حدود ۶۷ درصد از نیروی کار موریتانی در بخش کشاورزی مشغول به کارند؛ بخشی که یکسوم از تولید ناخالص داخلی این کشور را تشکیل میدهد
۱.موریتانی را بهتر بشناسیم
موریتانی کشوری است در غرب آفریقا؛ جایی که یک سرش صحرای آفریقاست و سر دیگرش اقیانوس اطلس. تقریبا دوسوم از مساحت این کشور را بیابان تشکیل داده و قبایل بیابانگرد زیادی نیز در موریتانی زندگی میکنند که در مقاطع مختلف در عرصه سیاسی این کشور نقش ایفا کردهاند.
موریتانی به دلیل نزدیکی به کشورهای مهمی مثل مراکش و الجزایر، همواره در سایه آنها قرار گرفته است؛ اما اهمیت تاریخی و امروزی این سرزمین کم نیست. این سرزمین که قبلا به نام موریطینیه شناخته میشد نقطهای است که شمال و غرب آفریقا به یکدیگر پیوند میخورند و طیف عظیمی از مردمان و افکار در آن از هم تاثیر میپذیرند. از زمان قدیم، مسیرهای تجارت در صحرا همواره از سرزمین موریتانی میگذشته تا به آبهای اقیانوس اطلس برسد و حتی بردگان نیز از این مسیر جابه جا میشدند. به علت موقعیت جغرافیایی موریتانی بود که اسلام در قرن دهم میلادی به آنجا رسید و اکنون نیز تقریبا تمام جمعیت این کشور مسلماناند.
به دلیل وجود بردگان، بیابانگردان و نیز اعراب مهاجر در سرزمین موریتانی، مناقشات در سطوح مختلف اجتماعی در این کشور از دیرباز وجود داشته است. موریتانی در قرن پانزدهم شاهد حضور پرتغالیها بود و آنها برای تجارت کالا (از جمله طلا) و برده در این سرزمین حتی شهرهایی را هم تاسیس کردند. پای اسپانیاییها و هلندیها نیز بعدا به این کشور باز شد اما فرانسویها و انگلیسیها رقابت گستردهای در قرن نوزدهم برای نفوذ در موریتانی با یکدیگر داشتند.
موریتانی از اوایل قرن بیستم میلادی نیز تحت استعمار فرانسه قرار گرفت که آن هم به پیچیدگیهای جامعه دامن زد. البته موریتانی نقطه تمرکز فرانسویها در آفریقا نبود، اما به هر حال تعادل قدرت را در این سرزمین به هم زد. استعمار در عین حال سبک زندگی جدیدی در مناطق شهری موریتانی به وجود آورد که به شدت با مناطق بیابانی و سنتهای قبیلهای تاریخی در این سرزمین تعارض داشت.
دعواهای استقلال و صحرا
موریتانی تا سال ۱۹۶۰ میلادی بخشی از سرزمینهای تحت کنترل فرانسه در غرب آفریقا بود و تازه بعد از استقلال بود که با یک معضل هویتی بزرگ مواجه شد و آن هم رابطهاش با کشور قدرتمند شمال آفریقا یعنی مراکش بود. در ابتدا پادشاه مراکش از پذیرش موریتانی به عنوان یک کشور مستقل سر باززد و مدعی شد که به دلیل ارتباط دیرینه و تاریخی این دو سرزمین، باید موریتانی را بخشی از مراکش به شمار آورد. این ادعا تا ۹ سال بعد نیز تداوم یافت و تازه در سال ۱۹۶۹ مراکش بالاخره موریتانی را به رسمیت شناخت. اما مناقشه جدیدی در خصوص مالکیت صحرای غربی (در غرب موریتانی) بین دو کشور در گرفت. این منطقهای است که موریتانی را به اقیانوس اطلس میرساند و به دلیل اهمیتش در قرن نوزدهم میلادی تحت استعمار اسپانیا بود. بعد هم در سال ۱۹۶۳ و به دلیل کشف ذخایر فسفات در این منطقه، اهمیت آن دوچندان شد. حالا علاوه بر موریتانی، مراکش و اسپانیا هم خواهان مالکیت این سرزمین بودند و این در حالی بود که قبایل بیابانگرد از قرنها پیش ساکن این صحرا بودند. مراکش با اعزام صدها هزار نیروی غیرنظامی به این منطقه سعی کرد ساکنان صحرا را خواهان استقلال از موریتانی جلوه بدهد و نتیجه این شد که سازمان ملل متحد در سال ۱۹۷۶ کنترل این صحرا را به صورت مشترک به مراکش و موریتانی بدهد. اما حتی همین هم پایان کار نبود. نیروهای چریکی جبهه پولیساریو که در آن زمان از سوی لیبی و الجزایر حمایت میشدند نیز وارد کارزار شدند و دولتی به نام جمهوری دموکراتیک عرب صحرا در این منطقه تشکیل دادند. نتیجه آن هم جنگ موریتانی با جبهه پولیساریو بود که تا زمان اعلام آتشبس در سال ۱۹۹۱ میلادی ادامه داشت. درواقع موریتانی نتوانست در مناقشه بر سر منطقه صحرای غربی پیروز شود.
