مالکیت فکری و معنوی چرا در اقتصادها مهم است؟

نجات دهنده

زینب کوهیار / آینده نگر

در سال 2011 میلادی، شکایتی 14 صفحه ای به یکی از دادگاه های ایالت متحده آمریکا رسید. در این 14 صفحه که با تصاویری از تلفن های هوشمند همراه بود، شرکت سامسونگ متهم به استفاده غیرمجاز از طرح های شرکت اپل شده بود. اپل در این شکایت می گفت سامسونگ از پتنت یا حق امتیاز  و اختراع شرکت اپل در تولید محصولات تجاری اش استفاده کرده است.  در این شکایت تصاویری از دو تلفن هوشمند هم به دادگاه ارائه شده بود  که نشان می داد در بسته بندی و آیکن های به کار رفته در آن، شباهت هایی وجود دارد.

شکایت اپل در دادگاه علیه سامسونگ آغازی بر یک پرونده حقوقی بزرگ در بازار تجارت فناوری بود. سامسونگ هم در این بین بیکار ننشست و در کشورهای کره جنوبی و ژاپن، علیه اپل اقامه دعوی کرد. سامسونگ می گفت اپل بدون مجوز از فناوری های ارتباطی این شرکت استفاده کرده و تصاویری که از براساس آن از این شرکت شکایت کرده، دستکاری شده است. دعوای حقوقی این دو شرکت بزرگ در حوزه تولید تلفن های هوشمند و دیگر محصولات در بازار فناوری، به مجموعه ای از شکایت های حقوقی آن دو علیه هم تبدیل شد. این دو شرکت در همان سال نخست طرح شکایت، در دادگاه های 9 کشور جهان باهم رو در رو شدند. اپل در دادگاه های آمریکا پیروز شد و سامسونگ در کره جنوبی، ژاپن و انگلستان اپل را شکست داد.

این روزها رقبای دیگری هم به عرصه تولید تلفن های هوشمند پا گذاشته اند. پای شرکت های چینی مثل شیائومی و هوآوی به میان آمده که سهم قابل توجهی از بازار فناوری را به خود اختصاص داده اند. با این حال افزایش تعداد رقبا، مانع رصد همیشگی شرکت ها توسط  همدیگر نیست.  از وظایف مهم  بخش های حقوقی در شرکت های اپل، سامسونگ، هوآوی، شیائومی و دیگر شرکت های فعال در حوزه فناوری  و تجارت، رصد دیگران و حفاظت از پتنت یا سند ثبت اختراع است. در دعواهای حقوقی که این شرکت ها در این باره ترتیب می دهند، حرف فقط تولید تلفن هوشمند نیست.  حق امتیاز و ایده شکل گیری و بهبود روند کار در محصولات هم مهم است. ایده ها، حق امتیازها و اختراعاتی که در قالب حقوق مالکیت فکری در جهان مورد حمایت قرار می گیرد.

*ثبت اختراع تا اسرار تجاری

مالکیت فکری و معنوی در چهار دسته طبقه بندی می شود. حق چاپ یا نشر، ثبت علائم تجاری، ثبت اختراع و رازهای تجاری. حق چاپ یا نشر، حقوق قانونی خالقان آثار ادبی و هنری است. این نوع حق به طور معمول شامل حقوق خالقان کتاب، موسیقی، فیلم، طراحی و نقاشی است اما لزوما به این دسته ها محدود نمی شود. علامت تجاری، به حقوق کسب کارها در استفاده از نام و نشان تجاری برای عرضه محصولات و خدمات مربوط است. درواقع کسب وکارها، با ثبت علامت تجاری خاص خود، از دیگر بنگاه های اقتصادی متمایز می شوند.  ثبت اختراع، یکی از چالش برانگیزترین بخش ها در مالیکت فکری و معنوی است که حقوق مخترعان و افراد خلاق را در بر می گیرد. راز تجاری شامل اطلاعات محرمانه ای است که افشای آن، نقش انحصاری و پرچمداری شرکت ها در بازار را تهدید می کند. درواقع محرمانه ماندن این اطلاعات، مزیت رقابتی یک شرکت در رقابت با دیگر کسب وکارها را شامل می شود.

