یک پژوهش ایرانی پس از بررسی این عوامل می گوید از سال 92 تا 98، 73.8 درصد از شاغلان در گروه شاغلان غیررسمی جای گرفته اند و در همین بازه زمانی سهم اشتغال غیررسمی افزایشی بوده است. این یعنی باید برای منابع مالی سازمان تامین اجتماعی فکری کرد.
سازمان های تامین اجتماعی از بخش های موثر اجتماعی و اقتصادی بر رفاه شهروندی است. اما اثرگذاری این سازمان به منابع مالی آن بستگی دارد. عوامل متعددی بر افزایش یا کاهش منابع مالی سازمان های تامین اجتماعی اثر دارد.
اشتغال غیررسمی، از نمودهای بازار کار ناکارآمد است. در چنین بازاری، بیکاری در سطح بالایی قرار دارد و مشاغل ثبات ندارند. بنابراین سطح دستمزدها به طور عمومی در حداقل ممکن است. در چنین بازاری، دریافتی های نظام تامین اجتماعی در سطح پایین و پرداختی هایی مثل بیمه بیکاری در سطح بالایی قرار می گیرد.
افزایش مصارف و کاهش منابع صندوق تامین اجتماعی از اثر بخشی سازمان تامین اجتماعی کم می کند. در بازار کاری که اشتغال غیررسمی در آن رایج است، بیکار شدن مکرر دارندگان این مشاغل باعث می شود به طور تقریبی همه افراد در این دسته، از سقف مدت پیش بینی شده برای دریافت بیمه بیکاری استفاده کنند.
علاوه بر این ممکن است به دلیل گسترش اشتغال غیررسمی به دلیل نرخ بالای بیکاری، افراد به طور عمدی زمینه اخراج خود از شغل های ناپایدار بخش رسمی را فراهم کنند. اشتغال همزمان افراد در بخش های رسمی و غیرسمی باعث می شود باوجود عدم پرداختی به صندوق های تامین اجتماعی، صف متقاضیان بیمه بیکاری طولانی شود. در ایران، عمده منابع تامین اجتماعی بر دریافت حق بیمه استوار است. بنابراین هرچه سهم بخش غیررسمی در یک منطقه بیشتر شود، از شمار بیمه پردازان کاسته و درآمدهای سازمان تامین اجتماعی کاهش و هزینه ها بیشتر می شود.
ساختار اقتصادی، از دیگر عوامل موثر بر اثر بخشی سازمان تامین اجتماعی است. هرچه ساختار اقتصادی یک کشور از بکارگیری فناوری های کاربر فاصله بگیرد و سرمایه جایگزین نیروی کار شود، به کارگیری سرمایه بیشتر، به کاهش تعداد بیمه شده ها منجر می شود. از این رو انتظار می رود با پیشی گرفتن ارزش افزوده بخش صنعت از بخش کشاورزی، درآمد تامین اجتماعی کاهش پیدا کند.
نرخ بیکاری، سومین عامل موثر بر درآمدها و هزینه های تامین اجتماعی است. تعداد شاغلان در هر سطح دستمزد، اثر مثبت بر درآمد صندوق تامین اجتماعی دارد. البته تعداد شاغلان از عرضه و تقاضای نیروی کار متاثر است. در بخش عرضه نیروی کار، سطح دستمزدها، تعداد جمعیت فعال و مهاجرت به داخل اثر مثبت بر عرضه نیروی کار می گذارد و در بخش تقاضا، بهره وری نیروی کار، دستمزدها، قیمت کالاها و خدمات و کاربری در تولید از عوامل موثر محسوب می شود. بنابراین بیکاری اثر منفی بر درآمدهای صندوق دارد، چراکه صندوق نه تنها درآمد بیمه ای اشتغال را از دست می دهد بلکه براساس قانون تامین اجتماعی ایران، مجبور به پرداخت مستمری به برخی بیکاران است.
تورم، با اثر بخشی بر سرمایه گذاری، بیمه و درمان بر فعالیت های سازمان تامین اجتماعی اثر می گذارد. از بُعد سرمایه گذاری، تورم نرخ بازده سرمایه را کاهش می دهد و ارزش حقیقی منابع نقدی سازمان را به شدت تقلیل می دهد. از بُعد بیمه ای، به اندازه افزایش تورم، میزان حداقل دستمزدها افزایش پیدا نمی کند، بنابراین وصولی های سازمان هم به اندازه تورم افزوده نمی شود. هم چنین افزایش تورم به افزایش هزینه های درمانی منجر می شود. سطح دستمزدها متاثر از تورم، با یک سال تاخیر افزایش پیدا می کند و این یعنی افزایش وصولی های سازمان با تاخیر رو به رو می شود. این درحالی است که اثرات ناشی از افزایش قیمت ها بر مصارف سازمان به مراتب از شدت بیشتری برخوردار است.
یک پژوهش ایرانی پس از بررسی این عوامل می گوید از سال 92 تا 98، 73.8 درصد از شاغلان در گروه شاغلان غیررسمی جای گرفته اند و در همین بازه زمانی سهم اشتغال غیررسمی افزایشی بوده است. علاوه بر این، ساختار اقتصادی، نرخ بیکاری و نرخ تورم به طور موثر و مستقیم بر منابع از دست رفته تامین اجتماعی اثر داشته است. این یعنی آینده سازمان تامین اجتماعی و منابع مالی آن باید به شدت مورد توجه سیاستگذاران قرار بگیرد.
برای مطالعه بیشتر مقاله «تحلیل عوامل موثر بر منابع از دست رفته سازمان تامین اجتماعی در ایران» را بخوانید. این مقاله در نشریه اقتصاد باثبات و توسعه پایدار در پاییز سال 1400 منتشر شده است.