موریتانی از زمان استقلالش تا سه دهه بعد، تحت حاکمیت نظامی یا تکحزبی بود و بعدا دولتهای دموکراتیکتری به خودش دید؛ تا اینکه در سال ۲۰۰۸ یک کودتا رخ داد و احزاب مخالف را از مشارکت در عرصه سیاسی کنار زد.
بخشهای اقتصاد موریتانی
حدود ۶۷ درصد از نیروی کار موریتانی در بخش کشاورزی مشغول به کارند؛ بخشی که یکسوم از تولید ناخالص داخلی این کشور را تشکیل میدهد. محصولات کشاورزی اصلی موریتانی شامل خرما، ارزن، پنبه، حبوبات، ذرت، جو، سبزیجات و برنج میشود و در دورانهای خشکسالی که فراوان هم هست، کشاورزان موریتانی با معضلات زیادی مواجه میشوند و تولیدات کشاورزی به شدت کم میشود. باران درواقع فقط در جنوب این کشور به میزان کافی میبارد. از سوی دیگر، جمعیت فزاینده موریتانی نیز به مشکلات کمآبی در این کشور افزوده است.
موریتانی در بخش شیلات بسیار غنی بوده است اما صید بیش از اندازه باعث شده که این وضع تغییر کند و در زمانهای مختلف، مجوز ماهیگیری در سواحل موریتانی لغو شده است. البته به تدریج توافقنامههایی نیز برای استفاده مجاز از آبهای موریتانی در این خصوص تدوین شده است.
در منطقه ساحل در موریتانی، اقتصاد به صورت سنتی شامل دامپروری و کشاورزی، صنایع دستی و خردهتجارت بوده و هنوز هم معیشت مردم از همین راه تامین میشود. اما در منطقه صحرا، اقتصاد مدرنتر و صادراتمحور شکل گرفته که حول محور استخراج سنگ آهن و نیز مس است. اقتصاد موریتانی در همین راستا سرمایهگذاری و نیز کمک تکنولوژیکی از خارج دریافت کرده است. با این حال، همچنان سه چهارم از جمعیت موریتانی در مشاغل سنتی و به خصوص پرورش بز و گوسفند مشغولاند. پرورش شتر نیز در مناطق جنوبی موریتانی رواج زیادی دارد.
موریتانی ذخایر نفت نیز دارد و از اوایل قرن بیست و یکم میلادی استخراج گسترده آنها شروع شده است. اما پتانسیل در بخش نفت و گاز موریتانی بسیار بیشتر است از آنچه تاکنون محقق شده است.
چشمانداز اقتصاد موریتانی
موریتانی با دو چالش بزرگ مواجه است: از یک سو بیابان دارد به شکل گستردهای به سمت جنوب در این کشور گسترش پیدا میکند و از سوی دیگر، ریسک تحولات اجتماعی کنترلنشده و تقابل شدید بین گروههای قبیلهای مختلف دارد بالا میگیرد و راهی برای مصالحه سیاسی نیز باقی نمیگذارد. این در حالی است که حتی مکانیسمهای مناسب برای همکاری بین دولت و گروههای مختلف اجتماعی نیز وجود ندارد. با این حال، موریتانی به همکاریهای اقتصادی در چارچوب اتحادها و سازمانهای غرب آفریقا و نیز در اتحادیه آفریقا توجه زیادی نشان میدهد.
موریتانی به رغم مشکلاتش همواره روی گشادهای نسبت به پذیرش سرمایهگذاران خارجی دارد. جمعیت ۴.۵ میلیون نفری این کشور و سرانه تولید ناخالص داخلیاش که بالغ بر ۱۳۰۹ دلار میشود طی سالهای مختلف تحولات زیادی را تجربه کرده است و علتش هم وابستگی شدید موریتانی به کالاهای اولیه و تغییر قیمت آنها بوده است.
