یک آدمِ خوره تصویرهای ماهوارهای را تصور کنید که با حوصله خرج کردن بتواند مزارع گسترده موشکی جهان را پیدا کند. همین مسئله باعث میشود کارهای اطلاعاتی و امنیتی که تا همین یک دهه پیش مطلقا در انحصار دولتها بود دچار نوعی رقابت همگانی شود. برای درک بهتر این مسئله با چند مثال، این گزارش را حتما بخواند.
ترجمه: نسیم بنایی، آینده نگر/ اکونومیست
جان کِنِدی، کاندیدای دموکرات ریاست جمهوری در سال 1960، رقیب جمهوریخواه خود را متهم به این مسئله کرد که دولت پیشین جمهوریخواهان اجازه ایجاد یک «شکاف موشکی» بین آمریکا و اتحاد شوروی را دادهاست. این ایده شدنی به نظر میرسید. موفقیت اتحاد شوروی در فرستادن اولین ماهواره، اسپوتنیک، روی یک موشک به شکلی طبیعی این حدس و گمانها را ایجاد کردهبود که بلوک شرق در استفاده از چنین سلاحهایی بسیار جلوتر از آمریکا است.
این ایده گرچه شدنی، اما اشتباه بود. موشکهای قارهپیمای شوروی را میشد با انگشتان یک دست شمرد. شواهد این مسئله در دستان آیزنهاور بود اما او نمیتوانست آن را افشا کند زیرا اطلاعات به دست آمده ناشی از یک برنامه ماهواره جاسوسی بود. توانایی پیدا کردن سایتهای موشکهای قارهپیما از فضا به حدی گرانبها بود که کاخ سفید با تکیه به آن توانست رازهای خود را حفظ کند.
این مسئله که زمانی که اتفاق تاریخی بود در حال حاضر یک پروژه دانشجویی است؛ البته یک پروژه ویژه برای دانشجویی ویژه. در اوایل سال جاری میلادی زمانی که اخبار مربوط به سایتهای پرتاب موشک قارهپیمای چین در واشنگتن پیچید، دِکر اِوِلت خود را مشغول چنین مسئلهای کرد. منابعی که در دسترس او بودند تصاویری ماهوارهای بودند که به سادگی در دسترس قرار دارند. او برای حل این مسئله از یک قاعده ساده استفاده کرد و دنبال سیلوهای موشک را در زمینهای مسطحی از چین گرفت که از رادارهای آمریکا در ژاپن و کره جنوبی فاصله داشته باشد و پس از آن با سختکوشی به شکلی نظاممند تمام زمینهای خالی بخش غربی چین را جارو کرد.
او که بخشی از مغولستان داخلی را بدون موفقیت بررسی کرد نهایتا در گانسو به مقصود خود رسید. در این منطقه، یعنی جایی در بیابان گبی، او توانست 120 سیلوی موشکی در حال ساخت را پیدا کند که از زمان پایان جنگ سرد چیزی بیسابقه بود. مَت کوردا، یک پژوهشگر 26 ساله از فدراسیون دانشمندان آمریکا، یک سال بعد همین الگو را در بخشهای دورافتاده شینژیانگ پیدا کرد.
*یک روش جدید
اِوِلت اولین بار این نوع استفاده از دادههای ماهوارهای را دو سال پیش، یعنی زمانی که دانشجوی سال دوم کالج بود کشف کرد. به گفته او «بعضی از کلاسها خستهکننده بودند و به همین خاطر من برنامه گوگل ارث را باز کردم.» همین مسئله پای او را به ژئو4نانپرو باز کرد، که پروژهای با مشارکت عمومی است و به افراد علاقهمند اجازه میدهد با همکاری با متخصصان بتوانند انواع تصویرهای ماهوارهای را ردوبدل کنند و همین مسئله چیزهایی زیادی را نشان داد: از معادن اورانیوم در هند تا تاسیسات سلاحهای شیمیایی در کشوری دیگر: «کار جالبی است.»
همین مثال به ما نشان میدهد که خدمات اطلاعاتی و امنیتی از این دست رفتهرفته از انحصار دولتها در سطح جهان خارج شدهاند. دادههای ماهوارهای البته تنها یکی از منابعی است که به این جریان جدید دامن زدهاند. وبسایتهایی وجود دارد که تمام اتفاقات جالب در حال وقوع را رصد میکنند که برای مثال شامل مسیر حرکت کشتیها و هواپیماها هم میشود. پایگاهدادههای بسیار گسترده قابل جستوجویی وجود دارند. چندین ترابایت تصویر از گوشیهای همراه هرروزه در سایتهای شبکههای اجتماعی بارگذاری میشوند و عموما تگهای مفیدی هم دارند. بروس کلینگنر، که در 20 سال اخیر تحلیلگر سازمان سیا بودهاست دراینباره میگوید: «مردم امروزه روی گوشیهایشان همان کیفیتی از اطلاعات را دارند که من در گذشته برای داشتن آنها باید وارد تاسیساتی با سطح ایمنی بسیار بالا میشدم. این مسئله هنوز برای خود من هم قابل هضم نیست.»
مسئله تنها داده نیست. به غیر از دادهها ابزارها و تکنیکهای فراوانی برای کار کردن روی این دادهها هم وجود دارد. برای مثال بستههای مدلسازی 3D امروزه این امکان را به شما میدهند که بفهمید سایه موجود در یک تصویر ناشی از چه جسمی است. تنظیماتی هم در شبکههای اجتماعی یا در دسترس نهادها وجود دارد که انجام این کارها را به شکل شراکتی ممکن میسازد. افراد مختلف، از آنهایی که کاملا در این زمینه تخصص و تجربه دارند تا مردم معمولی که صرفا مانند یک خوره به چنین موضوعاتی علاقه نشان میدهند با همکاری هم میتوانند بسیاری از بارهای اطلاعاتی را موشکافی کنند. بنابراین میتوان گفت دنیای اطلاعات به نوعی دموکراتیک شدهاست و این مسیر جدید هم دولتها را به چالش کشیدهاست، هم تعریف دیپلماسی را دستخوش تغییر کرده و هم به طور کل ایده محرمانگی را زیر سوال بردهاست.
مثالهای فراوانی برای افشای اطلاعاتی که توسط مردم عادی طی چند سال اخیر اتفاق افتادهاست وجود دارد که بررسی تمام آنها فرصت کافی میطلبد اما یک چیز قطعی است: فناوریهای روز حتی در تضمینیترین حیطه اختیارات دولتها هم وارد شدهاند و نقش مردم را پررنگتر از هر دورهای در تاریخ کردهاند.