وضعیت آینده بحران آب در کشور چطور خواهد بود؟

مبنای توسعه کشور با کشاورزی اشتباه است

بررسی آمار و داده‌های بارش وزارت نیرو نشان می‌دهد متوسط بارش سالیانه طـی ۱۳ سـال اخیـر بـه میزان 9 درصد نسبت به دوره بلندمدت ۵۳ ساله کاهش یافته و به ۲۲6 میلیمتر در سال رسیده است. همچنین الگوی بارش به‌نحوی تغییر پیدا کرده کـه میـزان بارش‌هـای کوتاه‌مـدت ۵ تـا ۱0 میلیمتـر افزایش پیدا کرده که تأثیر چندانی بر تولید رواناب ندارند. در همین دوره بلندمدت، دمای کشور به‌طور متوسط 1.1 درجه افزایش پیدا کرده و به 18.5 درجه سانتیگراد رسیده است. این روند ضمن کـاهش میزان بارش در کشور، به کاهش رواناب حاصل از بارش، تقلیل حجم برف و آورد رودخانه‌های کشور در فصول گرم سال منجر شده و میزان منابع آب تجدیدپذیر کشور را کاهش داده است. مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی به بررسی تحلیلی شرایط موجود و تبیین وضعیت آینده بحران آب در کشور پرداخته است.

براساس شاخص‌های استاندارد بین‌المللی، به دلیل عدم‌قطعیت‌ها در بارش سالیانه و نیـاز اساسـی به تأمین حقابه‌های زیست‌محیطی، میزان برداشت از منابع تجدیدپذیر نباید بیش از ۴0 درصـد باشـد. اما در حال حاضر میزان برداشت از منابع آب تجدیدپذیر کشور بیش از دو برابر استاندارد توصـیه شـده و در برخی موارد حتی بیش از ۱00 درصد آب تجدیدپذیر است. همزمان با کـاهش منـابع آب و رشـد جمعیت همراه با توزیع غیراصولی و غیرآمایشی، شاخص سرانه منابع آب در دسترس کمتر شده اسـت. براساس پیش‌بینی‌ها، در افق ۱۴۲0 با فرض جمعیـت ۱06 میلیون‌نفری و دردسترس‌بودن ۱0۳ میلیارد مترمکعب آب تجدیدپذیر، سرانه آب به 976 مترمکعب در سـال می‌رسد کـه بیـانگر وضـعیت بحران آبی در کشور است. گفتنی است این ارقام متوسـط کشـوری اسـت و شـدت بحـران در منـاطق وسیعی از کشور به‌مراتب بیشتر از این آمار است.

طبق این گزارش، هم‌اکنون میزان ۵7 درصد آب شرب شهری، 8۳ درصد آب شرب روستایی، 6۳ درصد آب صـنعت و خدمات و ۵۲ درصد آب کشاورزی از منابع آب زیرزمینی تأمین می‌شود. از بین مصـارف مختلـف، بـا توجه به حجم آب مصرفی، وابستگی کشاورزی به آب زیرزمینی به‌مراتب بغرنج‌تـر اسـت. حدود 89 درصد از مصرف آب کشور متعلق به مصـارف کشـاورزی اسـت کـه ایـن میزان در سطح متوسط جهانی حدود 70 درصد اسـت. نکته‌اي که از بررسی اين آمار و مقايسه آن نسبت به متوسط جهانی به وضوح نمايان می‌شود، اين است که سياست‌گذاران کشور نبايستی مبناي توسعه را بر کشاورزي قرار داده بلکه بايد ضمن مديريت و حفاظت از منابع محدود آبی کشور صرفاً براي تقويت امنيت غذايی در محصولات اساسی، به ايجاد معيشت جايگزين و تقويت ساير بخش‌هاي اشتغالزايی و ثروت‌آفرينی با لحاظ کردن شرايط سياسی امنيتی کشور، توجه ويژه داشته باشند.

براثـر اضـافه برداشت از منابع آب زیرزمینی، حجم کسری آبخوان‌های کشور به بـیش از ۱۳6 میلیـارد مترمکعـب و متوسط افت سالیانه آبخوان‌های کشور به ۵۵ سانتیمتر رسـیده اسـت. در حـال حاضـر از 609 دشـت کشور ۴۱0 دشت به‌عنوان ممنوعه یا ممنوعه بحرانی دسته‌بندی شده‌اند.

طی سال آبی جاری تا ۱7 دیماه ۱۴00، بارش کشور معادل 82.4 میلیمتر بوده کـه نسـبت بـه میانگین دوره‌های مشابه درازمدت (81.5 میلیمتر) ۱ درصد کمتر و نسبت به سال قبل نیـز تغییـری نداشته است. اما به رغم درصد ناچیز کاهش بارش نسبت به متوسط در کل کشور، در ۲۱ استان میـزان بارش بین ۳ تا 7۲ درصد کمتر از میانگین درازمدت در مدت مشابه بوده است. تـا همـین تـاریخ، تنهـا ۳8 درصد از حجم مخازن سدهای کشور پر بوده است. برای فصل زمستان، مدل‌های پیشبینی میـزان بارش را نرمال و تا حدود ۱0 درصد بیش از نرمال پیشبینی کرده‌اند که باز هم به دلیل افت نـزولات در فصل پاییز، کشور دچار کم‌بارشی نسبت به شرایط نرمال خواهد بود.

درواقع در مباحث بحران آب دو عامل یا علت اصلی نقش محـوری و تعیـین‌کننـده در کـاهش یـا تشدید آن ایفا می‌کند. عامل طبیعی مربوط به اقلیم کشور و تغییرات آن و عامل دوم به عامـل انسـانی که عمده آن به مدیریت به معنی اعم و مدیریت منابع آب به‌طور اخص مرتبط است. براساس مطالعـات موجود، نقش عامل اول در سطح ملی در ایجاد بحران، به‌طور متوسط بالغ بر ۴۵ درصد است. ازآنجاکـه بحران آبی علاوه بر منشأ طبیعی دارای علل و عوامل انسانی و مدیریتی نیز است، لذا می‌توان بـا تـدابیر قانونی و ایجاد ساختارهای مناسب کوتاه و بلندمدت از تبعات آن کاست.