در سالهای اخیر دولت موریتانی به آزادسازی سیستم تبادل ارز روی آورده، نظام مالی را اصلاح کرده و شماری از شرکتهای بزرگ دولتی را در دهههای اخیر به بخش خصوصی واگذار کرده است. دولت همچنین به تبلیغ برای جذب سرمایهگذاری خارجی مشغول است و آن را پیشبرنده رشد اقتصادی میداند. سیاستهای اقتصادی آزاد در این کشور به همراه افزایش تولید نفت و صادرات میتواند به رشد جریان سرمایه و افزایش رشد اقتصادی بینجامد.
دولت موریتانی از اواسط دهه ۱۹۹۰ میلادی روی گسترش بخش گردشگری تمرکز زیادی کرد. نتیجه این شد که توریسم توسعه یافت و از سال ۲۰۱۷ میلادی تعداد گردشگران خارجی که به موریتانی سفر کردند نیز افزایش ۱۶۶ درصدی داشت که تاثیر خوبی روی اقتصاد این کشور گذاشت. اما بحران کرونا این مسئله را نیز دستخوش تغییر کرد و ارز وارده به موریتانی را به شکل قابل توجهی کاهش داد و به خصوص به اقتصاد غیررسمی ضربه سنگینی زد.
کمکهای بینالمللی به موریتانی تشکیلدهنده ۲۰ درصد از تولید ناخالص داخلی سالانه آن است؛ اما با وجود این کمکها هم اقتصاد موریتانی دچار مشکلات زیادی است. این در حالی است که از قدیمالایام سنت تجارت بین مناطق شمال و جنوب در موریتانی وجود داشته و این کشور به بازارهای آزاد نیز روی خوش نشان داده است. به نظر میرسد هرچه بحران کرونا فروکش کند، امیدواری به بهبود وضع اقتصاد موریتانی نیز بیشتر خواهد شد.
شکی نیست که از زمان آغاز بحران کرونا چشمانداز اقتصادی موریتانی تحت تاثیر نگرانیها در خصوص تبعات اقتصادی درازمدت این بحران قرار گرفته است و رشد اقتصادی این کشور نیز کاهش یافته است. با این حال پیشبینی شده که در سال ۲۰۲۱ میلادی و با فروکشکردن بحران کرونا، احیای اقتصاد موریتانی محقق شود. علتش هم احتمالا احیای تقاضای جهانی برای سنگ آهن خواهد بود که مهمترین موتور رشد موریتانی به شمار میرود. پیشبینی شده که تولید ناخالص داخلی واقعی موریتانی در سال ۲۰۲۱ میلادی رشد ۲.۸ درصدی و در سال ۲۰۲۲ میلادی رشد ۴.۲ درصدی داشته باشد.
۲.آیا تجارت با موریتانی دشوار است؟
بانک جهانی در رتبهبندی سال ۲۰۲۰ خود موریتانی را به لحاظ آسانی بازرگانی و راهاندازی کسب و کار در رده ۱۵۲ قرار داده است این یعنی تجارت با موریتانی دستکم برای غربیها آسان نیست.
۳.فرصتهای سرمایهگذاری در موریتانی
وزارت بازرگانی آمریکا در گزارشی در مورد سرمایهگذاری در موریتانی نوشته است: بهترین فرصت برای سرمایهگذاران خارجی در بخشهای انرژی (کشف و استخراج نفت و گاز، پتروشیمی)، شیلات و توریسم است. حوزه معدن، به خصوص سنگ آهن جزو بزرگترین صنایع موریتانی به حساب میآید. آهن تولیدی نزدیک به ۴۶ درصد صادرات موریتانی را شامل میشود.
موریتانی صاحب یکی از غنیترین آبهای دنیا برای ماهیگیری است و بخش مهمی از ماهیهای صیدشده به اروپا و ژاپن صادر میشود. به علاوه شرکتهای چینی و ترکیهای درصد قابل توجهی از ماهیهای موریتانی را تبدیل به کنسرو میکنند و به چین میفرستند.
با وجود خشکسالیهای اخیر، کشاورزی و دامداری همچنان نقش مهمی در اقتصاد ملی موریتانی بازی میکنند. کمبود غذا در این کشور جدی است و تولیدکنندگان مواد غذایی هیچگاه دچار مشکل کمبود خریدار نخواهند بود.
۴.چالشهای سرمایهگذاری در موریتانی
موریتانی همچنان با فقر مزمن دست و پنجه نرم میکند و فقر نزدیک به ۵۰ درصد جامعه را درگیر خود کرده است. این کشور با کمبود مواد غذایی و آب مواجه است و نزدیک به نیمی از جامعه بیسوادند. موریتانی دچار کمبود نیروی کار ماهر است و ورود شرکتهای خارجی به این کشور این مشکل را دوچندان کرده است.
