در میان نشریات خصوصی اقتصادی در سالهای دهه ۱۳۴۰ باید به مهمترین نشریه اقتصادی آن زمان نیز اشاره کرد که روزنامه «بورس» باشد. اسناد کتابخانه ملی نشان میدهد که این روزنامه تا سال ۱۳۶۴ بهطور مرتب و روزانه به انتشار میرسیده است.
اکبر منوچهری/آینده نگر
نشریات اقتصادی در ایران از چه زمانی پا گرفتند؟ آیا در دهههای گذشته هم مثل حالا ما اینهمه مطبوعات اقتصادی داشتیم؟ حوزه خبری اقتصاد همواره یکی از مهمترین حوزههای خبری در تاریخ مطبوعات ایران بوده اما معمولاً با حوزههای سیاسی و اجتماعی خلط میشده است. تصمیمگیریهای اقتصادی در ایران مدرن سابقهای بهقدرت خود روزنامهنگاری در کشور داشتهاند اما برای پوششدادن آنها لزوماً نیازی به نشریه تخصصی اقتصادی یا حتی خبرنگار حوزه اقتصادی نبوده است. در واقع، بسیاری از نشریات در ایران حوزه اقتصادی را هم از همان ابتدای کار روزنامهنگاری در کشور پوشش میدادهاند اما این مطالب اقتصادی را تحت عنوان اخبار داخلی مد نظر قرار میدادهاند و نه تحت عنوان اخبار اقتصادی.
با این حال، از همان دورانی که اولین روزنامهها در ایران نضج گرفتند، نشریات اقتصادی نیز پا به عرصه ظهور گذاشتند. اولین نشریات اقتصادی در کشور نشریاتی بودند که به کشاورزی ربط داشتند و تکوتوک نشریاتی نیز بودهاند که در دوران مشروطه و اواخر دوران قاجار مشخصاً در حوزه اقتصادی منتشر میشدهاند. گزارش حاضر متمرکز شده است بر نشریات اقتصادیای که بین سالهای ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷ منتشر میشدند، یعنی در دوران پهلوی دوم. وقتی از دور به تاریخ مطبوعات ایران نگاه میکنیم، شاید اینطور تصور کنیم که نشریات اقتصادی در دهههای اخیر در نظام مطبوعاتی ایران شکل گرفتهاند اما فهرست بلندبالای نشریات اقتصادی در کتابهای تاریخ مطبوعات نشان از ماجرای دیگری دارد. فهرستی که در جدول این گزارش منتشر شده، از کتاب «شناسنامه مطبوعات ایران: از ۱۲۱۵ تا ۱۳۵۷ شمسی» نوشته مسعود برزین و چاپشده در انتشارات بهجت استخراج شده است. این فهرست با مطالعه کامل مدخلهای الفبایی نام مطبوعات و گردآوری نشریاتی که مشخصاً اقتصادی معرفی شدهاند و در سالهای بین ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷ منتشر میشدهاند به دست آمده است.
نشریاتی وابسته به نهادها
فهرست نشریاتی که در سه دهه و نیم منتهی به سال ۱۳۵۷ منتشر میشدهاند، نشان میدهد بسیاری از این نشریات وابسته به نهادها و ارگانهای دولتی بودهاند. مثلاً سازمان برنامه و بودجه یا بانک ملی یا شرکت ملی نفت ایران که نهادهای بزرگ دولتی و حاکمیتی در حوزه اقتصادی بودهاند، هرکدام چند نشریه داشتهاند. گاهی هم اتفاق افتاده است که انتشار یکی از این نشریات تا همین حالا هم ادامه داشته باشد. برای مثال، هفتهنامه «مشعل آبادان» از دهه ۱۳۴۰ توسط شرکت نفت و شرکت تصفیه نفت منتشر میشده است و هماکنون هم شرکت نفت هفتهنامهای را با عنوان «مشعل» منتشر میکند. در آن سالها، وزارتخانهها و نهادهای دولتیای که نشریه اقتصادی منتشر میکردند شامل این نهادها بودهاند: وزارت آبادانی و مسکن، مؤسسه استاندارد، بانک ملی، بانک مرکزی، وزارت کشاورزی، شرکت سهامی بیمه ایران، شرکت ملی ذوبآهن ایران، شرکت ملی صنایع مس ایران، شرکت ملی نفت ایران، وزارت کار، وزارت تعاون، توانیر، سازمان برنامه، سازمان حفاظت از جنگلها، سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران، وزارت دارایی، سازمان امور اداری و استخدامی، دانشگاه تهران.
