کاسترو در سال ۱۹۶۰ وارد اتحاد با شوروی شد و کمک نظامی از این کشور دریافت کرد. هدف کاسترو این بود که نفوذ شوروی مانعی پیش روی نفوذ آمریکا در کوبا شود. او همچنین پالایشگاههایی را که در مالکیت آمریکاییها بودند ملی کرد و کندی رییس جمهور وقت آمریکا هم کوبا را تحریم کرد
آینده نگر/ کاوه شجاعی و فرزانه سالمی
۱. کوبا را بهتر بشناسیم
کوبا بزرگترین جزیره در دریای کارائیب و همسایه بسیار نزدیک و حساسی برای آمریکا است. این کشور تاریخ پرفراز و نشیبی داشته که تا امروز نیز عرصه اقتصاد و سیاستش را تحت تاثیر قرار داده است. کوبا جزو کشورهای تاثیرگذار بر فضای سیاسی آمریکای لاتین بوده و تلاش خارجی برای نفوذ در آن هم همیشه زیاد بوده است. هاوانا پایتخت و بزرگترین و پرجمعیتترین شهر کوبا است.
کوبا در طول تاریخ
اواخر قرن پانزدهم میلادی بود که پای اولین خارجیها به سواحل کوبا باز شد. وقتی کریستف کلمب و همراهانش به کوبا رسیدند راه برای جاریشدن سیل استعمارگران اسپانیایی به آنجا باز شد و بومیان تاینو که ساکنان اصلی سرزمین کوبا بودند به نوعی کارگر و برده ساکنان جدید شدند. یک قرن بعد از ورود استعمارگران، عملا هیچ نشانی از بومیان باقی نماند و همه آنها به دلیل کار شدید روی مزارع، معادن و یا به خاطر ابتلا به بیماریهای واگیرداری که اسپانیاییها با خود آورده بودند از بین رفتند. آنها که زنده ماندند از نسل زنانی بودند که به ازدواج اسپانیاییها درآمده بودند.
کوبا به تدریج به مرکزی برای صادرات اسپانیا بدل شد و تجارت در آن چنان گسترش یافته بود که انگلیسیها احساس خطر کردند و تلاش برای اعمال نفوذ در کوبا توسط دولتهای اروپایی دیگر هم آغاز شد. برای حصول به هدف، دولت بریتانیا دستور داد نیروی دریایی این کشور با کمک هلند، فرانسه و نیز دزدان دریایی به کشتیهای اسپانیایی حمله کند. درگیریها بین اسپانیا و انگلیس در مناطق دریایی مختلف ادامه یافت و کنترل کوبا نیز به تناوب به دست هر یک از آنها میافتاد؛ تا اینکه در سال ۱۷۶۳، اسپانیا کنترل کوبا را به انگلیس داد و در مقابل، فلوریدا را گرفت. از آنجا بود که تجارت با کوبا وارد مرحله تازهای شد.
یکی از مهمترین بازیگرانی که از اینجا توانست در کوبا نفوذ پیدا کند، آمریکا بود که از اواخر قرن هیجدهم به سرمایهگذاریهای گسترده در مزارع نیشکر کوبا پرداخت. همچنین کشاورزان فرانسویِ هائیتی به کوبا آمدند و تکنیکهای جدید برای کاشت نیشکر را با خود آوردند. نتیجهاش افزایش تولید شکر در کوبا بود که روی اقتصاد این کشور تاثیر زیادی گذاشت.
در قرن نوزدهم، روسای جمهور مختلف آمریکا پیشنهادهای مختلفی را برای خرید کوبا مطرح کردند که هیچ کدام به نتیجه نرسید. اما در همین میان، تداوم استعمار اسپانیا مشکلات زیادی برای کوباییها ایجاد کرده بود؛ از جمله اینکه آنها نمیتوانستند مالک هیچ کسب و کاری باشند یا پستهای دولتی بگیرند. تنشها و نارضایتیها از این بابت باعث شد در سال ۱۸۶۸ شورش دهقانان و رعیتهای کوبایی پا بگیرد، ده سال طول بکشد و شمار زیادی از هر دو طرف کوبایی و اسپانیایی کشته شوند. رعیتها پس از جنگ آزادی خود را به دست آوردند اما کوبا همچنان استقلال خود را به دست نیاورده بود.
