در سال ۲۰۱۷ هزینه سالانه عضویت افراد در مجمع جهانی اقتصاد ۶۷ هزار دلار، و هزینه عضویت شرکتها ۳۴۰ هزار بود. ورودی اجلاس هم جدا حساب میشد: نفری ۱۹ هزار دلار
مجمع جهانی اقتصاد هر سال اواخر ژانویه در دهکده داووس سوئیس اجلاسی پنجروزه برگزار میکند تا اعضایش که عمدتا سیاستمداران و روسای شرکتهای بزرگ دنیا هستند با هم خصوصی گپ بزنند و عمومی سخنرانی کنند (و در ارتفاعات آلپ کمی اسکی کنند). نشست داووس به خاطر شرکتکنندگان مهمش مورد توجه ویژه رسانهها قرار میگیرد اما منتقدان میگویند سخنان این فوق ثروتمندان که ارتباط خود را با جوامعشان از دست دادهاند ارزش خاصی برای دنیا ندارد و بیشتر اهداف تبلیغاتی پشت آن است. (در سال ۲۰۱۷ هزینه سالانه عضویت افراد در مجمع ۶۷ هزار دلار، و هزینه عضویت شرکتها ۳۴۰ هزار بود. ورودی اجلاس هم جدا حساب میشد: نفری ۱۹ هزار دلار.)
امسال البته نشست همیشگی داووس به خاطر بحران کرونا برگزار نشد: نسخهای محدود از اجلاس طی روزهای ۲۵ تا ۲۹ ژانویه به صورت آنلاین انجام شد و در آن سخنرانان از کشورهای خودشان جلوی وبکمها دست به سخنرانی زدند. جز یکی دو سخنرانی داووس امسال سر و صدایی نکرد: یکی سخنان شی جینپینگ رئیسجمهور چین بود که نسبت به آغاز جنگ سرد جدید هشدار داد و در سخنانی احتمالا خطاب به بایدن گفت: تلاش برای تهدید یا مرعوب کردن دیگران، فقط باعث چندپاره شدن بیشتر دنیا میشود. ولادیمیر پوتین رئیسجمهور روسیه هم از وضعیت کنونی دنیا ابراز نگرانی کرد و گفت میزان تنشهای جهانی یادآور دهه ۱۹۳۰ است که به جنگ جهانی دوم ختم شد.
شاید نشست امسال بیرمق برگزار شد اما مجمع جهانی اقتصاد هر سال در آستانه برگزاری داووس گزارش جالبی منتشر میکند که در آن از اعضا درباره ریسکهای آینده نظرسنجی کرده است. این گزارش با نظرسنجی از بیش از ۸۰۰ نفر از تجار، سیاستمداران، اساتید دانشگاه و فعالان اجتماعی تهیه شده و آنها روی یک نکته توافق دارند: هزینه انسانی و اقتصادی بحران کرونا بسیار شدید است. گزیدهای از این گزارش را بخوانید.
تهدیدات کوتاهمدت، تهدیدات بلندمدت
کرونا سالها پیشرفت در حوزه کاهش فقر و نابرابری را مورد تهدید قرار داده و باعث فرسایش انسجام اجتماعی شده و همکاریهای بینالمللی را تضعیف کرده است. از بین رفتن مشاغل، بالارفتن شکاف دیجیتال، مختلشدن تعاملات اجتماعی، و تحولات ناگهانی در بازارها میتواند عواقب سنگینی برای جوامع داشته باشد و فرصتهای سوخته فراوانی را برای بخش بزرگی از جمعیت جهان به ارمغان بیاورد.
پیامدهای چنین روندی، ناآرامیهای اجتماعی، شکاف سیاسی و تنشهای ژئوپلیتیکی خواهد بود که میتواند واکنش ما به دیگر تهدیدات دهه آینده را تضعیف کند. تهدیداتی مثل حملات سایبری، سلاحهای کشتار جمعی و مهمتر از همه گرم شدن زمین.
بر اساس نظرسنجی ما، بحران کرونا باعث شده چندین ریسک تبدیل به تهدیداتی جدی علیه دنیا شود که احتمال دارد طی دو سال آینده با آنها روبرو شویم که مهمترین آنها بیکاری فزاینده، بحران معیشت، نارضایتی جوانان، رکود، فرسایش انسجام اجتماعی و نهایتا حملات تروریستی خواهد بود. در حوزه تهدیداتی که در میان مدت (۳ تا ۵ سال) با آنها روبرو خواهیم شد میتوان به شکستن حباب بازارهایی مثل مسکن، بورس یا طلا اشاره کرد. در مورد ریسکهای بلندمدت (۵ تا ۱۰ سال) مشکل اصلی همچنان مشکل گرم شدن زمین، بحرانهای آب و هوایی و نابودی تنوع زیستی خواهد بود.