مالیات و حق گمرک در موریتانی در مقایسه با کشورهای همسایه بالاست و در این حوزه شاهد فساد اداری و پیچیدگیهای بوروکراتیک هم هستیم. افراد ناآشنا به سیستم گمرکی موریتانی حتما دچار سردرگمی جدی خواهند شد.
قوانین راه انداختن کسب و کار برای خارجیها پیچیده است و انجام آنها وقت و انرژی بسیار زیادی میطلبد. البته دولت در حال سادهتر کردن این روند است. سرمایهگذاران خارجی عموما از قوانین پیچیده و بوروکراسی ناکارآمد در این کشور گلایه دارند.
زیرساختها در موریتانی عموما ضعیف هستند اما اوضاع در این بخش در حال بهتر شدن است.
۵.استراتژی ورود به بازار موریتانی
شما به عنوان تاجر خارجی حتما اول باید به موریتانی سفری داشته باشید تا بتوانید با مقامات حوزه مربوطه در مورد برنامهتن صحبت کنید. آنها روال قانونی را برای شما مشخص خواهند کرد و در مورد مشوقهای احتمالی برای سرمایهگذاری در آن حوزه خاص برایتان توضیح خواهند داد.
بهترین استراتژی برای ورود به این بازار، ایجاد ارتباط با یک شریک محلی یا سرمایهگذار خارجی پرسابقه در این کشور است. این بازار و محیط تجاریاش کاملا برای شما جدید است و حتما به فرد آشنا با آن نیاز دارید تا بتوانید از ارتباطاتش استفاده کنید. ضمنا احتمالا شما نه فرانسه بلدید و نه عربی، به همین خاطر داشتن شریک بومی به شما در ارتباط بهتر کمک خواهد کرد.
البته در انتخاب شریک عجله نکنید و برای شناخت او و سوابقش وقت بگذارید و حتی در مورد شهرتش در بازار تحقیق کنید.
۶.آداب مذاکره با تجار موریتانی
زبان مذاکره: زبان رسمی در موریتانی عربی است اگر چه تجار بینالمللی (و غیر عرب) در این کشور به فرانسه صحبت میکنند. بهتر است کاتالوگها یا بروشورهایتان را به فرانسه و اگر ممکن بود به عربی ترجمه کنید.
سلسه مراتب: تجار در موریتانی به سلسله مراتب شدیدا احترام میگذارند و تجار خارجی (درست یا غلط) به این نتیجه رسیدهاند که تا با مدیرعامل یک شرکت مذاکره نکنند قرارداد امضا نخواهد شد.
مذاکره در هتل: تجار موریتانیایی ترجیح میدهند که مذاکرات مهم در اتاق کنفرانس یک هتل خوشنام برگزار شود، نه در دفتر کار شما.
مهماننوازی: اگر به موریتانی بروید شریکتان حتما شما را به صرف کباب بره دعوت میکند. یادتان باشد که مهمان او هستید و نباید برای پرداخت سهم خود یا مهمان کردن او اصرار کنید.
هدیه: هدیه دادن و گرفتن بین تجار موریتانی مرسوم است. موقعی که مهمان این کشور هستید شریکتان به شما به نشانه احترام یادگاریای از موریتانی هدیه خواهد داد.
7.تراز تجاری موریتانی
طی سالهای اخیر تراز تجاری موریتانی همیشه منفی بوده است. طی دهه گذشته موریتانی با تراز مثبت شروع کرده اما ترازش به سرعت منفی شده و این روند ادامه دارد. این یعنی صادرات این کشور همیشه پایینتر از وارداتش بوده است.
8.به موریتانی چه صادر کنیم؟ چه از آن وارد کنیم؟
موریتانی در سال ۲۰۱۹ حدود ۲.۹ میلیارد دلار کالا به سراسر جهان صادر کرد. این رقم به نسبت سال ۲۰۱۵ افزایشی ۶۰ درصدی و در مقایسه با سال ۲۰۱۸ حدود ۳۴.۳ درصد افزایش نشان میدهد.