در سال ۱۸۹۸ یک کشتی آمریکایی که در نزدیکی بندر هاوانا لنگر انداخته بود منفجر شد. آمریکا این حادثه را بهانهای برای حمله به اسپانیاییها کرد و آنها را مقصر حادثه دانست. دو طرف به مدت دو هفته جنگیدند و در نهایت، اسپانیاییها شکست خوردند و آمریکا کوبا را اشغال کرد. اما رابطه دشوار و پیچیده آمریکا و کوبا تازه شروع شده بود. آمریکا در دهه ۱۹۰۰ میلادی چندین بار تفنگداران خود را به کوبا فرستاد چون مردم محلی در موقعیتهای مختلف دست به شورش علیه اشغال آمریکا میزدند.
در فاصله سالهای ۱۹۱۵ تا ۱۹۲۰، کوبا با رونق شدید صنعت نیشکر مواجه بود و آمریکا مقادیر عظیمی از آن را میخرید. نتیجه این شد که اکثر زمینها در کوبا زیر کشت نیشکر بروند و مواد غذایی اساسی کمتری کاشته شود. در این زمان، کوبا ثروتمندترین کشور کارائیب بود چون علاوه بر تجارت نیشکر، گردشگران آمریکایی زیادی را نیز جذب کرده بود. اما نکته اینجا بود که همزمان با این رونق، نوعی مافیای آمریکایی هم در کوبا شکل گرفته بود. از سوی دیگر، کوباییهای زیادی در صنعت نیشکر سرمایهگذاری کرده بودند اما این بازار در سال ۱۹۲۵ افول کرد و طبعا اقتصاد کوبا نیز دچار افول شدید شد.
باتیستا، کاسترو و آمریکا
یکی از مهمترین چهرهها در عرصه سیاسی کوبا یعنی فولخنسیو باتیستا در سال ۱۹۳۴ و طی کودتایی نظامی به ریاست جمهوری رسید و تا ۱۹۴۴ بر سر قدرت بود. باتیستا فاسد و خشن بود. وقتی او برای استراحت به فلوریدا رفته بود، گانگسترها قدرت را در کوبا به دست گرفتند و خشونت و ترور به شدت افزایش پیدا کرد. در سال ۱۹۵۴ باتیستا با کمک آمریکا به قدرت برگشت و درواقع او و مافیای آمریکا مشغول همکاری شدند و هتلها و کازینوهای بیشتری در کوبا ساختند تا سرمایهگذاران آمریکایی سود کنند. درصدی از آنها هم به باتیستا میرسید.
در این میان یک سیاستمدار جوان به نام فیدل کاسترو وارد عرصه شد که مخالف باتیستا بود و میخواست بساط او را جمع کند. او به نیروهای باتیستا حمله کرد و توانست با پخش برنامه فعالیتهای خود در یک شو رادیویی توجه مردم را نیز به خود جلب کند. اما کاسترو عملا نیروی زیادی نداشت و درنهایت توسط نیروهای باتیستا دستگیر و زندانی شد. به دلیل توجه مردمی به کاسترو، باتیستا مجبور شد در سال ۱۹۵۵ او را از زندان خارج کند و به تبعید در مکزیک بفرستد. کاسترو از مکزیک هم برای شورش و مبارزه در کوبا نیرو جمع کرد. او همچنین سخنرانیهای غرایی برای جلب حمایت مردمی انجام میداد. کاسترو درنهایت توانست به کوبا برگردد اما مجبور به گریز به کوهستانها شد. در این میان، آمریکا به دلایل نامعلومی حمایت خود را از باتیستا پس گرفته بود و درنتیجه او از قدرت کنارهگیری کرد و کاسترو نخست وزیر شد و بعد هم قدرت بیشتری به عنوان رهبر پیدا کرد.
