در سال ۲۰۲۰ اقتصاد بولیوی برای اولین بار پس از ده سال رشد متوالی کوچک شد اما پیشبینی میشود که در سال ۲۰۲۱ دوباره به وضعیت رشد برگردد. با این وجود، وضعیت پیشبینیناپذیر بحران کرونا و نیز افزایش فزاینده بدهیهای عمومی بولیوی ممکن است این روند را با خطر جدی مواجه کنند
آینده نگر/ کاوه شجاعی
۱.بولیوی را بهتر بشناسیم
در اوایل قرن هفدهم میلادی، بولیوی چنان به خاطر ثروت سرشارش شهرت داشت که سروانتس در رمان معروفش «دن کیشوت» اصطلاح «ارزیدن به اندازه پوتوسی» را به معنای ارزش بسیار زیاد به کار برد. پوتوسی در بولیوی در آن زمان یکی از ثروتمندترین شهرهای جهان به شمار میآمد چون دخایر نقره بسیار زیادی داشت. این اصطلاح در زبان اسپانیایی جا افتاد و حتی هنوز هم استفاده میشود؛ با این تفاوت که ثروت بولیوی حالا در منابع جدیدتر و مهمتری مثل لیتیوم است.
بولیوی در آمریکای جنوبیِ مرکزی واقع شده و با برزیل، آرژانتین، پاراگوئه، شیلی و پرو مرز دارد. اقوام و نژادهای بومی مختلفی در بولیوی زندگی میکنند و این کشور بیش از یازده میلیون نفر جمعیت دارد. پایتخت بولیوی، سوکره و محل استقرار دولت شهر لاپاز است.
پیشینه تاریخی بولیوی
جوامع بومی (سرخپوست) آمریکای جنوبی قرون متمادی پیش از ورود اروپاییان به این قاره، در نواحی اطراف کوههای آند ساکن بودند. ویرانههای بهجامانده از این تمدنها به خصوص تمدن تیواناکو در مناطق روستایی مختلفی از بولیوی دیده میشود و یادآور اولین امپراتوری عظیم در کوههای آند است. تمدن تیواناکو تا سال ۱۲۰۰ میلادی کنترل مناطق زیادی از این سرزمین را در دست داشت اما به تدریج مناقشات مختلفی بر سر قدرت در میان قبایل رخ داد و این مناقشات تا سال ۱۴۵۰ میلادی که امپراتوری اینکا مناطق زیادی از بولیوی را ضمیمه خود کرد، ادامه داشت.
امپراتوری اینکا در سرزمین امروزی پرو یک امپراتوری پیشرفته در زمینه امور کشاورزی و معدنی بود و نیروی نظامی و سیاسی مرکزی و محکمی نیز داشت. اما اینکاها به رغم تلاشهای زیادشان موفق نشدند قبایل غیر یکجانشین بولیوی را تحت کنترل خود بگیرند و وقتی اروپاییها پایشان به این منطقه رسید، شکافها در قدرت امپراتوریهای محلی آن قدر زیاد بود که راه برای غلبه اروپاییان هموار شد.
فرانسیسکو پیزارو و سایر فاتحان اروپایی برای اولین بار در سال ۱۵۴۲ میلادی پایشان به سرزمینهای بولیوی و نیز پرو رسید و استعمار گسترده از همان زمان شروع شد. با شکست نظامی اینکاها در برابر اسپانیاییها، سرزمین امروزی بولیوی نیز در معرض تاخت و تاز اروپاییان قرار گرفت. اسپانیاییها با سرعت شروع به تاسیس شهرهای جدید در سرزمینهای فتحشده کردند که از جمله آنها میتوان به سانتا کروز و لاپاز اشاره کرد.
یکی از مهمترین دلایل موفقیت اسپانیاییها در استعمار این منطقه، معادن نقره عظیم در پوتوسی بود که در جهان غرب بیهمتا به شمار میآمد. در قرن شانزدهم بیش از پانزده هزار نفر در پوتوسی زندگی میکردند و آنجا به یک مرکز بزرگ زندگی شهری بدل شده بود. حاکم اسپانیاییِ پوتوسی، مردان بومی را مجبور به کار در معادن نقره میکرد و علت رونق اقتصاد منطقه همین بود.
