اقتصاد روتردام هنوز کاملاً مبتنی بر حمل و نقل دریایی است. این بندر در قلب مثلث پرجمعیت و صنعتی لندن، پاریس و منطقه روهر (رور) آلمان و نیز در دهانه دو رودخانه مهم راین و میوس قرار گرفته اما در عین حال به دریای شمال که پررفت وآمدترین دریای دنیاست نیز راه دارد.
آینده نگر/ کاوه شجاعی
روتردام، بزرگترین بندر اروپا و دومین شهر بزرگ هلند، یکی از مهمترین مبادی دریایی دنیاست. بندر روتردام یک هاب (مرکز) مهم برای تجارت بینالمللی، فعالیت صنعتی و انتقال انرژی است و زنجیرههای تامین جهانی به این بندر وابستگی زیادی دارند.
نام روتردام برای اولین بار در اواخر قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم میلادی در مکتوبات تاریخی مطرح شد و علتش هم این بود که در آن زمان مجوز ساخت کانال در اطراف منطقه امروزی روتردام توسط پادشاه هلند صادر شد. با اتمام احداث این کانال، بندر روتردام به مسیر دریایی مهمی تبدیل شد و جمعیت زیادی را نیز به سوی خود جلب کرد. کانال جدید باعث شد بندر روتردام دسترسی به شهرهای بزرگ شمال را پیدا کند و خیلی سریع به مرکز مهمی برای انتقال کالا بین انگلیس و آلمان بدل شود.
در قرن هفدهم و با کشف مسیر دریایی به سمت آسیای جنوب شرقی، تجارت و حمل بار از طریق بندر روتردام به شکل قابل توجهی افزایش پیدا کرد؛ به طوری که در پایان قرن هیجدهم روتردام (بعد از آمستردام) به دومین شهر تجاری مهم هلند بدل شده بود و یکی از شش مرکز کمپانی هند شرقی هلند به شمار میآمد. درواقع انقلاب صنعتی روی سرنوشت روتردام تاثیر زیادی داشت و باعث شد رشد روتردام به شکل آهسته و باثباتی به عنوان یک بندر جهانی تکمیل شود.
روتردام در فاصله سالهای ۱۷۹۵ تا ۱۸۱۵ (دوران جنگهای ناپلئونی) در اشغال فرانسویها و ناپلئون بود و تجارت در آن تقریباً متوقف شده بود. اما بعد از سقوط ناپلئون، این بندر توانست خود را با شرایط جدید هم وفق بدهد و یک مسیر آبی جدید از آنجا تا دریای شمال حفر شد تا کشتیهای بخار بزرگ نیز بتوانند از آن عبور کنند. در سال ۱۸۷۷ روتردام از طریق راهآهن به مناطق جنوبی هلند نیز وصل شد و همچنین پل بزرگ روی رودخانه میوس (ماس) باعث ایجاد امکانات زیاد برای افزایش تجارت از طریق این بندر شد. در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم امکانات زیرساختی زیادی به این بندر اضافه شد و توسعه بهشدت در آن ادامه داشت.
در دوران جنگ جهانی دوم اما سرنوشت دیگری در انتظار روتردام بود. در سال ۱۹۴۰، آلمان نازی با بمباران بندر روتردام به هلند حمله کرد و تهدید کرد که همین بلا را بر سر سایر شهرهای هلند نیز خواهد آورد.
در جریان این جنگ، مرکز شهر روتردام و بیش از یکسومِ امکانات و تجهیزات بندری آن توسط آلمانها از بین رفت. 800 نفر در این بمبارانها کشته و ۸۰ هزار نفر نیز آواره شدند. تنها ساختمانهای بزرگ جانبهدربرده از این جنگ عملاً بازار بورس، شورای شهر و اداره پست روتردام بودند. اما همین نابودی عظیم باعث شد روتردام بعد از جنگ مثل ققنوس از ویرانهها سربلند کند. مرکز شهر جدیدی احداث شد که معماری کاربردیتر و فضای گستردهتری داشت و برنامهریزی مدرنی برایش انجام گرفته بود. بازسازی بندر روتردام در دوران پس از جنگ تقریباً ده سال به طول انجامید.
بندر روتردام تا مدتها به عنوان پرفعالیتترین بندر جهان شناخته میشد و مثلاً در فاصله سالهای ۱۹۶۲ تا ۱۹۸۶ این عنوان را برای خود حفظ کرده بود. اما بعداً بندرهای سنگاپور و شانگهای در این زمینه از بندر روتردام پیشی گرفتند. یکی از مهمترین علل موفقیت بندر روتردام در این دوره زمانی، ایجاد یوروپورت (دروازه اروپا) در دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ میلادی در روتردام بود. بخشی از یوروپورت که به صورت مصنوعی ساخته شد، خطراتی را که برای پهلو گرفتن کشتیهای عظیم در روتردام وجود داشت رفع کرد.
