هرچند بر اساس آمار و ارقام، صادرات محصولات شیمیایی کشور طی سالهای اخیر، رشد مثبتی داشته است (متوسط رشد سالانه 1.5 درصد)، اما رابطه مبادله ایران در این محصولات به طور محسوسی از سال 1393 به بعد در حال وخیمتر شدن بوده است؛ بهطوریکه مقدار عددی شاخص آن از 1 (در سال 1393)، به 0.67 (در سال 1397) تنزل یافته است؛ بهعبارتدیگر، هرساله در ازای یک مقدار وزنی معین از محصولات شیمیایی وارداتی، مقادیر وزنی بیشتری از محصولات شیمیایی کشور صادر شده است.
ایران بهواسطه برخورداری از منابع نفت و گاز طبیعی، همچنین به پشتوانه مراکز علمی و قشر تحصیلکرده، دارای مزیت رقابتی در تولید محصولات شیمیایی و دارویی است و این صنایع، نقش پررنگی در تولید صنعتی و تجارت ایران ایفا میکنند. از منظر تجارت، محصولات حاصل از این صنایع بهواسطه مزیت کشور، سهم زیادی در صادرات غیرنفتی ایران دارند و به طور متوسط، حدود 30 درصد از کل صادرات کالایی کشور در سالهای اخیر، متعلق به محصولات صنایع شیمیایی بوده است. سهم محصولات صنایع شیمیایی در واردات کالایی کشور نیز بالاست، بهطوریکه متوسط این سهم، حدود 15 درصد است، ازاینرو شناسایی بخشهای پیشرو و تدقیق در میزان نقشآفرینی آنها در اقتصاد کشور میتواند نقش بسزایی در اثربخشی تخصیص منابع محدود و به دنبال آن رشد و توسعه کشور داشته باشد. باتوجهبه این موارد اکتفا به روندهای صادرات و واردات محصولات برای ارزیابی عملکرد صادراتی کافی نیست. یکی از ابزارها برای بررسی عملکرد تجاری، رابطه مبادله است.
رابطه مبادله، مقوله بسیار مهمی است که اقتصاددانان توسعه برای بررسی رابطه توسعه اقتصادی با تجارت یک کشور، از آن استفاده میکنند. بنا بر تعریف، رابطه مبادله، قیمت نسبی صادرات برحسب واردات است. این رابطه، از نسبت قیمت محصولات صادراتی به قیمت محصولات وارداتی به دست میآید. این به معنای این است که بهازای هر یک واحد خرید محصولات شیمیایی از دنیای خارج، چند واحد از همین محصولات باید به دنیای خارج صادر شود.
موسسه مطالعات و پژوهشهای بازرگانی در گزارشی به این موضوع پرداخته است. نتایج گزارش حاضر نشان میدهد که هرچند بر اساس آمار و ارقام، صادرات محصولات شیمیایی کشور طی سالهای اخیر، رشد مثبتی داشته است (متوسط رشد سالانه 1.5 درصد)، اما رابطه مبادله ایران در این محصولات به طور محسوسی از سال 1393 به بعد در حال وخیمتر شدن بوده است؛ بهطوریکه مقدار عددی شاخص آن از 1 (در سال 1393)، به 0.67 (در سال 1397) تنزل یافته است؛ بهعبارتدیگر، هرساله در ازای یک مقدار وزنی معین از محصولات شیمیایی وارداتی، مقادیر وزنی بیشتری از محصولات شیمیایی کشور صادر شده است.
این وضعیت از رابطه مبادله که کشور محصولات شیمیایی را ارزانتر فروخته (ارزآوری کمتر) و در مقابل گرانتر خریده است (ارزبری بیشتر)، بیانگر نیاز به بازنگری و اصلاح سیاستگذاری صنعتی و راهبردهای تجاری در حوزه این صنایع است. در این شرایط بایستی در سرمایهگذاری برای تولید صنایع شیمیایی باتوجهبه سطح قیمت جهانی و رشد قیمت محصولات، به سمت محصولات برخوردار از سطح و رشد قیمت بالاتر گرایش پیدا کرد تا بدین ترتیب باتوجهبه سهم قابلملاحظه این محصولات در سبد صادراتی کشور، بهبود رابطه مبادله و در نتیجه توسعه و رفاه بیشتر حاصل شود.