یکی از نمونه های راز تجاری در بخش مالکیت معنوی به داستان کوکا کولا باز می گردد. فرمول اسرارآمیز کوکاکولا در تولید نوشیدنی به مزیت رقابتی این شرکت در بازار نوشیدنی در سراسر جهان تبدیل شده است. در واقع  فرمول کوکاکولا از اسرار تجاری این شرکت است و نقض آن، به شکایت شرکت و مجازات متخلفان منجر می شود.

*رقابت جهان در مالکیت فکری

گزارش های مربوط به وضعیت کشورها در مالکیت فکری توسط سازمانی به همین نام موسوم به WIPO انجام می شود. براساس گزارش این سازمان  در سال 2019، 14.9 میلیون اختراع در جهان ثبت شده است. بیشترین تعداد ثبت اختراع در آمریکا و به تعداد 3.1 میلیون پرونده انجام شده است. چین با 2.7 میلیون ثبت اختراع در جایگاه دوم و در ژاپن 2.1 میلیون اختراع ثبت شده است. هم چنین، 58.2 میلیون علامت تجاری در سال 2019 در سطح جهان ثبت شده است. چین در این زمینه با ثبت 25.2 میلیون علامت تجاری در جایگاه نخست جهان است. پس از چین، آمریکا با ثبت 2.8 میلیون علامت تجاری در جایگاه دوم است. پس از آمریکا، هندوستان با ثبت 2 میلیون و ژاپن با ثبت 1.9 میلیون علامت تجاری در جایگاه های سوم و چهارم جهان قرار گرفتند. سهم چین در ثبت طراحی های صنعتی از کل کشورهای جهان به 44 درصد می رسد. علاوه بر این سهم ای کشور  در همه اقسام مالکیت فکری در سال 2019،  94.2 درصد برآورد شده است.  

در بین کشورهای با درآمد کم تا متوسط، در بعضی کشورها ثبت اختراع در سال 2019 رشد کرده است. برای مثال ثبت اختراع در برزیل نسبت به سال 2018 در سال 2019، با رشد 2.2 درصدی به 25 هزار و 396 مورد رسیده است. از نکات قابل توجه، رشد 8.3 درصدی ثبت اختراع در ترکیه در سال 2019 است. تعداد اختراعات ثبت شده در این کشور در این سال،  به بیش از 8 هزار مورد رسیده است. این درحالی است که در همین سال در مراکش، اوکراین و مکزیک، ثبت اختراع از 2 تا 7.6 درصد کاهش یافته است.

نسبت ثبت اختراع به تولید ناخالص داخلی در کره جنوبی هم رو به افزایش است. در سال 2019، در کره جنوبی بیش از 7 هزار و 770 مورد اختراع ثبت شده درحالیکه عملکرد چین به 5 هزار و 520 مورد در این زمینه می رسد. هم چنین این رقم در ژاپن 4 هزار و 691 مورد بوده و در آلمان، آمریکا و سوئیس کمتر از 2 هزار مورد است.

در بین کشورهای مختلف، ثبت اختراع و علائم تجاری در بعضی کشورها در بعضی بخش های اقتصادی و صنایع پررنگ تر است. برای نمونه، بیشترین ثبت اختراع در آمریکا و چین در صنایع رایانه ای انجام می شود. در چین، بخش انرژی و الکترونیک دومین جایگاه را در ثبت اختراع و علائم تجاری دارد. آلمان در ثبت اختراع و علائم تجاری در حمل ونقل رتبه نخست را دارد. بیشترین ثبت اختراع و علام تجاری در ژاپن مربوط به صنایع انرژی و الکترونیک است.

در سال 2019، چین در ثبت اختراع بین المللی از آمریکا پیشی گرفت. در این سال چین بیش از 58 هزار و 990 مورد ثبت اختراع بین المللی را به سرانجام رساند که گویای رشد 10.6 درصدی این کشور در این زمینه بود. اما این رقم در آمریکا با رشد 2.8 درصدی به 57 هزار و 840 مورد رسید و در ژاپن 52 هزار و 660 ثبت اختراع بین المللی در سال 2019، انجام شد. این رقم در آلمان و کره جنوبی بیش از 19 هزار مورد اما در فرانسه، انگلستان، سوئیس، سوئد و هلند بین8  تا 4 هزار مورد بوده است.  