یک امتیاز دیگر که روتردام در این دههها به دست آورد این بود که سرنوشتی مشابه بندر هامبورگ پیدا نکرد. به دلیل جدا شدن آلمان شرقی و غربی از هم، بندر هامبورگ در آن سالها در دسترسی به رود اِلبه با محدودیت مواجه بود و از این بابت زیان زیادی را متحمل شده بود و البته این شرایط باعث تقویت موضع بندر روتردام شده بود.
اقتصاد روتردام
اقتصاد روتردام هنوز کاملاً مبتنی بر حمل و نقل دریایی است. این بندر در قلب مثلث پرجمعیت و صنعتی لندن، پاریس و منطقه روهر (رور) آلمان و نیز در دهانه دو رودخانه مهم راین و میوس قرار گرفته اما در عین حال به دریای شمال که پررفت وآمدترین دریای دنیاست نیز راه دارد. درواقع روتردام به صورت استراتژیک در یکی از شلوغترین مسیرهای دریایی جهان واقع شده است و انواع کالاها از طریق آن به اروپا منتقل میشود.
بخش زیادی از آنچه که از طریق بندر روتردام جابهجا میشود نفت خام یا فرآوردههای نفتی و همین طور غلات است. از اواخر دهه ۱۹۴۰ تاکنون صنایع پتروشیمی در روتردام اهمیت زیادی پیدا کرده است. این شهر چندین پالایشگاه بزرگ نفت دارد و جابهجایی نفت خام، مواد پالایششده، اتیلن، گاز طبیعی و نفتا به مناطق دیگر هلند و اروپا از جمله آمستردام، اَنتوِرپ (در بلژیک) و نیز آلمان از طریق خط لولههایی در روتردام صورت میگیرد.
بندر روتردام درازای ۴۰ کیلومتری و پهنای ۱۰ کیلومتری دارد و ۳۰ هزار کشتی اقیانوسپیما و ۱۳۰ هزار کشتی رودخانهپیما را میتواند در خودش جا بدهد. بندر روتردام لجستیک قوی دارد و امکان انتقال سریع کالا به مناطق خشکی و نیز استفاده از مسیرهای حمل و نقل دریایی در تمام اروپا (از طریق راین-ماین-آبراه مایندانوب و دانوب) را نیز دارد.
آمار و ارقام مربوط به فعالیتها در بندر روتردام قابل توجه است. در سال ۲۰۱۸ تقریباً ۴۶۹ میلیون تن محموله دریایی از طریق این بندر جابهجا شد که نسبت به سالهای قبل رشد نشان میداد. در عین حال، جمعیت ساکن در این بندر ۳۲۰ هزار نفر است اما سهم روتردام در تولید ناخالص داخلی هلند به ۷ درصد میرسد که درصد قابل توجهی است.
اداره بندر روتردام را شرکت بندری روتردام با گردش حساب ۷۱۰ میلیون یورویی (در سال ۲۰۱۹) به عهده دارد. هفتاد درصد از سهام آن به شهرداری روتردام و ۳۰ درصد از سهام نیز به دولت هلند تعلق دارد. بر اساس آمار موجود، حدود ۴۰ درصد از کالاهایی که به اروپا وارد میشود (چه از طریق دریا، چه از طریق راهآهن، جاده و رودخانه) در روتردام باراندازی میشود و رودهای راین و میوس مسیر دسترسی عالی به سمت خشکی و حتی مناطق دورتری مثل بازل در سوییس را فراهم میسازند.
در بندر روتردام به استفاده از انرژی سبز اهمیت داده میشود و مثلاً کشتیهای هیبریدی در آن مورد استفاده قرار گرفتهاند که میزان آزادسازی کربن توسط آنها نسبت به کشتیهای معمولی کاملاً کمتر است. درواقع مهمترین اهداف سبز مقامات بندر روتردام را میتوان کاهش آزادسازی دیاکسید کربن، استفاده بهصرفه از منابع و نیز کاهش بازماندهها و آسیبهای محیطی دانست. به همین خاطر، هماهنگسازی فعالیتهای این بندر با اهداف توافق اقلیمی پاریس مورد توجه زیادی قرار داشته است. همچنین یک حوزه سبز که بندر روتردام در آن فعالیت موفقی داشته، انرژی بادی فراساحلی و نیز استفاده از هیدروژن است.