بحران معیشت جدی است
کرونا باعث ضعیف شدن اقتصادها و همچنین افزایش شکاف اجتماعی شده و این دو عامل به افزایش نابرابریهای موجود در حوزههای درمان، آموزش، ثبات مالی و تکنولوژی دامن زده است. این باعث شده کرونا روی بعضی گروههای اجتماعی و کشورها تاثیر شدیدتری بگذارد. کرونا نه فقط تا زمان نوشتن این گزارش، بیش از ۲ میلیون قربانی برجای گذاشته است که تاثیرات اقتصادی بلندمدتی بر جوامع گذاشته که فاجعه به بار خواهد آورد. اگر کاهش ساعات کار در دنیا را حساب کنیم ما فقط در سهماهه دوم ۲۰۲۰ چیزی حدود ۴۹۵ میلیون شغل را از دست دادهایم و این ضربه ناگهانی بلافاصله باعث افزایش نابرابری میشود و در نتیجه احیای اقتصاد متوازن نخواهد بود. طبق برآوردها فقط ۲۸ کشور جهان در سال ۲۰۲۰ رشد اقتصادی را تجربه کردند. حدود ۶۰ درصد از اعضای مجمع جهانی اقتصاد در این نظرسنجی «بیماریهای واگیردار» و «بحران معیشت» را دو تهدید کوتاهمدت اصلی برای دنیا توصیف کردهاند. از بین رفتن افراد به خاطر کرونا و بحران معیشت ناشی از آن برای خانوادهها، ریسک «فرسایش انسجام جامعه» را در کوتاهمدت بالا میبرد.
کرونا و انقلاب چهارم صنعتی
نکته اینجاست که کرونا انقلاب چهارم صنعتی را سرعت بخشیده است. برخی نشانههای انقلاب چهارم را میتوان در این چهار دسته تقسیم کرد: گسترش دیجیتالیزهشدن تعاملات انسانی، گسترش تجارت الکترونیک، آموزش آنلاین، و دورکاری. هر چهار مورد پیش از کرونا وجود داشت اما در دوران کرونا سرعت گرفت و این تحولات، تاثیر خود را طی سالهای بعد از پایان کرونا هم حفظ خواهد کرد. تاثیر این تحولات البته کاملا مثبت نیست و ریسک تشدید نابرابری را با خود دارد. پاسخدهندگان به نظرسنجی مجمع جهانی اقتصاد «نابرابری دیجیتال» را به عنوان تهدید جدی کوتاهمدت قلمداد کردهاند.
شکاف رو به گسترش دیجیتال میتواند شکافهای اجتماعی را بدتر کند و دورنمای احیای اقتصادی برای همه گروههای جامعه را تضعیف کند.
دردسر جوان بودن
ما با نسلی از جوانان روبهروییم که روند طبیعی زندگیشان در حساسترین زمان با اختلال روبهرو شده است و بحران کرونا فرصتهای آنها را سوزانده است. اگرچه حرکت به سمت جهان دیجیتال برای گروهی از جوانان فرصتهای شغلی خوبی به وجود آورده، اما تعداد زیادی از افراد نسل جوان در عصر یخی بازار کار به سن کار میرسند. نوجوانان و جوانان در سراسر دنیا در حال تجربه دومین بحران عظیم جهانی طی یک دهه اخیر هستند. آنها در برابر تخریب محیط زیست قرار گرفتهاند، تبعات بحران مالی سال ۲۰۰۸ را حس کردهاند، با نابرابری فزاینده دست و پنجه نرم کردهاند و با دنیای مواجه شدهاند که به سرعت به لحاظ صنعتی در حال تغییر است. این نسل با چالشهای جدی در حوزه آموزش و سلامت روان روبروست و دورنمای اقتصادی روشنی ندارد.
نکته اینجاست که ریسک «سرخوردگی جوانان» تقریبا توسط جامعه جهانی نادیده گرفته شده و در کوتاهمدت به تهدیدی جدی تبدیل خواهد شد. اگر نسل کنونی مسیر مناسبی برای رسیدن به فرصتهای آینده پیدا نکند و ایمانش را به نهادهای سیاسی و اقتصادی کنونی از دست بدهد جامعه با مشکل جدی نارضایتی و اعتراض و شوروش روبهرو خواهد شد و دستاوردهای اجتماعی کشورها به راحتی از بین خواهد رفت.
