مسن‌ترین کشور جهان درس هایی برای کسانی دارد که به زودی پیر می شوند

آنچه جهان می تواند از ژاپن بیاموزد

دو داستان اغلب درباره ژاپن گفته می شود. اولین مورد مربوط به کشوری است که با جمعیت رو به کاهش و پیری که از سرزندگی آن کاسته شده، در حال افول است. دوم مربوط به یک جامعه جذاب و بیش از حد کاربردی و تا حدی عجیب و غریب است، کشوری خوب برای خوردن سوشی یا کشف خرده فرهنگ های عجیب اما ارتباط کمی با دنیای بیرون دارد. اکونومیست در گزارشی به تجربه ژاپن در مقابله با پیری جمعیت پرداخته است.

ژاپن یک امر دور از ذهن نیست، بلکه یک پیشرو است. بسیاری از چالش هایی که این کشور با آن مواجه است، از جمله پیری سریع، رکود سکولاریسم، خطر بلایای طبیعی، خطر گرفتار شدن بین چین و امریکا کشورهای دیگر را هم به زودی تحت تاثیر قرار می دهد. این واقعیت که برخی از این مشکلات زودهنگام ژاپن را تهدید می کند، این کشور را به آزمایشگاه مفیدی برای مشاهده اثرات آنها و بررسی نحوه پاسخگویی تبدیل می کند.

یک درس این است که جوامع باید یاد بگیرند با ریسک زندگی کنند. با تغییر اقلیم و افزایش مخاطرات طبیعی، کشورها باید بتوانند بعد از شوک ها خیلی سریع به حالت عادی برگردند. یک تجربه دردناک، ژاپن را به سمت سرمایه گذاری در ساخت و ساز ارتجاعی سوق داده است. پل ها و ساختمان ها به منظور مقاوم سازی در برابر زلزله، به شیوه خاصی ساخته شده اند. پس از زلزله بزرگی که در سال 1995 کوبه را لرزاند و بسیاری از مردم بدون آب ماندند، شهر به سیستم زیرزمینی برای ذخیره 12 روز آب مجهز شده است.   

بسیاری از مردم ژاپن می دانند که پاسخ به بلایا مشکل همه است، نه فقط دولت. همین موضوع در طول همه گیری به کمکشان آمد: پوشیدن ماسک تقریبا جهانی بوده است. اما در میان کشورهای گروه هفت، ژاپن کمترین میزان مرگ و میر ناشی از کووید 19 و بالاترین میزان واکسیناسیون را انجام داده است.

درس دیگر این است که جمعیت شناسی مهم است. اکثر جوامع در نهایت مانند ژاپن پیر و کوچک خواهند شد. تا سال 2050، یک نفر از هر 6 نفر در جهان بالای 65 سال سن خواهد داشت، در حالی که در سال 2019 یک نفر از 11 نفر در این سن قرار داشت. پیش بینی می شود جمعیت 55 کشور از جمله چین، از هم اکنون تا سال 2050 کاهش یابد. داده های اخیر حاکی از آن است که هند زودتر از حد انتظار کوچک می شود.

مانند تغییرات اقلیمی، طبقه بندی جمعیتی، وسیع، تدریجی و انتزاعی به نظر می رسد. و باز هم مانند تغییرات اقلیمی، این امر مستلزم دگرگونی نهادها و رفتار فردی است. فعال ماندن برای مدت طولانی ضروری است. دولت ژاپن از شرکت ها می خواهد که کارکنان خود را تا 70 سالگی نگه دارند. بسیاری از افراد 70 تا 74 ساله در حال حاضر مشغول به کارند که این رقم نسبت به یک دهه قبل، 23 درصد افزایش یافته است.

تغییرات جمعیتی چالش های اقتصادی بزرگی را به همراه دارد. ژاپن رشد کند خود را تا حد زیادی مدیون کاهش جمعیتش است. با این حال، اگر به رفاه ژاپنی ها نگاه کنید، تصویر به مراتب بهتر است. در دهه 2010 تا 2019، ژاپن سومین کشور با بالاترین میانگین نرخ رشد تولید ناخالص سرانه در میان کشورهای گروه هفت بود و تنها از آلمان و امریکا عقب تر قرار داشت.

مردم ژاپن بیشتر از شهروندان هر کشوری دیگری عمر می کنند. این کشور خانه بزرگترین سرمایه گذاران فناوری و مجموعه برندهای جهانی از جمله Uniqlo و Nintendo است. تخصص در ربات ها و حسگرها به شرکت های ژاپنی کمک می کند تا از طیف گسترده ای از فناوری های جدید صنعتی در آمد کسب کنند. از نظر ژئوپلیتیکی، ژاپن نقش محوری بین چین، بزرگترین شریک تجاری خود و امریکا، شریک امنیتی کلیدی اش ایفا می کند.

البته فقط اینها نیست. اشتباهات ژاپن مجموعه دیگری از درس ها را ارائه می دهد. زندگی با ریسک های زیاد، تعیین اولویت ها را سخت تر می کند. در مواجهه با بسیاری از ریسک های احتمالی، ژاپن چشم خود را به روی تغییرات اقلیمی، بزرگ ترین فاجعه در حال وقوع بسته است. سال 2020 این کشور سرانجام متعهد شد که تا سال 2050 به انتشار صفر کربن برسد، اما جزییات دراین باره ناقص است. سیاستمداران امید خود را به راه انداری مجدد نیروگاه های هسته ای که پس از حادثه فوکوشیما در سال 2011 تعطیل شده بود، بسته اند. اما تا زمانی که افکار عمومی خطرات انرژی هسته ای را بیش از حد ارزیابی کند، بعید است این اتفاق افتد. در همین حال، بسیاری از بوروکرات ها همچنان در مورد انرژی های تجدیدپذیر تردید دارند. بنابراین ژاپن همچنان زغال سنگ، کثیف ترین سوخت جهان را می سوزاند.

یکی از راه های کنار آمدن با کاهش جمعیت این است که بیشترین بهره را از مردم ببرید. ژاپن هرگز از این پتانسیل خود استفاده نکرد، در حالی که بسیاری از شهروندان با تحصیلات عالی این کشور از فرصتی برای زندگی در حد خود محروم هستند. ارتقا مبتنی بر سن در شرکت های سنتی، همراه با تمکین بیش از حد به مسن تر ها، صدای جوانان را خاموش و نوآوری را خفه می کند. به همین دلیل بسیاری از باهوش ترین فارغ التحصیلان جدید ترجیح می دهند در استارت آپ ها کار کنند. ژاپن در سال های اخیر اقداماتی برای جذب بیشتر زنان به عنوان نیروی کار انجام داده است، اما آنها هنوز شانس کمی برای رشد دارند. یک سیستم کار دوگانه جوانان و زنان را در مشاغل پاره وقت مخاطره آمیز به دام می اندازند، از جمله مواردی که باعث می شود آنها تمایل کمتری به بچه دار شدن داشته باشند.

سیاستمداران همه اینها را تا حدودی تحمل می کنند چرا که فشار کمی برای انجام کارهای دیگر احساس می کنند. حزب لیبرال دموکرات از سال 1955 به لطف اپوزیسیون ضعیف تقریبا در قدرت باقی مانده است. چهره های ارشد سیاسی، معمولا پیرها در سمت های بالاتر محافظه کارتر از مردمی هستند که ظاهرا آنها را نمایندگی می کنند. برای عموم، راحتی امروز انگیزه فشار برای فردایی روشن تر را از بین می برد. آخرین درس از ژاپن در مورد خطر از خود راضی بودن است.