کاسترو در دوران آغازین حکومتش اقداماتی مطلوب مردم انجام داد، مثلا اینکه کرایه خانه را به میزان پنجاه درصد کاهش داد. اما او اصلاحات کشاورزی و تقسیم مزارع نیشکر را هم انجام داد که طبقه ثروتمند کوبا را بسیار ناراضی کرد و عدهای از آنها به همین دلیل به فلوریدا مهاجرت کردند. دستمزدها نیز بر اساس اصول حکومت سوسیالیستی کاهش یافته و برای بسیاری از مشاغل یکسان شده بود و این مساله هم باعث مهاجرت عدهای دیگر شد؛ هرچند که رضایت طبقات پایینتر جامعه را به همراه داشت.
کاسترو در سال ۱۹۶۰ وارد اتحاد با شوروی شد و کمک نظامی از این کشور دریافت کرد. هدف کاسترو این بود که نفوذ شوروی مانعی پیش روی نفوذ آمریکا در کوبا شود. او همچنین به عنوان نشانهای دیگر از تقابل با آمریکا، پالایشگاههایی را که در مالکیت آمریکاییها بودند ملی کرد. کندی رییس جمهور وقت آمریکا که میخواست تلافی کند، کوبا را تحریم کرد. نکته اینجا بود که در آن دوران حساس جنگ سرد، کندی از اوجگیری یک کشور کمونیست در نزدیکی آمریکا هراس داشت. به همین دلیل بود که در آوریل سال ۱۹۶۱، سازمان سیا گروهی از کوباییهای ساکن آمریکا را آماده کرد تا به کوبا حمله کنند و کاسترو را از قدرت ساقط کنند. البته ارتش کاسترو با موفقیت توانست حمله آنها را دفع کند و موقعیتش به عنوان یک کشور کمونیستی را تقویت کند. اما نکته این بود که دولت کندی دست برنداشت و سیا باز برنامه ریخت تا کاسترو را ترور کند. کاسترو هم به تلافی، از شوروی کمک خواست و به نظر میرسید که شوروی میخواهد موشکهایش با کلاهک هستهای را در کوبا مستقر کند. اینجا بود که بحران موشکی کوبا رخ داد و سیزده روز طول کشید. در این مدت، جهان گمان میکرد احتمال دارد که جنگ هستهای رخ دهد. درنهایت، شوروی به شرط عدم حمله آمریکا به کوبا، موافقت کرد که به کوبا سلاح هستهای ندهد.
مجموعه این وضع باعث تشدید مشکلات اقتصادی در کوبا در دهه ۱۹۶۰ شده بود. اما کوبا در اواسط دهه ۱۹۷۰ میلادی به سازمان اقتصادی شورایی کامکان پیوست و به تامینکننده اصلی شکر برای تمام کشورهای سوسیالیست اروپای شرقی بدل شد و این اوضاع اقتصادی کوبا را بهتر کرد. در سال ۱۹۸۹ دیوار برلین فرو ریخت و دیگر آلمان شرقی وجود نداشت و در سال ۱۹۹۲ نیز اتحاد جماهیر شوری منحل شد. با این ترتیب، کاسترو دیگر از حمایت دولتهای کمونیست برخوردار نبود. تجارت خارجی کوبا در این دوران کاهش پیدا کرد، وضعیت معیشتی در کوبا رو به وخامت رفت و مشکل تامین برق هم به وجود آمد.
در دهه ۱۹۹۰ بیل کلینتون تحریم کوبا توسط آمریکا را به قانونی همیشگی تبدیل کرد و در سال ۲۰۰۴ نیز جورج بوش محدودیتهای سفر و استفاده از دلار را برای کوباییها اعمال کرد. خلاصه اینکه تا سال ۲۰۰۸ که فیدل کاسترو به دلیل بیماری از قدرت در کوبا کنار رفت، مناسبات دو کشور بسیار بد بود. با بهقدرترسیدن رائول کاسترو برادر فیدل به قدرت، اقتصاد کوبا کمی باز شد و بخشی از مناسبات دیپلماتیک با آمریکا نیز از سر گرفته شد. در دوران ریاست جمهوری باراک اوباما بخشی از تحریمهای تجاری و ممنوعیت سفر به کوبا برداشته شد اما دونالد ترامپ جایگزین او دوباره تحریمها علیه کوبا را برگرداند. در سال ۲۰۱۹ و به خاطر تاثیر این تحریمها، اقتصاد کوبا به شدت ضربه خورد. کوبای امروزی برای تامین غذا و انرژی مورد نیاز داخلی به واردات وابسته است اما در زمینه میداندادن به بخش خصوصی پیشرفتهای زیادی داشته است.