اما در قرن هیجدهم میلادی استخراج معدن به تدریج دچار افول شد و لاپاز اهمیت شهری بیشتری نسبت به پوتوسی پیدا کرد. در اواسط این قرن، ثروتی که از آمریکای جنوبی غارت میشد و به اسپانیا میرفت کاهش یافت و این در حالی بود که از چند دهه قبل، درگیری قبایل بومی با نیروهای اسپانیایی نیز شدید شده بود و شورشهای مختلفی رخ میداد. ماهیت استعمار اسپانیا در منطقه آند به خصوص پس از حمله ناپلئون بناپارت به اسپانیا در اوایل قرن نوزدهم میلادی کاهش یافت و در مقابل، استقلالطلبان آمریکای جنوبی که علیه اسپانیا شورش میکردند زیاد شدند. در همین راستا بود که سیمون بولیوار رهبر بخشی از گروههای شورشی که علیه استعمارگران و متحدان محلی آنها فعالیت میکرد در سال ۱۸۲۴ پیروزی بزرگی علیه آنها به دست آورد و تا یک سال بعد، مناطق زیادی از کنترل اسپانیاییها خارج شد.
بولیوی برای اولین بار استقلال خود را در این زمان به دست آورد و نام کشور هم از نام سیمون بولیوار گرفته شد. بولیوار پنج ماه به عنوان اولین رئیس جمهور بولیوی قدرت را در دست داشت اما او و جانشینش با مشکلاتی مثل مناقشات مرزی شدید با همسایگان (از جمله پرو)، افول صنعت استخراج نقره و درآمدهای آن، کمبود شدید ارز و اعتبار خارجی و نیز مناقشات مذهبی با کلیسای کاتولیک رم مواجه بودند. بیثباتی سیاسی و رکود اقتصادی به انزوای بولیوی در اواسط قرن نوزدهم منجر شد و کودتاهای بسیار زیادی در کشور رخ داد.
همچنین یک جنگ بسیار حیاتی بین بولیوی و شیلی بر سر کنترل منطقه پر از معدنِ آتاکاما رخ داد که به جنگ اقیانوس آرام مشهور است. این درگیریها که چند دهه ادامه داشت باعث شد بولیوی در نهایت مسیر مستقیم زمینی به سمت اقیانوس آرام را از دست بدهد و به یک کشور محصور در خشکی بدل شود.
بولیوی در قرن بیستم به تدریج برای احیای صنعت استخراج معادن خود تلاش کرد اما مشکلات سیاسی داخلی و کودتاهای پیاپی همچنان ادامه داشت و راه احیای اقتصاد این کشور را بست. در دهه ۱۹۳۰ کلنل دیوید تورو رویوا برنامه «سوسیالیسم نظامی» را ارائه داد که بر مبنایش، داراییهای شرکت نفتی استاندارد اویل که آمریکایی بود، ملی میشد. این اقدام باعث سرنگونی دولت او طی یک کودتا شد. در زمان جنگ جهانی دوم، بولیوی دوباره با آمریکا مناسبات زیادی برقرار کرد و به استاندارد اویل غرامت داد. این موضع در دوران جنگ سرد نیز ادامه داشت و مقابله با احزاب چپگرا در دستور کار بود. اما مشکل بزرگتری که بولیوی در دهههای بعد با آن مواجه بود، تورم شدید و سیاستهای اقتصادی ناکارآمد بود که در نهایت در سالهای ۱۹۵۲ تا ۱۹۶۴ انقلاب ناسیونالیستی بولیوی را رقم زد و کارگران معدن و کشاورزان قبایل بومی نیز در آن نقش داشتند. ارتش اما در این دوران بیکار نمانده بود و توانست قدرت را در دست بگیرد و یک حکومت نظامی برقرار کند و اداره اقتصاد کشور را نیز به دست بگیرد.