روتردام به دلیل تجارت بینالمللی زیادی که دارد، میزبان گروههای جمعیتی مهاجر زیادی نیز هست. بر اساس آمار شورای شهر روتردام، حدود ۷۰ درصد از جوانان ساکن روتردام اصل و نسب خارجی دارند. بزرگترین گروه جمعیتی مهاجر ساکن در روتردام را سورینامیها (۸.۷ درصد)، ترکیهایها (۷.۸ درصد) و مراکشیها (۶.۵ درصد) تشکیل میدهند. این در حالی است که مهاجرت اتباع از کشورهای دیگر عضو اتحادیه اروپا به این شهر تنها ۶.۴ درصد است. تخمین زده شده که تقریباً ۱۳ درصد از جمعیت روتردام را مسلمانان (به خصوص با نسب ترک) تشکیل میدهند و بقیه جمعیت مسلمان روتردام نیز از مراکش، بوسنی، اندونزی، سورینام و پاکستان میآیند.
با این حال، بندر روتردام در زمینه نیروی کار دچار مشکل عدم تطبیق مهارت با فرصتهای شغلی است. این مشکل به خصوص در بخش تکنولوژی به وضوح قابل مشاهده است. این در حالی است که در بخش مدیریت اقتصاد و کسب و کار، روتردام دارای نیروی کار ماهر و بهروزی است.
روتردام نیز مانند بسیاری از شهرهای مهم دیگر دنیا در حال گذار از اقتصاد صنعتی به سمت اقتصاد خدماتی است و قویترین بخشهای اقتصادی روتردام را میتوان لجستیک، مالیه، بهداشت و درمان، مواد شیمیایی، معماری و فرهنگ دانست. مقامات روتردام معتقدند که برای تضمین آینده اقتصادی این بندر، باید روی جذب نیروی کار ماهر برای شکلدادن به ساختار اجتماعی و تحکیم پایههای اقتصادی روتردام تمرکز کرد.
پیش از بروز بحران کرونا، اقتصاد روتردام حرکت باثباتی به سمت توسعه خدماتمحور داشت. اما واقعیت این است که روتردام در این زمینه از شهرهایی مثل آمستردام و اوترخت عقب بوده است و شاید همین مسئله باعث شد در زمان بحران کرونا ضرباتی که اقتصاد روتردام در بخش خدمات متحمل شد، در قیاس با شهرهای مهم دیگر هلند کمتر باشد.
مشکل دیگری که در حال حاضر روی وضعیت اقتصاد روتردام تاثیر دارد، بحران اوکراین است که تبعاتش در تمام قاره اروپا نیز حس میشود. این بحران باعث شده که قیمت انرژی بالا برود، وابستگیهای ژئوپلیتیک بیش از گذشته خودشان را نشان بدهند و دسترسی به آلترناتیوهای محلی و پایدار در زمینه انرژی نیز سختتر شود. با وجود آنکه تقاضا برای انرژی هنوز زیاد است، احتمال میرود که این بحران باعث کاهش فعالیتها در بندر روتردام نیز بشود.
فرهنگ تجاری هلندی
در برخورد با تجار هلندی چگونه برخورد کنیم و چه انتظاری از آنها داشته باشیم؟
۱.سلسله مراتب
هلند جامعهای باز و برابرگراست، و این را میتوانید در دفاتر شرکتهای هلندی هم ببینید. البته آنجا هم مدیرعامل، مدیر رده بالا و مدیر اجرایی و کارمند جزء وجود دارد اما ممکن است تعجب کنید که همه افراد حاضر در شرکت - صرفنظر از سمتشان - از کارمند معمولی گرفته تا مستخدم، این فرصت را دارند تا نظرشان یا عقیدهشان را اعلام کنند. در فرهنگ تجاری هلندی، کارمندان عموما ترغیب میشوند که از ابتکار عملشان استفاده کنند و استقلال فکری خود را حفظ کنند.
۲.دیدار با مشتریان و شرکای احتمالی
هلندیها ترجیح میدهند که دیدارهای مهم تجاری – بهخصوص با شرکای آینده - را ۴ تا ۶ هفته قبل هماهنگ کنند و عموما ماجرا را به آخرین لحظه نمیاندازند. شکل ارتباط هلندیها عموما صریح و خطی است و سعی میکنند احساسات و ارتباطات غیرکلامی را به حداقل برسانند. تعریف از طرف مقابل و نشان دادن ادب بیش از حد، جزو فرهنگ تجاری هلندیها نیست. مگر اینکه طرفین همدیگر را از سالها پیش بشناسند و رابطهای فراتر از مذاکره کنونی داشته باشند.
۳.جلسات درونی شرکتها
جلسات بین روسا، مدیران و کارکنان شرکتها عموما میتواند در آخرین لحظه برنامهریزی شود (بسته به اهمیت ماجرا). فضای جلسات طوری است که همه افراد حاضر در جلسه حس میکنند عقیدهشان شنیده میشود. حتی گاهی اوقات انتظار میرود همه نظرشان را بگویند. اما حواستان باشد که عقیدهتان بر پایه اطلاعات، آمار و منطق باشد و به شیوهای منطقی آن را ارائه کنید. عموما در سازمانهای هلندی، اتفاق نظر همگانی در رسیدن به یک تصمیم ضروری است.
