تورم در آمریکا بهشدت بالا رفته و صدای مردم را درآورده است. هرچند که میزان تورم در حدود ۶ درصدی قابلمقایسه با ایران نیست اما سیاستگذاریهای این کشور برای مقابله با تورم میتواند برای ما نیز جالب توجه باشد.
سباستین مالابی/ کارشناس ارشد اقتصاد بینالملل / آینده نگر
من در میانه همهگیری کووید ـ ۱۹ در مقالهای در فارن افرز نوشتم که اقتصادهای پیشرفته در حال واردشدن به یک دوران جدید هستند: دوران پول جادویی. چون تورم ظاهراً بیحرکت مانده بود و بانکهای مرکزی برای زایاندن پول در فضایی خیلی کوچک با تنبیه مواجه نمیشدند. و به این دلیل که این پول نرخهای بهره را پایینتر میبرد، دولتها نیز به همین ترتیب با تنبیهی بابت قرضگرفتن مواجه نمیشدند. دورهای از حاکمیت انبساطی نزدیک شده بود. کشورها با قیمتهایی که بهراحتی مهار شده بودند، این توانایی را پیدا کرده بودند که به شهروندانشان بهطرقی غیرعادی کمک کنند و ارج و قرب پول جادویی زیاد شده بود.
حالا هجده ماه بعد، این نظریه هم درست و هم مشکلدار به نظر میرسد. درست از این بابت که واکنش اقتصادهای پیشرفته به همهگیری به تمام معنا غیرعادی بود. دولت آمریکا در سالهای ۲۰۲۰ و ۲۰۲۱ آنقدر به اقتصاد تزریق کرد که کسری بودجه رویهمرفته به ۲۷ درصد تولید ناخالص داخلی یک سال این کشور رسید. این میزان کسری بوده بسیار بیشتر از کسری بودجه ۱۸.۵ درصدی سالهای ۲۰۰۹ و ۲۰۱۰ بعد از رخدادن بحران مالی جهانی بود. بهلطف این مشوقهای مالی خارقالعاده، احیای اقتصادی معجزهآسایی پیش آمد. مصرفکنندگان آمریکایی نسبت به اوان همهگیری پولدارتر هستند، دستمزدها بالا است، کسبوکارها نقدینگی زیادی در دست دارند و تولید ناخالص داخلی واقعی بالاتر است. این وضعیت را مقایسه کنید با بازسازیهای دردآور بعد از رکود مالی در سالهای ۲۰۰۹ و ۲۰۱۰ که در آن دوره، ده فصل طول کشید تا خروجی واقعی اقتصادی برسد به نقطهای که در اواسط سال ۲۰۰۸ بود. اقتصادهای پیشرفته دیگر ــ ژاپن، منطقه یورو و بریتانیا ــ نیز شرایط مشابهی را تجربه کردند. برنامههای انبساطی دولتی درآمد خانوارها را تا بالاتر سطحی که قبل از همهگیری بود افزایش داد.
با این حال، نظریه پول جادویی بهطور همزمان با مشکلاتی هم مواجه است چرا که مفروض این نظریه ــ نرخ تورم ثابت ــ درست نیست. در ایالات متحده، معیارهای ترجیحی برای تورم پایه فدرال رزرو در سال منتهی به ماه سپتامبر ۳.۶ درصد بوده است که یک رکورد سیساله است. در سرتاسر ۳۸ کشور عضو سازمان همکاریهای اقتصادی و توسعه، تورم پایه روی ۳.۲ ایستاده است. در ماه ژوئن گذشته، من تحلیلم را از پول جادویی در مجله «فارن افرز» بهروز کردم و بر این نکته تأکید کردم که تورم دارد بهآهستگی حرکت میکند اما تخمین زده بودم که این وضعیت امکان دارد موقت باشد. افزون بر این، بحث کرده بودم که اگر این نرخ تورم ثابت بماند، فدرال رزرو باید برای کنترل آن دست به اقدام بزند. هر دوی این ادعاها اکنون ضعیفتر به نظر میرسد. در پنج ماه گذشته، تورم پایه با قوت زیادی بالا مانده است و گروه زیادی از مفسران اصرار میکنند که فدرال رزرو پشت این نمودار افزایشی قرار دارد. حالا وقتش است که من آن گزارش بهروزشدهام را دوباره بهروز کنم.