تقریباً همه نهادهای دولتی که نشریه منتشر میکردند، مثل هماکنون که نشریه تخصصی در حوزه کاری خود منتشر میکنند، کار را به روابطعمومی خود میسپردهاند و روابطعمومیها نیز نشریاتی سراسر تبلیغ با نگاه مثبت به سازمان متبوع خود منتشر میکردهاند. گاهی البته پیش میآمده است که روزنامهنگاران باسابقهای را در این نشریات به خدمت میگرفتهاند که نگاه حرفهایتری به کار داشتهاند اما در نهایت خطمشی کلی نشریه همان سیر تبلیغی به حساب میآمده است. در واقع، نشریات دولتی اقتصادی حیاطخلوت این روزنامهنگاران بوده است برای اینکه درآمدی بیشتر از آنچه از رسانههای اصلی خود عایدشان میشده است داشته باشند. گاهی نشریات اقتصادی تلاش میکردهاند که نوعی نگاهی ترویجی و آموزشی را نیز در کار خود لحاظ کنند که نشریاتی مربوط به حوزه کشاورزی اغلب از این جملهاند.
مطبوعات بانکی
بانکها از فعالترین نهادها در انتشار نشریات اقتصادی در سه دهه و نیم دوران پهلوی دوم بودهاند. بانک ملی و بانک مرکزی سرآمد نهادهای بانک دولتی بودهاند که تلاش کردهاند با انتشار مطبوعات اقتصادی هم فعالیتهای ترویجی در زمینه مبانی اقتصاد مالی انجام بدهند و هم نشریاتی منتشر کنند که برای تبلیغ فعالیتهای خود مفید باشد. اما علاوه بر این دو بانک که یک بانک مادر و یک نهاد نظارتی فرادستی بانکی به حساب میآمدهاند، سایر بانکها نیز علاقه زیادی به انتشار نشریه اقتصادی داشتهاند. معمولاً این نشریات با دوره انتشار ماهنامه یا فصلنامه چاپ میشدهاند. بانکهایی که دارای نشریات اقتصادی بودند عبارت بودند از بانک کشاورزی، بانک صادرات ایران، بانک سپه، بانک صنعتی و معدنی ایران، بانک تعاون کشاورزی، بانک رهنی ایران، بانک ساختمانی، بانک اعتبارات کشاورزی و عمران روستایی، بانک اعتبارات صنعتی، بانک ایران و خاورمیانه، بانک بازرگانان ایران، بانک بیمه بازرگانان، بانک پارس، بانک تهران. تعدادی از این بانکها، مثل بانک تهران یا بانک پارس، بانکهای خصوصی بودند.
