در روزهای ابتدایی سال 97، وقتی قرار دونالد ترامپ به تحریم دوباره ایران و خروج از برجام شد، اولین تیر این جنگ به جان صنعت ایران خورد.
آینده نگر
پیش از آنکه آفت کرونا به صنایع ایران بزند، تحریمهای دهه 90 آنها را آسیبپذیر کرده بود. بررسی آمارهای رشد تولید در صنایع و معادن کشور که بانک مرکزی منتشر کرده نشان میدهد ارتباط مستقیمی بین رشد اقتصادی با نفت و رشد تولید ناخالص صنایع و معادن وجود دارد. تقریبا در همه سالهای این دهه، به جز سال 1398، هر بار رشد اقتصادی بدون نفت منفی بوده یا در مسیر کاهش قرار داشته همین سناریو برای صنایع و معادن کشور تکرار شده و در سالهایی که این کاهش ممتد بوده ناگهان خود را در سال بعدی با اعداد منفیتری نشان داده است. در روزهای ابتدایی سال 97، وقتی قرار دونالد ترامپ به تحریم دوباره ایران و خروج از برجام شد، اولین تیر این جنگ به جان صنعت ایران خورد. رییس جمهور سابق آمریکا در همان ابتدا و در نیمه نخست سال 97، معاملات دلار، طلا و فلزات گرانبها، صنعت خودرو و فروش هواپیما به ایران را هدف قرار داد. دور دوم تحریمهای آمریکا (۱۴ آبانماه همان سال) اجرایی شد که بخش صنعت نفت، مبادلات بانکی، کشتیرانی، خدمات بیمهای و بخش انرژی را نشانه گرفت و در نهایت کار تا تحریم کامل فلزات خام یا نیمهخام مانند آلومینیوم و آهن، زغالسنگ و نرمافزارهای مورد استفاده از سوی صنایع ایران پیش رفت. در آخرین روزهای صدارت این رییس جمهور، وزارت امور خارجه آمریکا در بیانیهای اعلام کرد دامنه تحریمها علیه فلزات ایران را گسترش داده و انتقال ۲۲ فلز دیگر به ایران یا از این کشور را ممنوع کرده است و محموعه این اقدامات باعث شد که صنعت ایران رکود قابل توجهی را تحربه کند تا جایی که روند تولید خودرو در شرکتهای خودروسازی داخلی در سال ۹۸ نسبت به بازه زمانی پیش از تحریمهای اقتصادی آمریکا، بیش از ۴۰ درصد کاهش یافته بود. البته در حوزه صنایع مربوط به لوازم خانگی توسعه تولید داخل و کاهش وابستگی به واردات به واسطه ممنوعیت واردات و خروج برندهای معروف از بازار ایران، ماجرا اندکی فرق داشت. بنا بر گزارش منتشرشده توسط این وزارتخانه، بومیسازی تولید قطعات و محصولات این صنعت در دو سال گذشته از خروج بیش از ۸ میلیارد دلار ارز از کشور جلوگیری کرده است. از سوی دیگر با وجود سایه سنگین کرونا بر اقتصاد و صنعت کشور، از آنجا که برخی صنایع به واسطه شرایط کرونایی ناگهان رونق قابل توجهی پیدا کردند در نهایت و بر اساس آمارهای بانک مرکزی تولید در بخش صنایع و معادن در نه ماهه نخست سال گذشته 6 درصد رشد را تجربه کرد. مرکز آمار ایران اما با جدا کردن شاخص تولید صنعت از معدن، تصویر واقعیتری از رشد در این بخش ارائه داده است؛ رشد محصول ناخالص داخلی بخش صنعت در نه ماهه سالی که گذشت تنها 0.8 درصد برآورد میشود.
تولید به کام کدام کالاها بود؟
در شرایطی که وضعیت تولید بسیاری از کالاهای صنعتی در بهمنماه امسال تثبیت شده، ۱۰ کالای مختلف در این ماه بیشترین سطح تولید سالانه را تجربه کردهاند. آمارهای وزارت صمت از تولید کالاهای منتخب صنعتی در ۱۱ماهه ۱۳۹۹ نشان میدهد ۱۰ کالای «روغن نباتی»، «خودرو سواری»، «شمش آلومینیوم»، «کنسانتره زغالسنگ»، «ظروف شیشهای»، «چرم»، «ماشین لباسشویی»، «اتوبوس، ون و مینیبوس»، «کفش و پاپوش» و «ظروف چینی» در بهمن بیشترین سطح تولید را نسبت به همه ۱۱ ماه تجربه کردهاند. برای نمونه تولید ماهانه روغن نباتی در ۱۰ ماه ابتدایی سال بین ۹۵ تا ۱۵۰ هزار تن بوده اما در بهمنماه تولید این کالا با عبور از سطح ۱۶۷ هزارتن رکورد زده است.
محاسبه دقیقتر آمارهای تولید نشان میدهد سه کالای اصلی صنعت لوازم خانگی روی هم رفته رشدی ۳۸ درصدی را تجربه کرده و تیراژی بالغ بر ۴ میلیون دستگاه داشتهاند. صنایع معدنی اعم از فولاد، سیمان، مس و آلومینیوم نیز عمدتا با رشد تولید روبهرو شده و عملکردی بهتر از سال قبل از خود به نمایش گذاشتهاند.
آنچه در این دهه بر صنعت گذشت
دهه 90 با تحریم شروع و با تحریم تمام شد؛ تولید در حوزه صنعت ده سالی میشود که لای منگنه قرار دارد. رشد گروه صنعت بر اساس آمارهای مرکز آمار ایران در دومین فصل سال 91، بیشترین کاهش را تجربه کرد و به 22.4- رسید. این گروه که تحت تاثیر تحریمهای شدید آمریکا و مدیریت ناکارآمد کشور، روزهای سختی را پشت سر میگذاشت در روزهای پسا برجام به سرعت بهبود پیدا کرد و به روایت مرکز آمار ایران در پایان سال 95 معادل 25 درصد رشد کرد. روزهای پسابرجام و توسعه صنعت و افزایش تولید چندان دوام نیاورد و در فصل چهارم سال 96، دوباره کاهش تولید در این بخش شروع شد تا اینکه در سومین فصل سال 97 رکورد تازهای با نرخ 21- درصد رشد به ثبت رسید. روند کاهشی تا پایان فصل بهار در سال گذشته ادامه پیدا کرد اما کم کم به نظر میرسد که صنایع داخلی خود را با شرایط پیچیده تحریم و کرونا وفق دادند و در نهایت از دره رشدهای منفی بیرون آمدند. برای مثال بررسی آمارهای منتشره سامانه کدال نشان میدهد که در يكي از بزرگترین صنایع ایران يعني خودروسازی، ۹۰۰ هزار و ۷۱۴ دستگاه خودرو توسط ایرانخودرو، سایپا و پارسخودرو در سال ۹۹ تولید شده، آماری که در همسنجی با سال ۹۸ رشد ۴.۳۳ درصدی نشان میدهد. آینده صنایع ایران بیش از هر حوزه دیگری شاید به تحریمها و رفع موانع تولید گره خورده باشد. مادام که نیازهای ابتدایی تولیدکننده وارد کشور نمیشود و فضای بازار مزیت رقابتی خود را از دست داده است، نمیتوان به بهبود چشمگیر در این حوزه امید بست.