تأثیر مثبت محتوای فناورانه محصولات بر بهبود رابطه مبادله از آنجا نشئتگرفته است که به طور معمول محصولات پیچیدهتر توسط کشورهای کمتری تولید میشوند، بنابراین بدون تردید حرکت به سمت تولید و صادرات این محصولات نیازمند سیاستگذاریهای دقیقتر است؛ لذا توصیه میشود در سرمایهگذاری در واحدهای تولیدی علاوه بر عواملی نظیر اشتغالزایی، پروژههای ناتمام و... به اثرگذاری محصولات بر رابطه مبادله نیز توجه شود.
بهمنظور بهبود رابطه مبادله کشور، سرمایهگذاری در صنعت محصولات شیمیایی (بهاستثنای محصولات با فناوری بالا) بایستی با رصد دقیق وضعیت قیمت جهانی و روند رشد قیمتی محصولات صورت پذیرد. طی دوره 97-1390، متوسط صادرات کالایی غیرنفتی کشور،38.2 میلیارد دلار و متوسط نرخ رشد سالانه آن، بیش از چهار درصد بوده است. متوسط ارزش صادرات و متوسط نرخ رشد سالانه صادرات محصولات صنایع شیمیایی نیز به ترتیب، 11.2 میلیارد دلار و 1.5 درصد است. ملاحظه میشود صادرات محصولات صنایع شیمیایی رشد کمتری نسبت به صادرات کل کالایی کشور داشته و درعینحال نوسانات آن بهگونهای است که انگار حولوحوش مقدار متوسط آن طی دوره، در نوسان است. ازاینرو، انحراف معیار صادرات محصولات صنایع شیمیایی حدود 0.9 است؛ حال اینکه این شاخص برای صادرات کل کشور، بیش از 6 است.
این وضعیت بر این نکته اشاره دارد که سهم محصولات صنایع شیمیایی در حال کاهش است. متوسط نرخ رشد سالانه این سهم، کمتر از منفی 1.65 درصد است. بااینحال، باتوجهبه متوسط سهم حدود 30 درصدی محصولات صنایع شیمیایی از صادرات غیرنفتی کالایی کشور، میتوان به اهمیت این محصولات شیمیایی در صادرات کشور پی برد.
*روند تجارت کالای شیمیایی چطور بوده است؟
کل واردات کالایی کشور طی دوره 97-1390، با متوسط نرخ رشد منفی 5 درصد، نزولی بوده است. ضمن اینکه این شاخص، نوسانات زیادی نیز داشته است؛ بهطوریکه انحراف معیار آن، 8.6 است. روند واردات کشور در محصولات شیمیایی، دارای روند باثباتتر و شاخص انحراف معیار برای آن، 1.5 است. واردات این محصولات از 8.7 میلیارد دلار در سال 1390 به 6.3 میلیارد دلار در سال 1395 کاهش و پسازآن به 6.6 درصد در سال 1397 افزایش یافت؛ ازاینرو است که متوسط نرخ رشد واردات محصولات صنایع شیمیایی حدود منفی 4 درصد است؛ ملاحظه میشود که این واردات در سال 1397، حدود 2 میلیارد دلار از سال 1390 کمتر است.
با مقایسه ارقام صادرات و واردات با یکدیگر، درمییابیم که اولاً سهم محصولات شیمیایی از صادرات کل بیشتر از سهم واردات این محصولات از واردات کل بیشتر است (14.6 درصد در مقابل 29.6 درصد) و در ثانی، درحالیکه متوسط نرخ رشد صادرات محصولات صنایع شیمیایی کشور مثبت است (2.4 درصد) این شاخص برای واردات این دست از محصولات منفی است (منفی 3.9 درصد). این بدین معناست که محصولات صنعت محصولات شیمیایی کشور هرساله، بیشتر و بیشتر به دنیای خارج صادر میکند، اما در مقابل به نظر میرسد که نیاز کشور به محصولات شیمیایی تولید خارج هرساله در حال کم شدن است. این اتفاق یا بهخاطر کوچک شدن آن بخش تولیدی داخل کشور است که از این محصولات شیمیایی وارداتی استفاده میکنند و یا اینکه بخشی از نیاز به محصولات شیمیایی وارداتی کشور، در داخل تولید میشود.
با این اوصاف، در تمامی سالهای دوره 97-1390، تراز تجاری این در محصولات صنایع شیمیایی مثبت بوده است. این تراز مثبت تا سال 1396 افزایشی بوده و تراز مثبت کشور در محصولات شیمیایی در سال 1397 قدری کاهش یافت.