عواید سفته‌بازی در ایران، از میانگین سود بسیاری از فعالیت‌های تولیدی بیشتر است

مالیات بر عایدی سرمایه مقابل سوداگری می ایستد؟

مالیات بر عایدی سرمایه با اهداف مختلفی مانند تنظیم فعالیت بخش های مختلف اقتصادی، محدود کردن سوداگری، افزایش منابع عمومی، ایجاد عدالت اجتماعی و افزایش کارایی اقتصادی وضع می شود. فارغ از درآمد اتفاقی، به طور کلی افراد درآمد خود را از طریق درآمد حاصل از کار یا درآمد حاصل از سرمایه به دست می آورند. درآمد حاصل از سرمایه به دو نوع درآمد تقسیم می شود: درآمد جاری (سود) سرمایه و عایدی سرمایه. درآمد جاری سرمایه، سود ناشی از سرمایه است که طی دوره تملک دارایی یا سرمایه گذاری متناسب با بازدهی سرمایه یا به صورت درصد ثابت کسب می شود؛ اما عایدی سرمایه درآمدی است که از مابه التفاوت قیمت فروش و خرید یک دارایی هنگام فروش آن به دست می آید. مثلاً سود توزیعی سهام و درآمد حاصل از اجاره یک واحد آپارتمان ازجمله درآمدهای جاری سرمایه است که از سرمایه گذاری در بازار سرمایه و املاک طی دوره تملک براساس میزان بازدهی یا قرارداد اولیه به دست می آید؛ حال اگر این دارایی ها به فروش برسد، سود به دست آمده از آنها که برابر تفاوت قیمت فروش و خرید دارایی است، به عنوان عایدی یا زیان سرمایه این دارایی ها تلقی می شود. مرکز پژوهش های مجلس در گزارشی به کارکردها و مؤلفه های مهم در طراحی مالیات بر عایدی سرمایه مبتنی بر تجارب کشورها پرداخته و نظام مالیاتی ایران را هم بررسی کرده است.  

طبق این گزارش، در نظام مالیاتی ایران مالیات نسبتاً بالایی بر تولید و سود شرکت‌ها و مشاغل وضع می‌شود، ولی سوداگران بازارهای ارز، سکه، زمین و مسکن و... مالیاتی نمی‌دهند. این واقعیت تلخ موجب شده برخی افراد صاحب سرمایه که می‌خواهند اقدام به سرمایه‌گذاری کنند، به‌جای تولید واقعی، راه سوداگری و فعالیت‌های غیرمولد را در پیش گیرند. با توجه به آنکه در اغلب اوقات، عواید سفته‌بازی در ایران، از میانگین سود بسیاری از فعالیت‌های تولیدی بیشتر است، این مسئله باعث شده سرمایه‌های زیادی به سوی فعالیت‌های غیرمولد منحرف و از بخش‌های مولد و تولیدی خارج شود.

مهم‌ترین ابزار مالیاتی برای کنترل سوداگری، مالیات بر عایدی سرمایه (CGT) است. وضع CGT می‌تواند موجب کاهش حاشیه سود فعالیت‌های سوداگرانه در مقایسه با تولید واقعی شود؛ درنتیجه فعال اقتصادی به‌جای سرمایه‌گذاری در فعالیت‌های غیرمولد در فعالیت‌های مولد سرمایه‌گذاری می‌کند. بنابراین از فواید وضع مالیات بر عایدی سرمایه کنترل سوداگری، کاهش جذابیت فعالیت‌های غیرمولد و افزایش جذابیت سرمایه‌گذاری در تولید واقعی است.

افزایش هزینه فعالیت‌های غیرمولد همچون سفته‌بازی و سوداگری در بازار املاک، ارز، سکه و... به‌نحوی‌که به طور مؤثر مزیت خود را از دست بدهند، یکی از اهداف وضع مالیات بر عایدی سرمایه است. درواقع سوداگران در هنگام افزایش قیمت برخی دارایی‌ها و با پیش‌بینی اینکه در آینده قیمت آن دارایی‌ها بیشتر خواهد شد، شروع به خرید این دارایی‌ها می‌کنند و معمولاً پس از یک دوره کوتاه‌مدت دارایی‌ها را با قیمت بالاتر به فروش می‌رسانند؛ اما با وضع این مالیات انگیزه سوداگران برای مبادرت به خریدوفروش دارایی‌ها کاهش می‌یابد. از طرف دیگر سوداگری می‌تواند به‌عنوان رقیب فعالیت‌های مولد باشد به‌طوری که یکی از راه‌های حمایت از تولید باید سیاستگذاری در جهت کاهش انگیزه‌های سوداگرانه باشد و این بازارها تبدیل به بستری آرام برای تقاضای واقعی خانوارها خواهد شد.

براساس این گزارش، سوداگری معمولاً از مختصات کشورهای درحال‌توسعه است. دلیل عمده سوداگری در برخی از دارایی‌ها به‌خصوص املاک، مسئله تورم است؛ از ویژگی‌های قابل‌توجه قیمت املاک در یک دوره تورمی این است که قیمت آنها بسیار سریع‌تر از شاخص عمومی قیمت افزایش می‌یابد. به‌عنوان‌مثال در شیلی در سال 1963 متوسط شاخص قیمت (100=سال 1955) فروش املاک ثبت‌شده به 865 رسید درحالی‌که شاخص قیمت عمده‌فروشی 671 بود. در کلمبیا هم در سال 1965 متوسط شاخص قیمت (100=سال 1955) فروش املاک ثبت‌شده 615 بود درحالی‌که شاخص قیمت عمده‌فروشی 317 بود. در ایران هم طبق داده‌های مرکز آمار و بانک مرکزی، از سال 1379 تا 1400 «،شاخص قیمت مصرف‌کننده» 46.7 برابر شده است درحالی‌که «متوسط قیمت فروش یک مترمربع زیربنای مسکونی در تهران» طی همین دوره 355.8 برابر شده است. (داده‌های مرکز آمار و بانک مرکزی، 1401 )

براساس اطلاعات این گزارش، عامل اصلی این مسئله در بسیاری از کشورها وجود تقاضای سرمایه‌ای  عنوان شده است. یعنی املاک و دارایی‌های مدنظر، ماهیت مصرفی خود را از دست می‌دهند و با انگیزه‌های سفته‌بازانه معامله می‌شوند؛ درنتیجه تقاضا بیش از حد افزایش می‌یابد و موجب افزایش شدید قیمت آنها خواهد شد.

وضع مالیات بر عایدی سرمایه برای جلوگیری از فعالیت‌های سوداگرانه است؛ مالیات بر عایدی سرمایه ابزار مناسبی است جهت کاهش کسب سودهای سوداگرانه. در بسیاری کشورها وضع مالیات بر عایدی سرمایه موجب شد سوداگران به بن‌بست بخورند. به همین دلیل بسیاری از کشورهای دیگر مثل کلمبیا، غنا و کره باهدف کاهش سوداگری مبادرت به وضع مالیات بر عایدی سرمایه کردند.