هیچکس در امان نیست
هیچکدام از ما در برابر تغییرات آب و هوایی ایمن نیستیم و گرمشدن زمین همچنان ریسکی فاجعهبار به حساب میآید. با آنکه تعطیلیها و قرنطینههای جهانی ناشی از کرونا باعث کاهش تولید گازهای گلخانهای در نیمه اول سال ۲۰۲۰ شد، بررسی شرایط مشابه در دوران رکود بحران مالی ۲۰۰۹-۲۰۰۸ نشان میدهد که تولید گازهای گلخانهای احتمالا به حالت قبل برمیگردد. حرکت به سمت اقتصادی سبزتر را نباید تا زمان پایان کرونا به تاخیر انداخت. از دید اعضای مجمع جهانی اقتصاد «ناتوانی جهان در جلوگیری از گرمشدن زمین» تاثیرگذارترین ریسک بلندمدت بر زندگی ما خواهد بود.
تغییرات سریع جهان صنعت
شوک کرونا به اقتصاد، دولتها را مجبور کرده به کسب و کارها کمک کنند تا جلوی ورشکستگی دستهجمعی آنها را بگیرند. نکته اینجاست که با پایان یافتن کرونا کسب و کارها با دنیای جدید روبهرو خواهند شد. بحران باعث خواهد شد که روندهای موجود سرعت بیشتری بگیرند: دولتها سیاست از تولیدات داخلی را تشدید خواهند کرد و این یعنی واردات سختتر خواهد شد، همزمان تحولات تکنولوژیک و اتوماسیون باعث خواهد شد که شکل کار کردن تغییر کرد و حرکت به سمت کار در خانه (دورکاری) تشدید خواهد شد. رفتار مصرفکننده هم که طی دوران کرونا دستخوش تغییرات فراوان شده و در بسیاری مواقع به حالت قبل از کرونا برنخواهد گشت. این روندها ریسکهای کسب و کار را افزایش خواهد داد و بخصوص در کشورهای در حال توسعه شاهد به همریختگی خواهیم بود. کسب و کارهای کوچک از این روند بیشترین ضربه را خواهند خورد - چون برای مقابله با بحرانها سرمایه مالی و انسانی اندکی دارند - و ورشکسته خواهند شد. این یعنی افزایش شکاف میان شرکتهای بزرگ و کوچک و در نتیجه کاهش پویایی بازار و تقویت نابرابری. و برای دولتها این به معنای دشوارتر شدن دستیابی به هدف توسعه پایدار است.
البته همه چیز تیره و تار نیست. همچنان فرصتهای خوبی برای دولتها و شرکتها وجود دارد تا از بحران کنونی فرصت بسازند و روی رشد هوشمند، پاک و فراگیر سرمایهگذاری کنند.
البته نباید فراموش کرد که با وجود آنکه چند کشور توانستند در مواجهه با کرونا اراده، انسجام و نوآوری نشان دهند، اکثریت دولتها در مدیریت بحران بد عمل کردند. و بخش خصوصی در مواردی بهتر توانست بحران را مدیریت کند. کرونا نشان داد یکی از مهمترین جنبههای مدیریت، مدیریت ریسک است و دولتها میتوانند از شرکتها در این زمینه ایده بگیرند.
ژئوپلیتیک خطرناک کرونا
نوع واکنش به کرونا تنشهای تازه داخلی و خارجی (ژئوپلیتیکی) به وجود آورده که میتواند ثبات را تهدید کند. شکاف دیجیتال و همچنین ظهور «نسل گمشده» دوران کرونا* میتواند انسجام اجتماعی جامعه را مورد تهدید قرار دهد و در خارج از کشور هم باعث تضعیف اقتصاد جهانی و تقویت شکاف ژئوپلیتیکی شود. اینجاست که اعضای مجمع جهانی اقتصاد دو تهدید «سقوط حکومتها» و «سقوط چندجانبهگرایی» را جزو ریسکهای بلندمدت ناشی از کرونا دستهبندی میکنند.
قدرتهای متوسط - دولتهای پرنفوذی که در کنار هم اقتصادشان از مجموع دو ابرقدرت اقتصاد چین و آمریکا بزرگتر میشود - عموما مدافع همکاریهای چندجانبه در حوزههای بازرگانی، دیپلماسی، محیط زیست، امنیت و اخیرا بهداشت جهانی هستند. اما اگر تنشهای ژئوپلیتیک کنونی ادامه پیدا کند، قدرتهای متوسط نمیتوانند به کمک هم احیای اقتصاد بینالمللی را آسانتر کنند و جهان را در برابر بحران بعدی آمادهتر کنند. به همین خاطر است که شرکتکنندگان در نظرسنجی داووس ۲۰۲۱، «شکاف در روابط میان کشورها»، «درگیری بین کشورها» و «ژئوپلیتیکی شدن منابع» را جزو ریسکهای اساسی سه تا پنج سال آینده توصیف کردهاند.
*نسل گمشده اولین بار به نسلی گفته شد که در طول جنگ جهانی اول به سن بلوغ رسیدند.