عمدهترین چالشهای حوضه آبریز زایندهرود شامل بروز خشکسالیهای متعدد، مشکلات در تأمین آب شرب جمعیتی در حدود 6 میلیون نفر در استانهای اصفهان و یزد، مسئله تأمین آب موردنیاز صنایع (که بهشدت روند افزایشی داشته)، عدم امکان توزیع آب کشاورزی برای اراضی زراعی استان اصفهان باتوجهبه حجم ذخیره مخزن سد زایندهرود و مصارفی که گفته شد و عدم امکان تأمین نیازهای زیستمحیطی تالاب گاوخونی و تهدید تبدیلشدن آن به کانون ایجاد ریزگرد است.
زاینده رود آب ندارد و حالا کشاورزان برای حق آب، به کف خشکیده این رودخانه آمده اند. اما طی سال ها چه بر زاینده روز پرآب گذشته که اینطور خشکیده است؟ مرکز پژوهشهای مجلس در گزارشی به مشکلات این رودخانه پرداخته است.
طبق این گزارش، به دلیل سپری شدن سال آبی 1400-1399 با خشکسالی شدید و کاهش حدود 40 درصدی منابع آب سد زایندهرود، همچنین پیشبینی تداوم خشکسالی توسط سازمان هواشناسی کشور، شرایط مساعدی از نظر تأمین منابع آب برای این سد در سال آبی 1401-1400 متصور نیست. باتوجهبه آمار ارائه شده از سوی وزارت نیرو تا 7 آبانماه 1400، هرچند ورودی سد زایندهرود نسبت به سال گذشته تا همین روز، 8 درصد بیشتر بوده اما میزان حجم آب موجود در مخزن سد کمتر از 170 میلیون مترمکعب بوده که معادل کمتر از 15 درصد حجم مخزن است. طی دهههای گذشته، مداخلات توسعهای گستردهای در این رودخانه شکلگرفته که شامل اجرای پروژههای سازهای و بارگذاری مصارف جدید در بخشهای کشاورزی (بیش از 6 برابر)، شرب و صنعت است.
براساس این گزارش، این رودخانه از گذشته هم با دورههای خشکسالی روبهرو شده بااینحال مداخلات گسترده صورتگرفته سبب شده تا در دهههای اخیر کمبود آب به خشکی مستمر بستر رودخانه و تالاب گاوخونی بیانجامد که علاوه بر مشکلات تأمین آب ذینفعان بهخصوص کشاورزان، به ایجاد مسائل گسترده اجتماعی، اقتصادی و محیط زیستی منجر شده است.
در حال حاضر، عمدهترین چالشهای حوضه آبریز زایندهرود شامل بروز خشکسالیهای متعدد، مشکلات در تأمین آب شرب جمعیتی در حدود 6 میلیون نفر در استانهای اصفهان و یزد، مسئله تأمین آب موردنیاز صنایع (که بهشدت روند افزایشی داشته)، عدم امکان توزیع آب کشاورزی برای اراضی زراعی استان اصفهان باتوجهبه حجم ذخیره مخزن سد زایندهرود و مصارفی که گفته شد و عدم امکان تأمین نیازهای زیستمحیطی تالاب گاوخونی و تهدید تبدیلشدن آن به کانون ایجاد ریزگرد است.
از عمدهترین راهکارهای (کوتاه و میانمدت) که مرکز پژوهش های مجلس به آن اشاره کرده، بازتخصیص مصارف شرب و صنعت، نکاشت و کاهش مصارف بخش کشاورزی و افزایش بهرهوری با اعمال الگوی کشت، ممنوعیت کشت محصولات کشاورزی با نیاز آبی بالا در حوضه زایندهرود، تأمین خسارت کشاورزان، صاحبان حقابه و مشترکان و هماهنگی کامل بین همه نهادهای ذیربط اشاره کرد. ذکر این نکته نیز ضروری است که مشکلات و بحران آب به وجود آمده منحصر به حوضه زایندهرود نبوده بلکه بیشتر مناطق کشور ازجمله کارون بزرگ، تالاب بختگان، دریاچه ارومیه، هیرمند، دشت مشهد و خراسان جنوبی و غیره را هرکدام بهنوعی درگیر مشکلات فراوان کرده است. این مسائل بیانگر آن است که بحران آب، بحرانی فراگیر بوده و علت اصلی آن نیز توسعه ناپایدار در ابعاد مختلف است که باید برای آنها در کنار راهحلهای کوتاهمدت به راهحلهای بلندمدت و ریشهای اندیشید.
طبق این گزارش، در معضلات حوضه آبريز زاينده رود بايد توجه داشت که جاری شدن آب زايندهرود بهصورت دائمی همه مشكلات نيست بلكه مسئله اصلی مرتبط با اقتصاد و معيشت کشاورزان و برخی ذینفعان است که بايد به شكل اساسی مورد توجه قرار گيرد. ازاين رو حل مشكلات کشاورزان خرده مالك و توجه به معيشت آنها در صدر اهداف برنامه ريزی موفق منتج به حل اين مشكلات و اين بحران قرار میگيرد.