براساس آماری که سازمان مالکیت فکری در سال 2018 منتشر کرده، چین در همه انواع مالکیت فکری، از ثبت اختراع تا ثبت علائم تجاری و صنایع متکی بر مالیکت معنوی، بیشترین میزان پرونده را ثبت کرده است. سهم چین از کل پرونده های ثبت اختراع 46.4 درصد اعلام شده است. آمارهای این سازمان نشان می دهد چین از کشورهایی با تجربه مثبت در رشد نوآوری و خلاقیت است و در زمینه حقوق معنوی هم از کشورهای پیشروست. در سال  2018، بیش از 14 میلیون ثبت اختراع در جهان گزارش شده است. هرچند چین مسئول بخش عمده ای از این پرونده هاست اما نباید از سهم 3.1 میلیون پرونده ای آمریکا گذشت. چین با سهم 2.4 میلیونی در تشکیل پرونده های ثبت اختراع در رتبه دوم بوده است.

غیر از چین و آمریکا، نباید از وضعیت سوئیس در رتبه بندی های جهانی غفلت کرد. براساس آماری که در سال 2019 از رتبه کشورها در زمینه نوآوری منتشر شده، سوئیس در رتبه نخست جهان از نظر نوآوری است. تعهد به توسعه و نوآوری و حمایت از خلاقیت و ثبت اختراع با حمایت دولتی و سرمایه گذاری در طول سال ها باعث شده سوئیس در این جایگاه قرار بگیرد.

*سال 2020

براساس آمار سازمان مالکیت فکری تعداد حق اختراع ثبت شده در جهان در سال 2020، به بیش از 3.3 میلیون مورد رسیده که گویای رشد 1.6 درصدی نسبت به سال 2019 است. در همین سال بیش از 17.2 میلیون علامت تجاری ثبت شده که سهم آسیا از کل آن به 71.8 درصد و سهم اتحادیه اروپا به 14.7 درصد می رسد. هم چنین آمریکای لاتین و مرکزی 5 درصد و آمریکای شمالی از این آمار سهم 5.9 درصدی را به خود اختصاص داده اند. در همین سال، 3.3 میلیون حق ثبت اختراع گزارش شده که سهم آسیایی ها از مجموع آن 66.6 درصد است. و سهم آمریکای شمالی از این میزان ثبت حق اختراع به 19.3 درصد می رسد. سهم اتحادیه اروپا در این بین 10.9 درصد گزارش شده و سهم آمریکای لاتین، اقیانوسیه و آفریقا بین 2 تا 0.5 درصد است. در بخش طراحی های صنعتی، در سال 2020، 1.4 میلیون پرونده گزارش شده که سهم آسیا از آن بیش از 70 درصد است. پس از آسیا، اتحادیه اروپا قرار داد که سهم 22.1 درصدی از کل طراحی های صنعتی ثبت شده را به خود اختصاص داده است. در این بین سهم آمریکای شمالی به 4.2 درصد می رسد و سهم آمریکای لاتین، آفریقا و اقیانوسیه کمتر از 2 درصد گزارش شده است.

در همین سال بیشترین سهم از ثبت اختراع شرکت ها در چین انجام شده است. شرکت هوآوی بیشترین حق ثبت اختراع بین المللی در چین را در خواست کرده است. پس ازاین شرکت شرکت اوپو موبایل تلکام قرار گرفته و پس از آن شرکت بو تکنولوژی بیشترین سهم از حق ثبت اختراع در چین را به خود اختصاص داده است. هوآوی در سال 2020، بیش از 6 هزار و 950 مورد پتنت بین المللی ثبت کرده است. این رقم بری شرکت اوپو موبایل تلکام بیش از 2200 مورد و برای شرکت سوم نزدیک به 2 هزار مورد است.

در ژاپن نام سه شرکت میتسوبیشی الکترونیک، سونی و پاناسونیک در رتبه بندی شرکت ها با بالاترین میزان تقاضا برای پتنت بین المللی ثبت شده است. میتسوبیشی در سال 2020، 2 هزار و 673 مورد تقاضای حق اختراع بین المللی ثبت کرده است.