در دهه ۱۹۸۰ کشور با بحران اقتصادی شدید مواجه شد که شامل کسری بودجه، بدهیهای عظیم خارجی و تورم ۲۴ هزار درصدی میشد. برای حل این مشکلات، در سالهای بعد به شرکتهای خارجی برای استخراج منابع بولیوی مجوزهای زیادی داده شد تا برای کشور درآمدزایی شود. مثلا عملیات گسترده استخراج گاز در همین راستا در اواخر دهه ۱۹۹۰ میلادی انجام شد. اعتراض بومیان بولیوی به این نوع استخراج منابع طبیعی و رسیدن سود آنها به یک طبقه خاص سیاسی و اجتماعی به تدریج شکافهای عظیمی در جامعه بولیوی ایجاد کرد که با موضع ضدامپریالیستی همراه بودند. این اعتراضها حتی در خصوص استفاده از منابع آب محلی نیز وجود داشت.
در همین راستا بود که در انتخابات سال ۲۰۰۵ میلادی کاندیدای بومیان و حزب حرکت به سمت سوسیالیسم یعنی ایوو مورالس پیروز شد و به عنوان اولین بومی به ریاست جمهوری بولیوی رسید. همزمان با او، هوگو چاوز در ونزوئلا نیز بر سر کار بود و موضع ضد امپریالیستی آنها در منطقه تقویت شد.
در اقتصاد بولیوی چه میگذرد؟
بولیوی ذخایر طبیعی قابل توجهی دارد اما اقتصادش به اندازه کافی نتوانسته توسعه پیدا کند. این کشور تولیدکننده بزرگ طلا و قلع و همچنین صادرکننده نقره، روی، مس، سرب و تنگستن است و ذخایر هیدروکربنی فراوانی نیز دارد. وجود ذخایر زیاد لیتیوم در بولیوی نیز به نعمت و نقمت برای این کشور تبدیل شده است. لیتیوم فلزی است که در تولید باتریهای قابل شارژ در موبایلها، لپتاپها، دوربینهای دیجیتال و وسایل الکترونیک مختلف کاربرد دارد و آن را در تکنولوژیهای پیشرفته آینده (مثل خودروهای بدون سوخت) بسیار مهم قلمداد میکنند. در پی درگیریهایی که باعث کنار گذاشتهشدن ایوو مورالس از قدرت در بولیوی شد، ایلان ماسک دومین فرد ثروتمند جهان و صاحب شرکتهایی مثل تسلا به موضوع کودتا در بولیوی برای دستیابی به ذخایر لیتیوم اشاره کرد و پیش از آن هم، توجه جهانی به افزایش شدید ارزش سهام شرکتهایی مثل تسلا پس از کنار رفتن مورالس جلب شده بود. آنچه مسلم است این است که اقتصادهای بزرگ جهان به ذخایر لیتیوم بولیوی نیاز شدیدی دارند.
نعمت و نقمت دیگر در اقتصاد بولیوی نیز همان ذخایر نفت و گاز فراوانش بوده که به سیاق بسیاری از کشورهای دیگر در آمریکای جنوبی، بهانهای برای کودتا و درگیری سیاسی بر سر حضور شرکتهای استخراجکننده خارجی بوده است. کودتاها و بیثباتیهای سیاسی ناشی از تلاش برای ملیسازی این صنایع و مداخلات خارجی برای پسزدن چهرههایی که چنین اهدافی را دنبال میکنند در بولیوی مسئله پوشیدهای نیست.
بولیوی به دلیل داشتن رودخانههای خروشان بسیار، پتانسیل برقآبی زیادی نیز دارد و با توجه به پایینبودن مصرف برق در این کشور، موضوع صادرات برق به همسایه بزرگ بولیوی یعنی برزیل مورد توجه قرار داشته است.
در بولیوی دو پنجم از نیروی کار در بخش کشاورزی (و هچنین شکار، جنگلداری و ماهیگیری) مشغول به کارند اما بخش کشاورزی تنها یکهفتم از تولید ناخالص داخلی بولیوی را تشکیل میدهد. مهمترین محصول کشاورزی بولیوی سیبزمینی در انواع رنگها و مزههای مختلف است. از دیگر محصولات کشاورزی این کشور میتوان به جو، گندم، ذرت، قهوه، کاکائو، دانه سویا، آناناس و موز اشاره کرد.
