دو سال پیش بود که سلطان قابوس در عمان از دنیا رفت و جای خود را به سلطان هیثم داد. عمان یکی از کشورهای کلیدی در منطقه به شمار میآید که همیشه نقش میانجی را ایفا کرده است. اما سلطان جدید در زمینه سیاستهای خارجی و داخلی چه تفاوتهایی با سلطان قابوس دارد؟
ترجمه: نسیم بنایی، آینده نگر/ اکونومیست
وقتی در ماه مارس، دو زندانی آمریکایی از ایران آزاد شدند، هیچکس تعجب نکرد که اولین توقفگاهِ آنها عمان بود. نازنین زاغری راتکلیف و انوشه آشوری، هردو برای چندین سال به اتهام جاسوسی در ایران، زندانی شده بودند. اما اخیراً طی توافقی با بریتانیا، ایران تصمیم گرفت این دو زندانی را آزاد کند. در این بین، عمان نقشی کلیدی را ایفا میکرد. این کشور در حقیقت واسطهای محکم بود که فضایی برای پرواز امن دو زندانی را فراهم میکرد. در واقع ایران در ازای پرداخت بدهی، این دو زندانی را به بریتانیا بازگرداند. عمان هم فضایی را فراهم کرد تا این دو زندانی به صورت ایمن، منتقل شوند.
دو سال پیش بود که سلطان قابوس از دنیا رفت و جای خود را به سلطان هیثم داد. قابوس برای بیش از 5 دهه به عنوان سلطان عمان شناخته میشد. او هیچگاه به صورت عمومی نام نفر بعد از خودش را به زبان نیاورده بود. به همین خاطر کسی نمیدانست در آینده چه کسی به قدرت خواهد رسید. البته برخی زمزمهها به گوش میرسید که قرار است فردی از وزارت امور خارجه به این سمت دست پیدا کند و این مسئولیت را بر عهده بگیرد. اما باز هم کسی نسبت به آن اطمینان خاطر نداشت.
اتفاقی که اخیراً در مورد زندانیان رخ داد به نوعی نشان داد که عمان هنوز هم مثل گذشته، نقش میانجیگری را بر عهده دارد و همان واسطه قدیمی است، حتی در نبودِ سلطان قابوس. به این ترتیب انتظار میرود که سلطان هیثم شباهتهای بسیاری به سلطان قابوس داشته باشد. عمان همسایه عربستان سعودی و امارات متحده عربی است، دو کشوری که جیبشان همیشه پر از پول بودهاست. اما عمان ترجیح داده به جای اینکه وارد بازیهای سیاسی این دو کشور شود، همیشه بیطرف بماند و از مزیت بیطرفی خود بهویژه در مورد کشوری نظیر ایران بهره بگیرد.
سلطان هیثم یعنی سلطان جدیدِ عمان، تلاش کرده در مورد یمن که کشور همسایهاش است، موضعی بیطرف نسبت به جنگ را در پیش بگیرد. این جنگ در حقیقت میان عربستان سعودی و حوثیها در یمن است و از سال 2014 تاکنون منجر به از دست رفتن جان افراد زیادی شدهاست. البته رایزنیهایی هم در مورد این جنگ صورت گرفته اما تاکنون موفقیتی در این مورد حاصل نشدهاست. حتی صحبتهایی در مورد معاوضه زندانیان میان حوثیها و عربستان سعودی صورت گرفت اما باز هم نتیجه نداد. یکی از نکات جالب توجه این است که سلطان هیثم نسبت به سلطان قابوس، رویکرد دوستانهترین با عربستان سعودی در پیش گرفتهاست. حتی به دنبال سرمایهگذاری است. در واقع دیدارها و روابط با هدف انجام کسبوکار صورت میگیرد.
*عطشِ تنوعبخشی
در سیاست داخلی، رویه سلطان هیثم کاملاً با سلطان قابوس فرق دارد. سلطان قابوس تلاش کرده بود دولت عمانیِ مدرن را بسازد اما در مورد تنوعبخشی به اقتصاد، اقدام چندانی نداشت. عمان یکی از کشورهای تولیدکننده نفت است که روزانه یک میلیون بشکه نفت تولید میکند. با این حال اقتصادش کاملاً به بازار سیاه وابسته است. دوسوم از کل صادرات این کشور را پتروشیمی در بر میگیرد و این بیش از 70 درصد از درآمد دولت را شامل میشود.
سلطان هیثم به شکل دیگری به اقتصاد توجه دارد. رشد تولید ناخالص داخلی در عمان از سال 2017 تاکنون زیر 2 درصد بودهاست. کاهش قیمت نفت طی سالهای گذشته باعث شده حجم بدهیهای خارجی عمان از 64 درصد تولید ناخالص داخلی در سال 2016 به 94 درصد در سال 2019 برسد. ضربه همهگیری کرونا شرایط را بحرانی کرد و وضعیت تولید ناخالص داخلی عمان بدتر شد.
همه اتفاقات اخیر باعث شده شاهد تحولاتی در اقتصاد عمان باشیم. البته امسال ظاهراً وضعیت قدری بهبود پیدا کرده که ناشی از همین تحولات اساسی در اقتصاد عمان است. کسری بودجه در سال جدید وضعیتی بهتر از سال گذشته داشته اما هنوز هم رقم آن بالاست و میتواند مشکلاتی را برای دولت ایجاد کند. عمان برای اینکه اقتصادش را نجات دهد و به تراز مالی برساند در برخی از بخشها به مازاد قابل توجهی نیاز دارد. در غیر این صورت، بدهیها برای اقتصاد این کشور دردسر خواهد شد.
مهمترین چالش فعلی عمان، تنوعبخشی به اقتصاد و ایجاد شغل است. بررسیها نشان میدهد که نیمی از جوانان این کشور، بیکار هستند. هنوز این اقتصاد به نفت وابسته است. سلطان جدید عمان باید به فکر تعریف پروژههای بزرگ و جدید برای نجات اقتصاد این کشور باشد. در واقع عمان به سرمایهگذاریهای جدید نیاز دارد. اینها همگی نیازهای عمان است که سلطان هیثم باید آنها را تشخیص بدهد و در مسیر آنها تلاش کند.