 پس از ژاپن، نوبت به کره جنوبی رسیده که نام شرکت های سامسونگ و ال جی در  رتبه بندی این کشور در  ثبت اختراع بین المللی دیده می شود. این دو شرکت نزدیک به 3 هزار مورد از اختراع بین المللی را ثبت کرده اند. در ایالات متحده آمریکا بیشترین حق اختراع بین المللی توسط شرکت کوآلکوم اینکورپوریتد ثبت شده و تعداد آن نزدیک به 4 هزار مورد گزارش شده است.

*جهان برای چه می جنگد؟

بررسی آمار جهانی نشان می دهد بخش عمده ای از اقتصادهای بین المللی بر پایه مالکیت فکری و احترام به حقوق پدیدآورندگان به حیات خود ادامه می دهد. آمارهای جهانی می گوید بخش های فرهنگی و هنری سالیانه مسئولیت تولید 2.25 تریلیون دلار و 29.5 میلیون شغل در اقتصاد جهان را بر عهده دارند. شهرهای پایتخت کشورهایی  مثل کره جنوبی، فرانسه، انگلستان، ژاپن، مکزیک، ایتالیا، و کانادا، برای مثال، که معمولا بزرگ ترین شهرهای آن کشور ها هم محسوب می شوند، دارای بیشترین سهم در استخدام نیروی کار در بخش های هنری خلاق اند. بعضی مطالعات دیگر مدعی است  سهم اشتغال بخش های فرهنگی و هنری در شهرهایی مانند آستین (آمریکا)، گوانژو (چین)، لندن (انگلستان)، لوس آنجلس (آمریکا)، میلان (ایتالیا)، سئول (کره جنوبی)، و توکیو (ژاپن)، بیشتر از 10 درصد است.

بین سالهای ۲۰۰۲ تا ۲۰۱۵، اندازه ی بازار جهانی کالاهای هنری بیشتر از دو برابر افزایش پیدا کرده است.  در سال ۲۰۱۵ این رقم به بیش از ۵۰۰ میلیارد دلار رسیده است. کشورهای ASEAN نزدیک به  ۴۰ درصد سهم  از تمام صادرات جهانی کالاهای خلاقانه را به خود اختصاص داده اند.  حتی با نادیده گرفتن سهم صنایع فرهنگی که به خدمات گردشگری سرریز کرده است، در چین، فرانسه، هند، ایتالیا،انگلستان، و ترکیه کالاهای خلاقانه مسئول 5 درصد از تمام صادرات ملی بوده اند. هم چنین  در کشورهایی مانند فرانسه، انگلستان، و استرالیا، کالاهای خلاقانه همچنین نماینده ی بخش قابل توجهی از واردات اند.

سهم بالای اقتصادهایی مثل آمریکا و چین به عنوان اقتصادهای برتر جهان از بخش فرهنگ و هنر نشان می دهد فرصت های بی شمار اقتصادی دل این بخش های به ظاهر غیراقتصادی نهفته است. علاوه براین، اقتصادهایی مثل کره جنوبی، ترکیه و برزیل به عنوان اقتصادهای درحال ظهور و پیشرو، از امتیازهای مالی بخش فرهنگ و هنر برای خلق فرصت های شغلی بیشتر و انگیزه بخشی به سرمایه گذاری در این بخش ها، استفاده می کنند. نکته مهم در این زمینه، رویکرد حقوقی این کشورها به قوانین بین المللی مربوط به فعالیت های هنری و فرهنگی است. رویکردی که سال ها در ایران به دلیل عدم پذیرش کنوانسیون های مربوط به کپی رایت و حفظ حقوق مولفان خارجی در کشور مورد بحث است.

روند بررسی قانونگذاری در ایران نشان می دهد حق ثبت اختراع و حقوق مصنفان و مولفان در کشور در قوانین ایران مورد توجه بوده است. هم چنین در زمینه صنعتی، تصویب قانون حمایت از پدیدآورندگان نرم افزارهای رایانه ای، توجه قانونگذاران به ارتباط صنعت و فرهنگ و هنر را نشان می دهد. با این حال عدم عضویت کامل ایران در کنوانسیون های بین المللی مربوط به مالکیت فکری و معنوی و عدم وجود ساختارهای  موثر در  بخش ای خصوصی و دولتی، برای اعاده حقوق پدیدآورندگان از خلاء هایی است که به اجرای دقیق قوانین و حمایت هرچه بیشتر از مالکیت معنوی و فکری در ایران دامن زده است.