در حال حاضر هم بانکها ناشر مطبوعات داخلی و تخصصی زیادی هستند. البته باید گفت چون دنیای رسانهای کنونی ما با اینترنت پیوند زیادی خورده، بسیاری از فعالیتهای رسانهای بانکها به وبسایتهای خبری و آموزشی و ترویجی و همچنین اکانتهای پرمخاطب در رسانههای اجتماعی مثل اینستاگرام و تلگرام معطوف شده است. بانکها هم سرمایه در گردش زیادی دارند و هم خیلی علاقهمند هستند که برند و نامشان در رسانهها عنوان شود. بنابراین بهراحتی میتوانند سرمایه نسبتاً اندک مورد نیاز برای ایجاد یک رسانه را متقبل شوند. اما نکتهای که میتوان گفت این است که نگاه بانکها به رسانههای اقتصادی، چه در دهه ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ و چه در حال حاضر چندان تغییری نکرده است. بانکها بیشتر از رسانهها انتظار تبلیغ و تأیید دارند و محتوایی که منتشر میسازند نیز بهقول اهالی رسانه تبلیغات و تعریفهای «گلدرشت» است. باید گفت این نقیصه مربوط به کلیت نظام روابطعمومی در کشور است و منحصر به حوزه بانک یا حوزه اقتصادی خاصی نیست.
مجلههای علمی
تعدادی از مجلات اقتصادی که در سالهای ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷ منتشر میشدند، در اصل مجلات علمی بودند. این مجلات میتوانستند به مراکز علمی مثل دانشگاه وابسته باشند یا اینکه از جانب نهادهای علمی یا انجمنهای علمی منتشر شده باشند. باید این را هم در نظر گرفت که این مجلات علمی لزوماً فقط به علم اقتصادی نیز مرتبط نبودهاند بلکه در بخشهای فنی مثل کشاورزی و صنعت و بخشهای فناوری که در آن سالها بهتدریج در حال اوجگرفتن بود نیز مجلاتی تخصصی منتشر میشدند که آنها را هم میتوان در شمار مجلات اقتصادی دستهبندی کرد.
شاید مهمترین نشریه علمی در حوزه اقتصاد که هنوز هم در حال انتشار است فصلنامه «تحقیقات اقتصادی» باشد که یک فصلنامه علمیپژوهشی است و دانشگاه تهران ناشر آن است. این فصلنامه از سال ۱۳۴۱ منتشر میشود و آخرین شماره آن در زمستان ۱۳۹۹ که شماره ۴ از دوره ۵۵ مجله است منتشر شده است. البته چون انتشار نشریات علمیپژوهشی با توجه به روند گرفتن داوری و انتشار مقالات بسیار زمانبر است، آخرین شماره نشریه به آخر سال ۱۳۹۹ بازمیگردد، وگرنه این تاریخ نشاندهنده تأخیر یا وقفه در انتشار مجله نیست.
فصلنامه «تحقیقات بازرگانی» که نشریه مدرسه عالی بازرگانی (دانشکده کنونی مدیریت و حسابداری دانشگاه علامه طباطبایی) بود و مجله «علوم کشاورزی ایران» که نشریه علمی دانشکده کشاورزی دانشگاه تهران بود نیز از جمله نشریات علمی بودند که در دوران پهلوی دوم منتشر میشدند. علاوه بر دانشگاهها، انجمنهای علمی حوزه اقتصادی و نیز کانونها و اتحادیههای اقتصادی نیز نشریاتی منتشر میکردند که از میان آنها میتوان به نشریه «انجمن نفت ایران» اشاره کرد که نشریه علمی و فنی انجمن نفت ایران بوده و همچنین به فصلنامه «مدیریت» که نشریه انجمن مدیریت ایران بوده است. کانون تحقیقات اقتصادی و مالی، کانون دامپروری ایران، کانون علوم اداری ایران، کانون مهندسین ایران، کانون اقتصاد و کانون بانکها نیز نشریات خود را داشتهاند. همچنین اتحادیه مرغداران، اتحادیه اصناف و پیشهوران، اتحادیه شرکتهای تعاونی روستایی و اتحادیه کارمندان وزارت دارایی از اتحادیههایی بودهاند که نشریه با موضوع صنفی و اقتصادی داشتهاند. گاهی برخی از انجمنهای غیرعلمی و بیشتر صنفی نیز علاقه داشتهاند که نشریهای در حوزه اقتصادی منتشر کنند که نشریه «زمین و زمان» وابسته به انجمن دبیران تاریخ و جغرافیا و تعلیمات اجتماعی از این دست نشریات به حساب میآمده است.
