آیا توسعه مراکز آموزش عالی که با هزینه بسیار بالا در کشور دنبال شد، به تحصیل افراد با درآمد خانوار پایین در جایی غیر از محل سکونت کمک کرده است؟ آیا با توسعه دانشگاه در مناطقی که پیشتر از آن دانشگاهی نداشته، تبعیض جغرافیایی پایان یافته و دسترسی ضعیف تر افراد کم درآمد به دانشگاه مرتفع شده است؟
توسعه آموزش عالی به ویژه در مناطق محروم، نقش مهمی در بهبود وضعیت اقتصادی کشورهای درحال توسعه ایفا می کند. به همین دلیل دولت ها بر توسعه فرصت های آموزشی تاکید دارند.
در ایران، توسعه مراکز آموزش عالی با هدف بهبود نیروی کار از دهه 80 شتاب بیشتری به خود گرفت. از آغاز این دهه، تعداد مراکز آموزش عالی افزایش پیدا کرد. موسسه پژوهش و برنامه ریزی آموزش عالی در آماری اعلام کرده تعداد مراکز آموزش عالی فعال در سال 1378، 527 مرکز بوده است. اما این تعداد در سال 1387 به بیش از یک هزار و 785 مرکز رسیده و در سال 1395، ایران از مرز 3 هزار مرکز آموزش عالی عبور کرده است.
فرایند توسعه ای که از آغاز دهه 80 در ایران کلید خورده بود، باعث شد مردم در همه شهرستان ها تا سال 1387، دست کم به یک مرکز آموزش عالی دسترسی پیدا کنند. با این حال، این روند که با توسعه مراکز آموزشی دانشگاه های آزاد و پیام نور شتاب گرفته بود، هیچ گاه به طور مشخص از نظر تخمین منافع مورد مطالعه در داخل قرار نگرفته است.
پرسش های بسیاری در این باره وجود دارد. آیا توسعه مراکز آموزش عالی که با هزینه بسیار بالا در کشور دنبال شد، به تحصیل افراد با درآمد خانوار پایین در جایی غیر از محل سکونت کمک کرده است؟ آیا با توسعه دانشگاه در مناطقی که پیشتر از آن دانشگاهی نداشته، تبعیض جغرافیایی پایان یافته و دسترسی ضعیف تر افراد کم درآمد به دانشگاه مرتفع شده است؟
پژوهشگران ایرانی در یک مقاله با در نظر گرفتن 2 شاخص تلاش کردند منافع افزایش مراکز آموزش عالی در ایران را بررسی کنند. این 2 شاخص میزان افزایش سال های تحصیل افراد و کاهش شکاف جنسیتی تحصیلی بین زنان و مردان است.
یافته های آنان نشان می دهد نه در شهرستان های کم جمعیت و یا با جمعیت متوسط و نه در کل کشور، اثری معنی دار برای دسترسی به مراکز آموزش عالی شناسایی نشده است. با این حال شکاف جنسیتی در اثر توسعه دسترسی به مراکز آموزش عالی در بعضی شهرستان ها، کاهش یافته است.
آن طور که نتایج این پژوهش می گوید، دسترسی به مراکز آموزش عالی برای شهرستان های کم جمعیت، اثری روی تبعیض های جنسیتی نداشته اما، با در نظر گرفتن شهرستان هایی با جمعیت متوسط، این اثر مثبت و معنادار بوده است. پژوهشگران این بررسی می گویند توسعه مراکز آموزش عالی در دهه 80، بر تبعیض های جغرافیایی و جنسیتی در شهرستان هایی با جمعیت کمتر از 100 هزار نفر بی معنا بوده، اما در شهرستان هایی با جمعیت متوسط و بالا، تبعیض های جنسیتی به نفع زنان، کاهش داده است.
برای مطالعه بیشتر مقاله «توسعه آموزش عالی و شکاف جنسیتی تحصیل در ایران» را بخوانید. این مقاله در نشریه پژوهش های اقتصادی در تابستان سال 1401 منتشر شده است.