بخش تولید نیز در بولیوی از دهه ۱۹۵۰ میلادی رو به گسترش بوده است و سرمایهگذاریهای قابل توجهی در فرآوری سویا، تولید منسوجات، نوشابه، کاغذ، کفش، شیشه، سیمان، آجر و محصولات چوبی صورت گرفته و صادرات به آمریکا و اروپا در این حوزهها انجام میشود. بولیوی بیشترین تجارت را با شرکایی مثل برزیل، آرژانتین، چین، آمریکا، کره جنوبی، ژاپن و پرو انجام میدهد.
آینده اقتصاد بولیوی
در سال ۲۰۲۰ میلادی اقتصاد بولیوی برای اولین بار پس از ده سال رشد متوالی کوچک شد اما پیشبینی میشود که در سال ۲۰۲۱ دوباره به وضعیت رشد برگردد. با این وجود، وضعیت پیشبینیناپذیر بحران کرونا و نیز افزایش فزاینده بدهیهای عمومی بولیوی ممکن است این روند را با خطر جدی مواجه کنند. اقتصاددانهای فوکِس اکانامیکز پیشبینی کردهاند که اقتصاد بولیوی در سال ۲۰۲۱ تقریبا رشد ۴.۴ درصدی داشته باشد. این در حالی است که در سال ۲۰۱۹ این رشد ۲.۸ درصد بود. یکی از مهمترین عوامل تاثیرگذار روی کاهش رشد اقتصاد بولیوی کاهش تقاضا برای گاز از سوی آرژانتین و برزیل بود که باعث افزایش کسری بودجه و کسری حسابهای جاری شد.
اقتصاد بولیوی به رغم چالشهای فراوان پیش روی خود، تورم را تحت کنترل داشته است. این رقم در سال ۲۰۱۹ میلادی ۱.۸ درصد و در سال ۲۰۲۰ میلادی ۲.۳ درصد بود. با این وجود، اقتصاد بولیوی شدیدا از قیمت جهانی نفت تاثیر میپذیرد. نکته دیگر در مورد آینده اقتصاد بولیوی این است که به رغم کسب موفقیتهایی در کمکردن فقر در این کشور، همچنان تبعیض درآمدی و فقر در این کشور به وضوح دیده میشود اما نرخ بیکاری در این کشور یکی از کمترینها در آمریکای جنوبی است و در سال ۲۰۱۹ میلادی ۴ درصد بود.
۲.آیا تجارت با بولیوی دشوار است؟
بانک جهانی در رتبهبندی سال ۲۰۲۰ خود بولیوی را به لحاظ آسانی بازرگانی و راهاندازی کسب و کار در رده ۱۵۰ قرار داده است که با توجه به رابطه مشکلدار کشورهای غربی با بولیوی طبیعی به نظر میرسد.
۳.فرصتهای سرمایهگذاری در بولیوی
وزارت بازرگانی آمریکا در گزارشی در مورد اقتصاد بولیوی نوشته است: اقتصاد بولیوی طی دهه گذشته رشد سالانه ۵ درصدی را تجربه کرده و این باعث رشد طبقه متوسط و قدرت خرید آنها شده است. صادرات در این حوزهها به بولیوی میتواند پرسود باشد:
- ماشینآلات در بخشهای ساخت و ساز و معدن
- نفت سفید
- خودرو
- توربینهای گازی
- پمپ هوا، کمپرسور، دستگاههای تهویه
۴.چالشهای سرمایهگذاری در بولیوی
وزارت بازرگانی آمریکا این موارد را چالش شرکتهای خارجی در بولیوی معرفی کرده است: حضور دولت در اکثر بخشهای اقتصاد ملموس است و این روند بخصوص در مدریت منابع طبیعی این کشور پررنگتر است. از زمان به قدرت رسیدن ایوو مورالس شرکتهای زیادی در بخشهای معدن، برق، مخابرات و سیمان ملی شدهاند.
دولت بولیوی گفته از سرمایهگذاری خارجی استفاده میکند روندهای بوروکراتیک دست و پا گیر و کُند، و همچنین سیستم نظارتی پیچیده و غیرشفاف باعث دردسر شرکتهای خارجی خواهد شد.