بخش خصوصی و روزنامه «بورس»
بخش خصوصی در نشریات اقتصادی کنونی کشور جایگاه بلندی دارد. بنگاههای مطبوعاتی مثل «دنیای اقتصاد» یا سابقاً «آسیا» از جمله مؤسسات مطبوعاتیای به شمار میروند که در حوزه اقتصادی نشریات و رسانههایی را منتشر میکنند. اما در سه و نیم دهه منتهی به سال ۱۳۵۷، بخش خصوصی کمتر از اکنون فعالیتهای مطبوعاتی در حوزه اقتصادی داشته است. بیشتر نشریات اقتصادی در آن سالها وابسته به نشریات داخلی یا نشریات ارگانی نهادهای اقتصادی عمدتاً دولتی بوده است. با این حال، میتوان به معدود نشریات اقتصادی بخش خصوصی در آن سالها اشاره کرد.
یکی از مهمترین نشریات اقتصادی دهه ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ نشریه اتاق بازرگانی تهران با عنوان «نامه اتاق بازرگانی» بوده است که ارگان رسمی اتاق بازرگانی به حساب میآمده است. این نشریه هنوز هم منتشر میشود و یکی از قدیمیترین نشریات اقتصادی زنده کشور است. سابقه این نشریه به سال ۱۳۰۶ میرسد. در دایرهالمعارف «ایرانیکا» گفته شده است که از سال ۱۳۰۶ تا ۱۳۰۸ نشریه ماهانه اتاق بازرگانی تهران با عنوان «عصر جدید» منتشر میشده است که بعدها به نام «مجله راهنمای تجارت ایران» تغییر نام داد. سردبیر این مجله فرخدین پارسا بوده است. پارسا در سال ۱۳۰۸ از اتاق بازرگانی کناره گرفت و در آبانماه همان سال، ماهنامه جدیدی منتشر شد که بعدها به صورت دوهفتهنامه به انتشار میرسید. کار انتشار این مجله کمابیش ادامه داشت تا اینکه در سال ۱۳۲۸ مجله اتاق بازرگانی در قطع بزرگ بهسردبیری تابش انتشار یافت و نامش نیز به «عصر اقتصاد» تغییر کرد. این مجله حاوی خلاصه خبرهای اتاق بازرگانی، گزارش بازار و عمدتاً مسائل متفرقه و سرگرمکننده و حتی مطالب تفریحی بود. بهطور کلی این نشریه را که در آن دوران هفتهنامه شده بود بیشتر باید نشریهای عمومی و نه تخصصی در حوزه اقتصادی محسوب کرد. بهتدریج قطع نشریه تغییر کرد و از سال ۱۳۳۶ مجله اتاق بازرگانی تهران تحریریهای مرکب از افراد تحصیلکرده اقتصادی و خبرنگاران باسابقه تشکیل داد و تلاش کرد که شکلی حرفهایتر به خود بگیرد. از اواسط دهه ۱۳۳۰ نشریه اتاق بازرگانی بهصورت ماهانه و کاملاً تخصصی انتشار یافت. در این فاصله یک بولتن به زبان انگلیسی و یک بولتن بهزبان فارسی نیز بهصورت هفتگی انتشار یافت که هردو در قطع بزرگ به انتشار میرسیدند. مجله اتاق بازرگانی بعد از انقلاب دچار تغییرات زیادی شد و بهشکل یک هفتهنامه کمحجم خبری درآمد اما بعدتر، دوباره صورتی تخصصی و حجیم به خود گرفت.
نکتهای که میتوان درباره نشریات اقتصادی بخش خصوصی گفت این است که تعداد مدیران زن در آن خیلی کمتر از متوسط زنان ناشر در کل نشریات بوده است. بهطورکلی تعداد مدیران زن در مطبوعات ایران در آن سالها کم بوده و در نشریات اقتصادی این کمبود بیشتر نیز احساس میشده است. با این حال، گاهی مدیران زن نیز دست به انتشار نشریات اقتصادی میزدهاند، از جمله شمسالملوک مصاحب که مدیر ماهنامه اقتصادی «زندگی روستایی» بوده است.