درباره اقتصاد کوبا
کشاورزی: تقریبا یکسوم از کل اراضی در کوبا قابل کشت هستند. خاک حاصلخیز است و مناطق وسیعی از کشور زیر کشت نیشکر است. سایر محصولات برداشتی مهم نیز برنج، مرکبات، سیب زمینی، موز، کاساوا، گوجه و ذرت هستند. همچنین تنباکو که یکی از مشهورترین صادرات کوبا است در مقیاس گسترده به خصوص در غرب کشور تولید میشود. قهوه بیشتر در مناطق شرقی کوبا میروید و شهر گوانتانامو به عنوان پایتخت قهوه کوبا شناخته میشود. کوبا همچنین در تولید کاکائو و لوبیا پیشرو است.
شیلات: منابع عالی برای ماهیگیری و صنعت شیلات در کوبا را میتوان در مناطق بندری به وفور پیدا کرد. ماهی تن، سوزنماهی و ماهی هیک روغنی از مهمترین صیدها در سواحل کوبا هستند. به صورت اصولی صنعت شیلات کوبا در فاصله سالهای ۱۹۵۹ تا ۱۹۷۹ و با حمایت مالی اتحاد جماهیر شوروی به شدت رشد کرد و تولیدش هفت برابر شد. کوبا همچنین در اوایل قرن بیست و یکم میلادی موفق شد فعالیتهای خود در صنعت شیلات را گسترش دهد و این کار با سرمایهگذاریهای گسترده کانادا و کشورهای اروپایی همچنان ادامه دارد.
بخش مالی: نظام بانکداری کوبا از سال ۱۹۶۶ به بعد توسط بانک ملی کوبا اداره میشد که نرخ بهره را تعیین میکرد، پول چاپ میکرد و تبادل ارزی انجام میداد اما از بازار بورس خبری نبود. تازه از سال ۱۹۸۲ به بعد، بحث جذب سرمایه خارجی با تصویب قوانین لازم آغاز شد. دولت کوبا در جذب سرمایه خصوصی و سرمایه خارجی موفق بوده و به خصوص سرمایهگذاران کانادایی و اروپایی را جذب کرده است اما سرمایهگذاری آمریکا همچنان در کوبا اندک است چون موانع حقوقی زیادی توسط کنگره آمریکا در این راه گذاشته شده است.
منابع و نیرو: ذخایر نفت و گاز طبیعی کوبا بخشی از نیازهای کشور را تامین میکنند، اما بخش اعظم این نیازها با واردات از مکزیک و ونزوئلا تامین میشود. درواقع از دهه ۱۹۹۰ میلادی کوبا در ازای اعزام پزشکان کوبایی برای درمان اقشار فقیر جامعه ونزوئلا، از این کشور نفت رایگان دریافت کرده است. در اواسط دهه ۲۰۰۰ میلادی نیز بازسازی یک پالایشگاه نفت قدیمی کوبا توسط ونزوئلا باعث شد که ظرفیت پالایش صدها هزار بشکه نفت وارداتی از ونزوئلا در خاک کوبا فراهم شود.
در کوبا معادن مختلفی مثل نیکل، کروم و مس و نیز منابعی از سنگ آهن لاتریت و سنگ نیکل یافت میشود. در عین حال ذخایر عظیمی از ماگنتیت و منگنز و ذخایر کمتری از سرب، روی، طلا، نقره، تنگستن، سنگ آهک، مرمر و گچ نیز در این کشور وجود دارد.
تجارت: نیشکر به صورت تاریخی مهمترین صادرات کوبا بوده است؛ اما کوبا نیکل و برخی مواد معدنی دیگر، فرآوردههای دارویی، تنباکو، نوشیدنی و مواد غذایی نیز صادر میکند و مهمترین وارداتش هم سوختهای معدنی، مواد غذایی، ماشینآلات و تجهیزات حمل و نقل و مواد شیمیایی هستند. عمدهترین شرکای تجاری کوبا نیز کشورهای ونزوئلا، چین، اسپانیا، کانادا، آرژانتین، برزیل و هلند هستند.