۴.شکل مذاکرات
در مذاکرات رودررو عموما حرفهای غیرضروری زده نمیشود. قرار نیست درباره آب و هوا حرف بزنید. شما نظرتان را میگویید و طرف هلندی هم همین کار را میکند. حتما با خود آمار و اطلاعات دقیق همراه داشته باشید تا بتوانید طرف خود را مجاب کنید. سرعت مذاکرات در هلند بالاست و همه چیز در رسمیترین حالت ممکن رخ میدهد. زمانی که تصمیمی گرفته شد، اجرای آن با سرعتی بالا آغاز خواهد شد.
۵.نگاه هلندی به زمان
وقتی هلندیها از ۴ تا ۶ هفته قبل برنامه مذاکرات را میچینند، میتوانید انتظار داشته باشید که در روز مذاکره کاملا آمادهاند و سر وقت حاضر میشوند (گاهی اوقات طرف هلندی از ۱۵ دقیقه قبل در محل حاضر شده است). آنها هم از شما همین انتظار را دارند. اگر در مسیر خود به سمت محل مذاکره دچار مشکل شدهاید - مثلا ترافیک پیش آمده - و دیر میرسید حتما همان لحظه به طرف خود خبر دهید و بگویید که حدودا چه زمانی به مقصد خواهید رسید.
ساعات کار شرکتهای هلندی با هم متفاوت است اما عموما زودتر از ۸ صبح شروع نمیشود و بعد از ۶ غروب هم کسی در دفتر نمیماند مگر اینکه موضوعی اضطراری پیش بیاید یا تیم به ضربالاجل خاصی نزدیک شده باشد.
۶.پوشش رسمی/غیررسمی در شرکتها
در اکثر شرکتهای هلندی پوشش غیررسمی مشکلی ندارد و کت و شلوار و کراوات بیشتر در مقامات رده بالای تجاری و افراد دولتی دیده میشود. با این حال اگر جلسهای جدی در پیش دارید یا در کنفرانس مهمی شرکت میکنید بهتر است رسمی و هوشمندانه لباس بپوشید. به هر حال در شرکتهای هلندی عموما افرادی را میبینید که تیشرت و شلوار جین با کتانی پوشیدهاند و کاملا طبیعی به نظر میرسند.
۷.صبحانه = ناهار
مهمترین وعده غذایی روزانه در هلند دو بار تکرار میشود! صبحانه و ناهار معمول برای کارمندان در هلند کاملا مشابه است: نان، پنیر و شیر. این ساندویچ ساده میتواند با کالباس یا قهوه سنگینتر شود. صبحانه و ناهار در شرکتهای هلندی عموما جلوی کامپیوتر خورده میشود. اما هلندیها گاهی در غذاخوری و گاهی حین جلسات غیررسمی هم ناهار میخورند. (فراموش نکنید هلندیها حتی در این جلسات غیررسمی هم زیاد از آب و هوا و خانواده حرف نمیزنند و به اصل مطلب میپردازند.) شام و ناهار رسمی تجاری بین شرکا انجام میشود اما خیلی مرسوم نیست.
۸.احساس صمیمیت با شرکای تجاری
وقتی کمی با طرفتان آشناتر شدید میتوانید با او صحبتهای غیرکاری هم داشته باشید. مهمترین موضوع این صحبتها در هلند خانواده، علایق غیرکاری، اتفاقات ورزشی، کشور شما و البته آب و هواست. موضوعات بیشتر از اینها و عمیقتر از اینها را رها کنید چون ممکن است طرف هلندی خوشش نیاید.
۹.شوک فرهنگی
قرنها زندگی در آب و هوای نسبتا غیردوستانه باعث شده هلندیها ملتی فردگرا باشند اما همزمان در کار تیمی هم قدرتمند ظاهر میشوند. برخلاف فروتنی شرقی که ما به آن عادت داریم، تکتک افرادی که در هلند میبینید به اهمیت و ارزش نظرات خود باور دارند و بدون تردیدی آن را بیان میکنند. به همین خاطر افرادی که از فرهنگهای غیرمشابه وارد هلند میشوند و برای آن آماده نیستند دچار شوک فرهنگی میشوند و ممکن است رفتار هلندیها را سرد و بیادبانه قلمداد کنند. این افراد عموما روی شریک هلندیشان هم تاثیر مثبتی نمیگذارند. پس حتما سعی کنید پیش از ورود به هلند برای این بخش از شخصیت هلندیها آماده شوید.