قیمتها تغییر خواهد کرد
حتی اگر دوران پول جادویی هم پایان یافته باشد، دوران قابلتوجهی تاریخ اقتصادی است. همانطور که متیو کلین در کتاب خود نوشت، مشوقهای عظیم دوران همهگیری سه پیامد احتمالی داشت. شرکتها و شهروندان ممکن بود پولهای دولت را بگیرند و با نگرانی آنها را پسانداز کنند که دراینصورت پول جادویی در اینکه جرقه احیای اقتصادی را بزند ناکام میماند. در کرانه دیگر احتمالات، بخش خصوصی میتوانست کل پولها را یکدفعه خرج کند که در این مورد هم یک ابرتورم درست میشد. در عوض، اقتصاد یک راه میانه را پیش گرفت و نتیجه خیلی به آنچه ایدهآل بود نزدیک شد. از یک سو، یک احیای اقتصادی سریع اتفاق افتاد. از سوی دیگر، تورم پایه روی ۳.۶ درصد مشکلی بود که میشد حلش کرد. پول جادویی بهطور خارقالعادهای خوب کار کرد. اگر کسی از ارتفاع زیاد با چتر نجات بپرد و در زمینی با وسعت خیلی زیاد فرود بیاید، این یک پیروزی برای آن چترباز به حساب میآید.
ثانیاً، با وجود اینکه تورم بیش از آنچه پیشبینی میشد ماندگار شد و وسعت پیدا کرد، شاید معلوم شود که غیردایمی است. در کوتاهمدت، جهان با کمبود مواد بنیادین مثل نیمهرساناها و فضای مسکونی و انرژی مواجه است بنابراین فشار قیمتها ممکن است بدتر از قبل شود، بهجای اینکه بهتر شود. دیجیتالیسازی همهچیز که با همهگیری سرعت پیدا کرد، باعث شده است که کمبودها دردناکتر شود. مؤسسه گلدمن ساکس هشدار داده است که یک خودروی معمولی جدید، تعداد نیمهرساناهایی که دارد بیش ۵۰ درصد بیشتر از تعداد نیمهرساناهایی است که همین سه سال پیش خودروها داشتند. اما در میانمدت، تأمین مواد اولیه کارخانهها قیمتها را بالا میبرند که بیشتر از اینکه دایمی به نظر برسد، موقت خواهند بود. احتمال بیشتری وجود دارد که کارگران به دایره نیروی کار بازگردند چون تعداد بیشتری از افراد واکسن میزنند و در قبال بیماری کووید ـ ۱۹ ایمنی پیدا میکنند. علت این امر نیز این است که تعداد واکسنهای بیشتری در دسترس افراد قرار میگیرد. در این بین، قیمتهای انرژی نیز با در نظر گرفتن قیمت بالایی که الآن دارند، به احتمال زیاد سقوط میکنند تا اینکه بخواهند افزایش بیشتری پیدا کنند.
اتفاق مشابهی هم میتواند درباره طرف تقاضای چشمانداز تورمی مطرح شود. تاکنون، تقاضای خیلی زیادی برای کالاهای خیلی کم وجود داشته است، بهخصوص کالاهای بادوام که قیمتها را بالا بردهاند. اما سال بعد همین موقع، مشوقهای دولتی کاهش پیدا خواهد کرد. مصرفکنندگان بخشی از منابع مالی خود را که ناشی از بذل و بخشش دولت و کاهش فرصتهای خرجکردن در دوران همهگیری بود، کاهش خواهند داد. بخش خدمات باید بهسوی وضعیت عادی بازگردد و بخشی از تقاضایی را که در حال حاضر باعث افزایش قیمت کالاهای بادوام شده است جذب کند. این اتفاق در جریان قطع مشوقهای فدرال رزرو انجام شده است و ایالات متحده بهتدریج ممکن است بهسمت ثبات قیمتی بازگردد. در این سناریو، اثابت خواهد شد که پول جادویی آثار خارقالعادهای در بین سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۱ داشته است و بهاحتمال زیاد دوباره در بحران بعدی که معلوم نیست چه موقعی اتفاق بیفتد بازخواهد گشت.