در میان نشریات خصوصی اقتصادی در سالهای دهه ۱۳۴۰ باید به مهمترین نشریه اقتصادی آن زمان نیز اشاره کرد که روزنامه «بورس» باشد. علی بهزادی، مدیر مجله «سپید و سیاه»، در شماره مهرماه سال ۱۳۷۷ مجله «بخارا» درباره این روزنامه مینویسد که این نشریه از سال ۱۳۴۷ منتشر شده است اما اسناد بخش نشریات کتابخانه ملی نشان میدهد که این روزنامه از سال ۱۳۴۰ منتشر شده است. اسناد کتابخانه ملی نشان میدهد که این روزنامه تا سال ۱۳۶۴ بهطور مرتب و روزانه به انتشار میرسیده است. این روزنامه برخلاف روزنامههای جدی آن دوران که عصر منتشر میشدهاند، روزنامه صبح بوده است. مدیر روزنامه روزنامهنگار باسابقهای به نام دکتر یوسف رحمتی بوده است. رحمتی از ۲۰سالگی شروع به روزنامهنگاری کرد و در سرویس خارجی بسیاری از نشریات همچون «کیهان» و نشریه انگلیسیزبان «تهران جورنال» و نیز در خبرگزاری «پارس» کار کرد. او همزمان از دانشگاه تهران نیز در رشته حقوق درجه دکتری گرفت. رحمتی پس از ۲۵ سال روزنامهنگاری، تصمیم میگیرد که یک روزنامه اقتصادی منتشر کند و نام آن را «بورس» میگذارد.
علی بهزادی مینویسد: «انتشار روزنامه اقتصادی بورس باعث حیرت روزنامهنگاران آن زمان شد. تصور ما آن بود که روزنامه "بورس" بهزودی تعطیل خواهد شد. بهنظر ما یک روزنامه یومیه اقتصادی خریداری نمیتوانست داشته باشد اما دکتر رحمتی با پشتکار و جدیتی خستگیناپذیر به کارش ادامه داد.» بهزادی ادامه میدهد: «روزنامهاش برخلاف انتظار ما بهزودی در میان مطبوعات و در جامعه اقتصادی کشور جای خود را باز کرد. این وضع بر بعضی از مدیران روزنامههای صبح گران آمد. او یکی از صفحات روزنامه را به قیمت محصولات و کالاها و خدمات اختصاص داده بود. در آن صفحه، هر روز با مراجعه به منابع معتبر قیمت برنج و روغن و پیاز و سیبزمینی و نمک و فلفل و نخود و لوبیا و گوشت و مرغ و گچ و سیمان و آجر و آهن و مصنوعاتی مانند یخچال و بخاری و چراغگاز و ارزهای مختلف و مزد کارگران و کارشناسان و بهطور خلاصه صدها نوع محصول و کالا را چاپ میکرد درحالیکه بعضی از همکارانش در روزنامههای خود، حرفهای گندهگنده ولی تکراری و اقتباسشده از روزنامههای عصر مانند مصاحبه شاه با فلان خبرنگار خارجی و سفر شهبانو و سخنان نخستوزیر و انتصاب فلان ارتشبد یا وزیر را چاپ میکردند و آن نوع خبرهای مربوط به قیمتها را کمارزش میدانستند.»
یکی دیگر از مجلات اقتصادی بخش خصوصی در آن دوران هفتهنامه «تهران اکونومیست» بود که توسط باقر شریعت، از مدیران دولتی و وکلای دورههایی از مجلس، از سال ۱۳۳۱ منتشر میشد. این مجله نزدیک به ۲۵ سال بهطور مداوم به انتشار میرسید.