چطور تورم از کنترل ترکیه، برزیل و آرژانتین خارج شد

داستان ترسناک سه کشور

طی چند سال اخیر وضعیت بد و نامتناسبی در اقتصاد جهانی ایجاد شده‌است. قیمت‌های مصرف‌کننده در سطح جهان به احتمال زیاد در سال جاری 4.8 درصد افزایش پیدا کنند و این پیش‌بینی که توسط صندوق بین‌المللی پول انجام شده نشان‌دهنده سریع‌ترین افزایش از سال 2007 به این سو است. با این‌حال، افزایش قیمت در بازارهای نوظهور سریع‌تر از کشورهای ثروتمند رخ می‌دهد. تعدادی از کشورها مانند آرژانتین، برزیل و ترکیه هم آسیب بیشتری از این مسئله دیده‌اند. با توجه به تجربه این کشورها متوجه می‌شویم چطور و در چه زمان تورم از کنترل خارج می‌شود.

گرچه نرخ تورم عموما در بازارهای نوظهور نوسان و شدت بیشتری نسبت به اقتصادهای پیشرفته دارد، از دهه 70 تا دهه پیشین این نرخ در آن دسته از کشورها هم تقریبا مثل کشورهای ثروتمند کاهش پیدا کرد. متوسط نرخ تورم در اقتصادهای نوظهور از 10.6 درصد در سال 1995 به 5.4 درصد در سال 2005 و 2.7 درصد در سال 2015 رسید، که دلیل اصلی آن هم توسعه‌های مربوط به جهانی‌سازی و بهبود سیاست‌های کلان اقتصادی بود. صندوق بین‌المللی پول پیش‌بینی می‌کند در سال جاری قیمت کالاهای مصرفی در کشورهای در حال ظهور رشدی 5.8 درصدی داشته باشد که البته نسبت به روند چند سال اخیر و به خصوص سال 2012 اتفاق عجیبی نیست. با این‌حال بعضی از کشورها بسیار بیشتر از میانگین تورم را تجربه می‌کنند. پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهند برزیل با 10.2 درصد، ترکیه با 19.9 درصد و آرژانتین با 52.5 درصد تورم، وضعیت بسیار بدی داشته باشند.

گرچه در اقتصادهای پیشرفته اگر تورمی پیش بیاید به دلیل قدرت بانک مرکزی و پیشینه مستحکم این نهاد ملی، تورم به شکلی زودگذر و قابل مدیریت در نظر گرفته می‌شود، وضعیت در کشورهایی با اقتصاد نوظهور چنین نیست.

 

*آشوب در چشم‌انداز زیبا

چند عامل می‌توانند قابل تحمل بودن تورم را بر هم بزنند. یکی از مسائلی که می‌تواند اوضاع را بدتر کند، از بین بردن استقلال بانک مرکزی است. رجب طیب اردوغان، رئیس جمهوری ترکیه، خود را دشمن بهره‌خواری معرفی کرد و از بانک مرکزی خواست نرخ بهره هدف‌گذاری شده خود را کاهش دهد تا از این طریق تورم کنترل شود. او طی چند سال، چندین مسئول بانک مرکزی را اخراج کرد و در همین ماه اکتبر سه عضو از کمتیه سیاست‌های پولی این بانک را هم از کار برکنار کرد. همین مسئله منجر به خروج سرمایه و افت ارزش لیر شده‌است. افت ارزش پول ملی، منجر به افزایش قیمت کالاهای وارداتی شده‌است و این مسئله در نهایت 8 واحد درصد تورم را نسبت به سال گذشته افزایش داده‌است، یعنی میزانی که چهار برابر هدف اصلی بانک مرکزی این کشور بوده‌است.

برزیل در اوایل دهه 90 میلادی یک ابرتورم 3 هزار درصدی را تجربه کرده‌بود و پس از آن با اصلاح ساختار اقتصادی، به ویژه استقلال بخشیدن به بانک مرکزی توانست به ثبات اقتصادی برسد. با این‌حال طی چند سال اخیر، به ویژه از دوران همه‌گیری کووید-19 به این سو، به دلیل بالا رفتن مخارج عمومی، توانایی بانک مرکزی در مبارزه با تورم کاهش یافته‌است. ارز برزیل به حدی افت کرده‌است که گرچه طی دوره اخیر تقاضای کالاهای صادراتی این کشور افزایش پیدا کرده‌است، در واقعیت افتی 30 درصدی از سال 2020 به این سو تجربه شده‌است.

حالا اگر نه سیاست‌های پولی به کار کنترل اقتصاد بیایند نه سیاست‌های مالی، چه اتفاقی می‌افتد؟ چیزی شبیه آرژانتین. دولت آرژانتین که دائما با مسئله کسری بودجه همراه بوده‌است و مانند برزیل در دوران اخیر تجربه ابرتورم را هم داشته‌است، طی دو سال اخیر دچار افزایش نقدینگی به میزان بیش از 50 درصد سالانه شده‌است. ارزش پزوی آرژانتین افتی بیش از 60 درصدی نسبت به دلار داشته‌است. گرچه وضعیت این کشورها روی کاغذ به شکلی است که گویا می‌توان آن را بهبود بخشید، اما واقعیات اقتصادی جهان داستان را پیچیده‌تر می‌کند. به طور کل مشکلات اقتصادی جهانی در کنار بحران کووید-19 باعث شدند بعضی از نهادهای اقتصادی تصمیماتی بگیرند یا در وضعیتی گیر بیفتند که تورم را بیش از حد کنترل ببرند.