۵.استراتژی ورود به بازار بولیوی
- قبل از ورود به بازار بولیوی حتما وضعیت حقوقی و قانونی سرمایهگذاریتان را بررسی کنید.
- بازار بولیوی شباهتی به بازار ایران ندارد به همین خاطر حتما به دنبال شریک، کارگزار، نماینده یا توزیعکننده بومی باشید.
۶.آداب مذاکره با تجار بولیوی
شما وقتشناس باشید: در بولیوی عموما قرارها سر وقت برگزار نمیشود و طبیعی است که طرف بولیویایی یک ربع تا نیم ساعت دیر بیاید. اما شما باید وقتشناس باشید. اگر طرف بولیویایی گفت که دیر میرسد با او چانه نزنید یا زمان قرار را به بعد موکول نکنید که نشانه بیادبی است.
دوستی برقرار کنید: برای موفقیت کسب و کارتان در بولیوی باید به اهمیت ایجاد روابط شخصی در این کشور پی ببرید. افراد قبل از آنکه با شما قرارداد امضا کنند باید شما را خوب بشناسند و از شما خوششان بیاید.
ضربالاجل معنا ندارد: بولیویاییها عموما به ضربالاجلهای کاری پایبند نیستند و برای خانواده و دوستانشان اهمیت بیشتری قائلند. البته دیر شدن زمان اجرا شدن قراردادها یک دلیل دیگر هم دارد و آن بوروکراسی کُند بولیوی است.
ایمیل فایده ندارد: تجار در بولیوی ترجیح میدهند که رودررو مذاکره کنند پس دستکم در مراحل اولیه بیخیال ایمیل و فکس و تلفن شوید.
۷.اکسپوهای بولیوی
حضور در نمایشگاهها و اجلاسهای تجاری بولیوی فرصتی مناسب است تا اطلاعات خود را بهروز کنید و یا مشتریها و شرکای آیندهتان را پیدا کنید.
Expocruz
سانتا کروز
سپتامبر هر سال
بزرگترین نمایشگاه بینالمللی بولیوی در حوزههای مختلف
Feria Internacional de Cochabamba
کوچابامبا
آوریل هر سال
نمایشگاه بینالملی در حوزههای گوناگون
Fipaz
لاپاز
دسامبر هر سال
نمایشگاه بینالمللی در بخشهای مختلف
Expo Construccion-industria
کوچابامبا
نوامبر هر سال
نمایشگاه صنعت و ساخت و ساز
۸.تراز تجاری بولیوی
نسبت صادرات و واردات بولیوی طی دو دهه اخیر روند ثابتی نداشته است: بولیوی در سالهای ۱۹۹۵ تا ۲۰۰۵ دچار کسری تراز تجاری بوده (وارداتش بیشتر از صادراتش بوده) و بین سالهای ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۵ مازاد تراز تجاری داشته است.
۹.به بولیوی چه صادر کنیم؟ چه از آن وارد کنیم؟
بولیوی در سال ۲۰۱۹ حدود ۷.۴ میلیارد دلار کالا به جهان صادر کرد. این رقم به نسبت سال ۲۰۱۵ کاهشی ۱۵.۸ درصدی و در مقایسه با سال ۲۰۱۸ حدود ۱۷.۹ درصد کاهش نشان میدهد.
