی در عراق آنقدرها موفقیتآمیز نباشد.
اصلیترین درسی که میتوان از تاریخ اخیر عراق گرفت این است که چنین سیاستهایی نمیتوانند پایدار تلقی شوند و نمیتوانند فرصتهای کافی و لازم برای ۸۰۰ هزار نفری که سالانه وارد بازار کار عراق میشوند ایجاد کنند. پرداخت دستمزدها و مقرریهای نیروهای دولتی خودش دارد بخش مهمی از درآمدهای نفتی عراق را میبلعد. درنتیجه پول زیادی برای رسیدگی به اولویتهای مهم دیگر باقی نمیماند و این باعث آسیبپذیری شدید عراق در برابر نوسانهای قیمت نفت شده است. بنابراین تعجبی ندارد که عراق بعد از هر نوبت کاهش قیمت نفت در بازارهای جهانی، خودش را در آستانه بحران و سقوط اقتصادی مییابد. در هر نوبت صداهای مختلف برای فراخوانی به انجام اصلاحات در عراق بلند شده است اما به محض اینکه شرایط در بازار نفت بهتر شود، دوباره این مسئله از اولویت و برنامهها خارج میشود.
دو سال پیش، وقتی پاندمی کرونا و قیمت رو به کاهش نفت باعث ضربهزدن به اقتصاد عراق شد، ضعفهای مدل اقتصادی عراق بار دیگر خودش را نشان داد. دولت برای آن که بتواند بدهیهایش را بپردازد فشار زیادی را متحمل شد و موفقیت زیادی هم نداشت. ذخایر ارزی بانک مرکزی هم به سرعت کاهش پیدا کرد. این فشارها توانایی دولت عراق برای ارائه واکنش مناسب و موثر به بحران کرونا را پایین آورد.
در میان تمام این سختیها مقامات عراق یک افق درازمدت برای انجام تحولات ساختاری و اصلاحی در عراق ارائه دادهاند که مبنایش دور شدن از الگوی اقتصادی متمرکز بر دولت و نفت است. این الگو به سمت ایجاد فرصتهای شغلی و استقلال اقتصادی حرکت میکند. وضعیت اخیر افزایش قیمت نفت هم منابع لازم و فضای سیاستگذاری مناسب برای تسهیل حرکت به سمت احیای اقتصادی در دوران پساکرونا را در عراق فراهم کرده و این امید را به وجود آورده که در درازمدت، انجام اصلاحات اقتصادی در عراق امکانپذیر باشد.
اما این نکته را نباید فراموش کرد که در جهانی که در حال مقابله با تغییرات سریع اقلیمی است، هر فرصتی که پیش روی کشوری مثل عراق قرار میگیرد میتواند آخرین فرصت باشد. عراق دارد وارد مرحله وجودی مهمی برای حفظ آینده اقتصادیاش میشود و علت هم این است که مشخص نیست منابع نفت تا کی باقی بمانند و با توفانهای شن و کمآبی چطور میتوان کنار آمد. خشکسالی و موجهای گرما و انواع بلایای طبیعی دیگر به صورت مداوم عراق را هدف قرار دادهاند و ممکن است در آینده بصورت جدی مناطقی از این کشور را غیرقابل زیست کنند. در چنان شرایطی این خطر وجود دارد که برخی بخشهای اقتصاد عراق به کل ناپدید شوند و فرصت برای تنوعبخشی به این اقتصاد به کل از دست برود. در این میان، به نظر میرسد که دولت عراق باید از فرصتی که بازار جهانی نفت در اختیارش گذاشته با بیشترین سرعت برای اصلاحات ساختاری در اقتصاد استفاده کند. این اصلاحات میتوانند به امور سیاسی نیز نفوذ کنند و این هم از اهمیت زیادی برخوردار است. شاید بعداً فرصت بهتری پیش نیاید.