متحدان تازه‌تر، اولویت‌های تجاری واضح‌تری دارند

بادها در پاکستان به کدام سمت می‌وزند؟

آینده نگر/ منبع: شورای روابط خارجی آمریکا

با روی کار آمدن دولت جدید در آمریکا صحبت‌ها درباره سیاست خارجی جو بایدن در رسانه‌ها بیش از همیشه است و طبق معمول، یک سر ماجرا چین است؛ پس کشورهای مرتبط با چین هم می‌توانند بخشی از مناسبات قدرت در آینده را شکل بدهند. یکی از کشورهایی که اتفاقا با چین مناسبات زیادی دارد اما به اندازه سابق در عرصه سیاست خارجی آمریکا اهمیت ندارد، پاکستان است. پاکستان مدتها به شدت مورد توجه آمریکا قرار داشت اما در سال‌های اخیر و با تغییر اولویت‌های آمریکا، چین پا به عرصه گذاشت و به متحد بزرگی برای پاکستان بدل شد و به خصوص همکاری‌های تجاری و دیپلماتیک خود را با پاکستان افزایش داد.

چین تاکنون ۵۶ میلیارد دلار در زیرساخت‌ها، توسعه بنادر و تولید نیرو در پاکستان سرمایه‌گذاری کرده که اکثرش به پروژه یک کمربند، یک جاده (جاده ابریشم جدید) مربوط می‌شده است. واقعیت این است که آمریکا نمی‌تواند از لحاظ این سرمایه‌گذاری‌ها با چین رقابت کند اما اینکه عرصه استراتژیک در پاکستان را به چین واگذار کرده باشد هم بعید به نظر می‌رسد.

چند نکته را در مورد پاکستان امروز و تحولات آینده آن باید در نظر داشت. اول اینکه امروزه آمریکا به اندازه گذشته به مساله تروریسم نمی‌پردازد و آن را به هر موضوعی مرتبط نمی‌کند. پس تمرکز از روی پاکستان برداشته شده است. از سوی دیگر، همسایگی پاکستان با افغانستان به این معنی بود که آمریکا به صورت دائمی خواهان نفوذ در پاکستان هم باشد. حالا اما این جنبه از قضیه در مناسبات آمریکا با پاکستان اهمیت خود را از دست داده است.

دوم اینکه عربستان سعودی دیگر به عنوان عمق استراتژیک پاکستان عمل نمی‌کند. بعد از تقریبا پنج دهه مناسبات نزدیک، به نظر می‌رسد که عربستان سعودی از پاکستان فاصله گرفته است. این کشور سال گذشته از موضع پاکستان در مناقشه با هند بر سر کشمیر حمایت نکرد و وقتی پاکستان در این زمینه اعتراض کرد، عربستان سعودی وام سه میلیارد دلاری را که قرار بود به پاکستان بدهد لغو کرد.

نکته سوم هم به نکته دوم مربوط است: مناسبات پاکستان نه تنها با عربستان سعودی، بلکه با سایر کشورهای عرب خلیج فارس هم کم شده است. عربستان سعودی که زمانی سعی داشت سیاست خارجی اسلامی را دنبال کند، حالا دچار تعارض منافع است و مثلا در مناقشاتی که یک طرف آن مسلمان باشد مواضع سابق خود را دنبال نمی‌کند. عدم حمایت از مسلمانان کشمیر نیز در همین راستا از سوی ریاض دنبال شد. اما گاهی موضوع کاملا پیچیده می‌شود چون پاکستان با اسراییل مناسبات دیپلماتیک ندارد؛ در حالی که کشورهایی مثل عربستان سعودی و امارات متحده عربی به عادی‌سازی روابط خود با اسراییل پرداخته‌اند. از آنجا که اسراییل متحد هند هم هست، طبعا پاکستان در مناسباتش تنها می‌ماند و این به معنی تغییر عرصه رقابت میان دو کشور هند و پاکستان در آینده است.

سوم اینکه اوضاع اقتصادی پاکستان به شدت رو به وخامت گذاشته و این مساله آینده کشور را قطعا تغییر خواهد داد. کاهش کمک‌های خارجی به پاکستان و کاهش صادرات بخش نساجی پاکستان در این راستا نقش داشته‌اند اما نباید فراموش کرد که بد شدن اوضاع اقتصادی کشورهای شورای همکاری خلیج فارس هم روی پاکستان تاثیر گذاشته است؛ چون بخش زیادی از نیروی کار پاکستانی که در خارج از این کشور مشغول به کار بود و درآمد خود را به پاکستان می‌فرستاد حالا بیکار شده‌ است. پاکستان یکی از آن کشورهایی بود که برای پرداخت بدهی‌هایش دوباره وام‌های جدیدی می‌گرفت؛ اما امروزه این امکان هم دیگر وجود ندارد. در چنین شرایطی پاکستان همچنان به دنبال کمک‌های خارجی است و به خصوص به گرفتن وام از نهادهای بین‌المللی نیز تمایل دارد.

پس در غیاب متحدان ایدئولوژیک، باز بحث متحدان تجاری برای پاکستان مطرح می‌شود و به نظر می‏رسد که آنها در آینده پاکستان بیشترین تاثیر را داشته باشند. بر اساس توافق‌های تجاری که پاکستان و چین با هم دارند، پاکستان می‌تواند به مرکزی برای صادرات مجدد بدل شود؛ یعنی مثلا شرکت‌های خارجی به احداث زیرساخت‌های تولیدی در آنجا بپردازند و سپس محصولات تولیدی خود را به عنوان صادرات پاکستانی به بازار چین بفرستند. نباید جمعیت پاکستان و بازار بزرگ و رو به رشد آن را فراموش کرد. دو سوم از جمعیت ۲۰۰ میلیون نفری پاکستان، سنی کم‌تر از ۳۰ سال دارند. بنابراین کشورهایی مثل چین و آمریکا در خصوص دسترسی به این بازار مصرف‌کنندگان احتمالا با هم رقابت خواهند کرد.

با تمام نکاتی که مطرح شد می‌توان به این نتیجه رسید که روی کار آمدن دولت جو بایدن احتمالا تغییراتی را در مناسبات پاکستان و آمریکا و سپس در مناسبات پاکستان با سایر قدرت‌های ذی‌نفوذ را رقم خواهد زد و به نظر می‌رسد که عرصه استراتژیک منطقه‌ای را نیز تغییر بدهد. فقط ابعاد این تحولات هنوز مشخص نیست.