مهمترین صادرات بولیوی در سال ۲۰۱۹
(به ترتیب ارزش به دلار)
۱- سوختهای معدنی از جمله نفت: ۲.۶ میلیارد دلار (۳۵.۵ درصد کل صادرات)
۲- سنگ معدن، خاکستر: ۱.۶ میلیارد دلار (۲۱.۵ درصد)
۳- سنگها و فلزات قیمتی: ۱.۲ میلیارد دلار (۱۶.۷ درصد)
۴- ضایعات صنایع غذایی، خوراک دام: ۴۸۷ میلیون دلار (۶.۶ درصد)
۵- قلع: ۳۲۷ میلیون دلار (۴.۴ درصد)
۶- میوه، آجیل: ۲۱۵ میلیون دلار (۲.۹ درصد)
۷- روغنهای حیوانی/گیاهی: ۱۳۲ میلیون دلار (۱.۸ درصد)
۸- غلات: ۱۱۳ میلیون دلار (۱.۵ درصد)
۹- کود : ۹۱ میلیون دلار (۱.۲ درصد)
۱۰- دانههای روغنی: ۷۸ میلیون دلار (۱.۱ درصد)
مهمترین واردات بولیوی در سال ۲۰۱۹
در سال ۲۰۱۹ بولیوی ۵.۸ میلیارد دلار کالا وارد کرد که نسبت به سال ۲۰۱۵ کاهش ۴۰.۹ درصدی و همچنین در مقایسه با سال ۲۰۱۸ کاهشی ۴۱.۸ درصدی نشان میدهد.
۱- ماشینآلات از جمله کامپیوتر: ۸۰۳ میلیون دلار (۱۳.۸ درصد کل واردارت)
۲- خودرو: ۷۸۳ میلیون دلار (۱۳.۵ درصد)
۳- تجهیزات الکتریکی: ۵۳۷ میلیون دلار (۹.۲ درصد)
۴- آهن، فولاد: ۳۱۴ میلیون دلار (۵.۴ درصد)
۵- سوختهای معدنی از جمله نفت: ۳۱۳ میلیون دلار (۵.۴ درصد)
۶- پلاستیک و محصولات پلاستیکی: ۳۰۴ میلیون دلار (۵.۲ درصد)
۷- مواد شیمیمایی: ۲۲۱ میلیون دلار (۳.۸ درصد)
۸- محصولات آهن و فولاد: ۲۰۸ میلیون دلار (۳.۶ درصد)
۹- تجهیزات پزشکی: ۱۶۵ میلیون دلار (۲۰۸ درصد)
۱۰- دارو: ۱۶۰ میلیون دلار (۲.۸ درصد)
۱۰
شرکای تجاری بولیوی
(به ترتیب ارزش صادرات/واردات به دلار)
واردکنندهها
در سال ۲۰۱۸ کشورهای برزیل، آرژانتین، هند و ژاپن مقصد بخش عمده صادرات بولیوی بودند:
۱- برزیل: ۱۹.۲ درصد کل صادرات بولیوی (۱.۷ میلیارد دلار)
۲- آرژانتین: ۱۶ درصد (۱.۴ میلیارد دلار)
۳- هند: ۸.۱ درصد (۷۲۳ میلیون دلار)
۴- ژاپن: ۷.۵ درصد (۶۷۰ میلیون دلار)
۵- کره جنوبی: ۶.۴ درصد (۵۷۷ میلیون دلار)
۶- آمریکا: ۵.۶ درصد (۵۰۳ میلیون دلار)
۷- کلمبیا: ۵.۲ درصد (۴۶۹ میلیون دلار)
۸- چین: ۵.۱ درصد (۴۵۸ میلیون دلار)
۹- پرو: ۴.۱ درصد (۳۶۵ میلیون دلار)
۱۰- امارات: ۴ درصد (۳۶۲ میلیون دلار)
صادرکنندهها
در سال ۲۰۱۸ کشورهای چین، شیلی، پرو و مکزیک بیشترین کسری تراز تجاری را به بولیوی وارد کردند یعنی صادراتشان به این کشور بیشتر از وارداتشان بود:
۱- چین: ۱.۶ میلیارد دلار کسری تراز تجاری برای بولیوی
۲- شیلی: ۳۸۲ میلیون دلار کسری
۳- پرو: ۳۰۴ میلیون دلار کسری
۴- مکزیک: ۲۳۴ میلیون دلار کسری
۵- سوئد: ۲۲۳ میلیون دلار کسری۶
۶- آلمان: ۱۸۳ میلیون دلار کسری۷
۷- سنگاپور: ۱۶۶ میلیون دلار کسری
۸- فرانسه: ۱۵۰ میلیون دلار کسری
۹- ایتالیا: ۱۳۰ میلیون دلار کسری
۱۰- آمریکا: ۱۲۴ میلیون دلار کسری