مهمترین صادرات موریتانی در سال ۲۰۱۹
(به ترتیب ارزش به دلار)
۱- سنگ آهن: ۱.۴ میلیارد دلار (۴۶.۲ درصد کل صادرات)
۲- ماهی: ۱۲.۲ میلیون دلار (۱۷.۲ درصد)
۳- سنگها و فلزات قیمتی: ۵۹۱ میلیون دلار (۲۰.۲ درصد)
۴- ضایعات صنایع غذایی، خوراک دام: ۱۶۳ میلیون دلار (۵.۶ درصد)
۵- روغن حیوانی/گیاهی: ۶۵ میلیون دلار (۲.۲ درصد)
۶- کنسرو ماهی/گوشت: ۶ میلیون دلار (۰.۲ درصد)
۷- مس: ۵.۴ میلیون دلار (۰.۲ درصد)
۸- تجهیزات الکتریکی: ۵.۴ میلیون دلار (۰.۲ درصد)
۹- آهن، فولاد: ۵.۳ میلیون دلار (۰.۲ درصد)
۱۰- میوه، آجیل: ۴.۶ میلیون دلار (۰.۲ درصد)
مهمترین واردات موریتانی در سال ۲۰۱۹
در سال ۲۰۱۹ موریتانی حدود ۱۰.۲ میلیارد دلار کسری تراز تجاری داشت که نسبت به سال گذشته ۹۹ درصد افزایش نشان میدهد. این محصولات بیشترین کسری تراز تجاری را به موریتانی وارد کردهاند، یعنی واردات آنها به کشور بسیار بیشتر از صادرات آنها بوده است:
۱- ماشینآلات از جمله کامپیوتر: ۳۱۸ میلیون دلار کسری تراز تجاری
۲- تجهیزات و ماشینآلات الکتریکی: ۲۱۸ میلیون دلار کسری
۳- آهن و فولاد: ۱۵۹ میلیون دلار کسری
۴- خودرو: ۲.۹ میلیون دلار کسری
۵- مواد شیمیایی: ۱۱۹ میلیون دلار کسری
۶- لباس و اکسسوریز: ۱۰۸ میلیون دلار کسری
۷- نخ مصنوعی: ۱۰۰ میلیون دلار کسری
۸- پنبه: ۸۹ میلیون دلار کسری
۹- هواپیما: ۸۳ میلیون دلار کسری
۱۰- شکر و شیرینیجات: ۸۳ میلیون دلار کسری
9.شرکای تجاری موریتانی
(به ترتیب ارزش صادرات/واردات به دلار)
واردکنندهها
در سال ۲۰۱۹ کشورهای چین، سوئیس، اسپانیا و ژاپن مقصد بخش عمده صادرات موریتانی بودند:
۱- چین: ۳۲.۳ درصد کل صادرات موریتانی (۱.۴۲ میلیارد دلار)
۲- سوئیس: ۱۲.۵ درصد (۵۴۹ میلیون دلار)
۳- اسپانیا: ۹.۳ درصد (۴۰۹ میلیون دلار)
۴- ژاپن: ۹ درصد (۳۹۸ میلیون دلار)
۵- ایتالیا: ۵.۱۲ درصد (۲۲۵ میلیون دلار)
۶- روسیه: ۳.۷۳ درصد (۱۶۴ میلیون دلار)
۷- ساحل عاج: ۳.۳۷ درصد (۱۳۸ میلیون دلار)
۸- فرانسه: ۲.۳۹ درصد (۱۰۵ میلیون دلار)
۹- نیجریه: ۲.۳۵ درصد (۱۰۳ میلیون دلار)
۱۰- استرالیا: ۲.۲۲ درصد (۹۷.۷ میلیون دلار)
صادرکنندهها
در سال ۲۰۱۹ کشورهای چین، فرانسه، اسپانیا و مراکش بیشترین صادرات را به موریتانی داشتند:
۱- چین: ۲۵.۷ درصد کل واردات موریتانی (۱.۰۸ میلیارد دلار)
۲- فرانسه: ۶ درصد (۲۵۵ میلیون دلار)
۳- اسپانیا: ۵.۸۷ درصد (۲۴۷ میلیون دلار)
۴- مراکش: ۴.۸۷ درصد (۲۰۵ میلیون دلار)
۵- امارات: ۴.۶۹ درصد (۱۹۷ میلیون دلار)
۶- ترکیه: ۴.۳۳ درصد (۱۸۲ میلیون دلار)
۷- بلژیک: ۳.۷۸ درصد (۱۵۹ میلیون دلار)
۸- هلند: ۳.۴۶ درصد (۱۴۶ میلیون دلار)
۹- هند: ۲.۸۲ درصد (۱۱۸ میلیون دلار)
۱۰- برزیل: ۲.۷۸ درصد (۱۱۷ میلیون دلار)