خدمات: بخش گردشگری، خدمات دولتی، آموزش، خدمات درمانی و سرگرمی تقریبا دو پنجم از مجموع اشتغال در کوبا را تشکیل میدهند. در دهه ۱۹۹۰ کوبا تلاش زیادی کرد که بخش گردشگری خود را تقویت و مدرن کند و ریزورتها و هتلهای زیادی هم برای جذب گردشگران ساخته شد که اکثر آنها توسط سرمایهگذاران اسپانیایی و کانادایی انجام گرفت. این بخش برای کارکنانش پردرآمد بوده اما شکاف درآمدی در کوبا را بیش از پیش تقویت کرده است.
۲.آیا تجارت با کوبا دشوار است؟
برای غربیها تجارت با کوبا آسان نیست چون این کشور تحت تحریمهای آمریکا قرار دارد. ضمنا بانک جهانی در رتبهبندی سالانه خود که دشواری راه انداختن کسب و کار و بازرگانی با دیگر کشورها را بررسی میکند، اصلا کوبا را در لیست قرار نداده است.
۳.فرصتهای سرمایهگذاری در کوبا
سرویس کمیسیونر بازرگانی، یکی از موسسات زیرمجموعه وزارت بازرگانی کانادا، در گزارشی در مورد فرصتهای سرمایهگذاری در کوبا ورود به این حوزهها را پیشنهاد داده است:
۱- تجهیزات و تکنولوژی کشاورزی، ۲- زیرساختها و ساخت و ساز، ۳- فناوریهای پاک، ۴- معدن، ۵- نفت و گاز.
۴.استراتژی ورود به بازار کوبا
اکثر صنایع در کوبا تحت مدیریت دولت اداره میشود و دولت اکثریت نیروی کار را در استخدام خود دارد. برای ورود به بازار کوبا باید با نهادهای دولتی مذاکره کنید.
۵.آداب مذاکره با تجار کوبایی
انگلیسی تقریبا کافی است: اکثر تجار در کوبا انگلیسی صحبت میکنند اما داشتن مترجم ایده بدی نیست. ضمنا بهتر است به نشانه احترام چندین عبارت اسپانیولی را یاد بگیرید.
آستین کوتاه نپوشید: با وجود گرمای هوا، بهتر است در دیدارهای تجاری پیراهن آستین بلند بپوشید اما کت و کراوات اجباری نیست.
ناهار تجاری: تجار برای آشنایی بیشتر عموما با هم ناهار میخورند و ناهارهای تجاری حدود ۲ ساعت طول میکشد.
هدیه: اگر میخواهید به میزبانتان هدیهای بدهید چیز گرانقیمتی نباشد. یادگاریای از کشورتان به ارزش کمتر از ۲۵ دلار آمریکا کفایت میکند.
بحث سیاسی ممنوع: کوباییها کشورشان را دوست دارند و اگر بخواهید درباره سیستم حکومتی و بوروکراتیک بدگویی کنید بهشان برمیخورد.
6.به کوبا چه صادر کنیم؟ چه از آن وارد کنیم؟
کوبا در سال ۲۰۱۹ حدود ۱.۶ میلیارد دلار کالا به سراسر جهان صادر کرد. این رقم به نسبت سال ۲۰۱۵ کاهش ۲۵.۱ درصدی و در مقایسه با سال ۲۰۱۸ حدود ۳۰.۲ درصد کاهش داشته است.
مهمترین صادرات کوبا در سال ۲۰۱۹
(به ترتیب ارزش به دلار)
۱- تنباکو: ۳۳۲.۹ میلیون دلار (۲۰.۶ درصد کل صادرات)
۲- نیشکر و شیرینیجات: ۲۹۵.۹ میلیون دلار (۱۸.۳ درصد)
۳- سنگ معدن، خاکستر: ۱۸۸.۳ میلیون دلار (۱۱.۷ درصد)
۴- نیکل: ۱۷۶.۵ میلیون دلار (۱۰.۹ درصد)
۵- انواع نوشیدنی، سرکه: ۱۲۱.۲ میلیون دلار (۷.۵ درصد)
۶- ماهی ۱۰۶.۹ میلیون دلار (۶.۶ درصد)
۷- چوب: ۵۶ میلیون دلار (۳.۵ درصد)
۸- سوختهای معدنی: ۴۷.۲ میلیون دلار (۲.۹ درصد)
۹- دارو : ۲۶.۶ میلیون دلار (۱.۶ درصد)
۱۰- لبنیات، تخم مرغ، عسل: ۲۱.۳ میلیون دلار (۱.۳ درصد)
مهمترین واردات کوبا در سال ۲۰۱۹
در سال ۲۰۱۹ واردات کوبا ۵.۳ میلیارد دلار بود که نسبت به سال ۲۰۱۶ افتی ۴۸ درصدی و نسبت به سال ۲۰۱۸ سقوطی ۵۳.۸ درصدی نشان میدهد.