پادشاهی جادویی
البته اگر افراد انتظار تورم دایمی را داشته باشند چشمانداز آینده تاریک خواهد بود. با در نظر گرفتن اینکه اختلال در زنجیره تأمینـتقاضا تا سال آینده ادامه داشته باشد، کارگران شاید به افزایش دستمزدها عادت کنند چون انتظار خواهند داشت که قیمتها بالا برود، درصورتیکه کسبوکارها هم شاید قیمتها را تا حدی به این علت بالا ببرند که انتظار دارند هزینههای دستمزد نیروی کارشان افزایش پیدا کند. همین حالا هم سرمایهگذاران تخمین میزنند که میانگین نرخ تورم تا پنج سال آینده بیش از ۳ درصد باشد با اینکه این اعتقاد را نیز دارند که نرخ تورم در یک دوره پنجساله کاهش پیدا کند. اینکه افراد چه انتظاراتی در مورد نرخ تورم دارند هنوز بهخوبی شناخته نشده است بنابراین تخمینزدن این ریسک بسیار دشوار است. اما روشن است که این نرخ تورم صفر نخواهد بود.
ریسک دیگر ناشی از وضعیت استثنایی بازارهای مالی است. مدیران صندوقهای سرمایهگذاری آمریکا طبق نظریه «تینا» در بازار بورس غرق شدهاند: نظریه تینا میگوید «هیچ جایگزینی وجود ندارد» و این عبارت یکی از گفتههای مشهور مارگارت تاچر است که درباره بازار میگوید. اگر این نظریه را درباره بازار اوراق قرضه به کار ببریم، میتوانیم بگوییم که جایگزینی برای بازارها سهام وجود ندارد. در نتیجه، طی پنج سال گذشته، سهام در بازار بورس بهنسبت درآمدها یکچهارم افزایش ارزش پیدا کردهاند و میانگین بلندمدت آنها نیز در همین حدود است. قیمت مسکن و رمزارزها نیز از همین حالت تبعیت کردهاند. اگر تورم بدتر از وضعیتی شود که اکنون به نظر میرسد، شاید فدرال رزرو مجبور شود بازارها را با نرخهای بهره بالاتر غافلگیر کند. این کار میتواند بدنه مالی اقتصاد را نشانه رود که منجر به خسارت دیدن اقتصاد واقعی خواهد شد.
خلاصه اینکه چنین حکایتی دور از ذهن نیست. اگر انتظارات تورمی بیش از این افزایش پیدا کند و اگر سیاستهای فدرال رزرو بازارها را تحت فشار بگذارد، عصر پول جادویی ممکن است به پایان برسد. مخاطرات مشوقهای عظیم از بودجه روی خود را نشان خواهند داد، بهرغم اینکه این مخاطرات در بحرانها شاید چندان به چشم نیایند. فدرال رزرو برای کاهش ریسک این سناریوی منفی باید نگرانیهای خود را در نظر بگیرد: باید قیمت داراییها را سریعتر تثبیت کند، آماده باشد تا نرخهای بهره را سریعتر افزایش دهد و صحبت درباره بیکاری را متوقف کند. افزایش دادن آرام فشار بهتر از تأخیر داشتن و تعلل در تصمیمگیریهای اقتصادی است.
با این حال، آینده روشنتر باعث خواهد شد که این گزینه محتملترین گزینه باقی بماند. اگر طرف عرضه ثابت بماند و به طرف تقاضا یارانه اختصاص داده شود، شاید معلوم شود که سختگیری اقتصادی کفایت میکند. تا ابتدای سال ۲۰۲۳، تورم در حوالی یا کمی بالاتر از ۲ درصد تثبیت خواهد شد ــ که مقداری بیشتر از نرخ تورم سابق خواهد بود، تاحدی بهدلیل شوکهای انتظاری ناشی از نوسانات فعلی تورم و تا اندازهای بهعلت حرکت پیوسته بهسمت انرژیهای سبز که نیاز به سرمایهگذاریهای عظیم خواهد داشت و این سرمایهگذاریها هزینه سرمایه را افزایش خواهد داد. این واقعیت که تورم و نرخهای بهره جایی بالاتر از نرخ تورم قبل از خود خواهد ایستاد رویهمرفته اتفاق خوبی است. نگرانی از «رکود مزمن» ــ یعنی هراس از اینکه اقتصاد بتواند صرفاً با نرخ بهره نزدیک به صفر رشد کند ــ تسکین خواهد یافت. نرخهای بهره بیشتر وامدهندگان را منضبط میکنند و نظام مالی را کمی از رفتن بهسمت حبابی شدن برحذر میدارند.
اگر اقتصاد آمریکا بتواند به این شرایط سالم برسد، ترس از تورم امروز نیز خیلی زود فراموش خواهد شد. جهان در حال رفتن به جلو است. فدرال رزرو بازی را خواهد برد. و دوران پول جادویی ادامه پیدا خواهد کرد.
منبع: فارن افرز