۱- ماشینآلات از جمله کامپیوتر: ۸۶۱.۷ میلیون دلار (۱۶.۲ درصد)
۲- تجهیزات الکتریکی: ۴۷۵.۵ میلیون دلار (۹ درصد)
۳- غلات: ۳۷۸.۴ میلیون دلار (۷.۱ درصد)
۴- گوشت: ۳۰۹.۴ میلیون دلار (۵.۸ درصد)
۵- خودرو: ۲۷۱.۷ میلیون دلار (۵.۱ درصد)
۶- پلاستیک: ۲۲۵ میلیون دلار (۴.۲ درصد)
۷- ضایعات غذایی، خوراک دام: ۲۰۲.۸ میلیون دلار (۳.۸ درصد)
۸- محصولات آهنی و فولادی: ۱۸۷.۱ میلیون دلار (۳.۵ درصد)
۹- لبنیات، عسل و تخم مرغ: ۱۷۳.۸ میلیون دلار (۳.۳ درصد)
۱۰- آهن و فولاد: ۱۲۷.۲ میلیون دلار (۲.۴ درصد)
۹.شرکای تجاری کوبا
(به ترتیب ارزش صادرات/واردات به دلار)
واردکنندهها
در سال ۲۰۱۸ کشورهای چین، اسپانیا، آلمان و هنگکنگ مقصد بخش عمده صادرات کوبا بودند:
۱- چین: ۳۷.۷ درصد کل صادرات کوبا (۴۴۶ میلیون دلار)
۲- اسپانیا: ۱۱.۲ درصد (۱۳۲ میلیون دلار)
۳- آلمان: ۵ درصد (۵۹.۸ میلیون دلار)
۴- هنگکنگ: ۴.۴۲ درصد (۵۲.۳ میلیون دلار)
۵- قبرس: ۳.۳۱ درصد (۳۹.۲ میلیون دلار)
۶- سوئیس: ۳.۱۹ درصد (۳۷.۸ میلیون دلار)
۷- لوکزامبورگ: ۲.۸۸ درصد (۳۴ میلیون دلار)
۸- فرانسه: ۲.۶۳ درصد (۳۱.۱ میلیون دلار)
۹- ژاپن: ۱.۳۸ درصد (۱۶.۳ میلیون دلار)
۱۰- ایتالیا: ۱.۳۶ درصد (۱۶.۱ میلیون دلار)
صادرکنندهها
در سال ۲۰۱۸ کشورهای اسپانیا، چین، مکزیک و روسیه بیشترین صادرات را به کوبا داشتند:
۱- اسپانیا: ۱۹.۷ درصد کل واردات کوبا (۱.۱۴ میلیارد دلار)
۲- چین: ۱۸.۵ درصد (۱ میلیارد دلار)
۳- مکزیک: ۷.۱۹ درصد (۴۱۸ میلیون دلار)
۴- روسیه: ۶.۳۸ درصد (۳۷۰ میلیون دلار)
۵- برزیل: ۵.۹ درصد (۳۴۳ میلیون دلار)
۶- ایتالیا: ۵.۵۸ درصد (۳۲۴ میلیون دلار)
۷- آلمان: ۴.۴۸ درصد (۲۶۰ میلیون دلار)
۸- آمریکا: ۴ درصد (۲۳۵ میلیون دلار)
۹- کانادا: ۳.۹۵ درصد (۲۲۹ میلیون دلار)
۱۰- فرانسه: ۳.۸۷ درصد (۲۲۷ میلیون دلار).