اقدامات فضایی کشورها روبه‌گسترش است و ایران نیز در این زمینه فعال است. اتفاقات ایستگاه بین‌المللی فضایی برای ایرانیان نیز جالب توجه است.
کنت چانگ / روزنامه‌نگار علم/آینده نگر
لیروی چیاو از یک نظر، حتی پیش از اینکه ایستگاه بین‌المللی فضایی شروع به کار کند، در آنجا بود. در اکتبر سال 2000 او یکی از هفت فضانوردی بود که با سفینه دیسکاوری به فضا رفت. این سفینه تکه‌هایی از ایستگاه فضایی جدید را به مدار زمین می‌برد. ساخت این ایستگاه از سال‌ها قبل شروع شده بود اما هنوز کسی در آنجا زندگی نمی‌کرد. بیشتر کارهایی که دکتر چیاو باید انجام می‌داد خارج از ایستگاه فضایی و در حین فضاپیمایی بود. اما این فضانورد خیلی مختصر به داخل ایستگاه هم رفت. او می‌گفت که داخل ایستگاه بوی ماشین نو می‌دهد. در آن زمان، ایستگاه فضایی یک ایستگاه فسقلی بود که بخش مسکونی‌اش فقط سه واحد داشت، نه مثل امروز که 16 قسمت دارد. اما به هر حال، آماده بود تا افراد داخلش مستقر شوند.
دیسکاوری در روز 20 اکتبر از بقیه تکه‌ها جدا شد و به زمین برگشت. یازده روز بعد، سه فضانورد که یکی از آن‌ها از ناسا بود و دو نفر دیگر روس بودند با راکت روسی سویوز در قزاقستان به‌سمت فضا حرکت کردند. آن‌ها در 3 نوامبر به ایستگاه فضایی رسیدند و چهار و نیم ماه اقامت خود را در مدار زمین شروع کردند. از آن موقع تاکنون، انسان‌ها توانسته‌اند خارج از کره زمین زندگی کنند.
چند هفته پیش بیستمین سالگرد اقامت پیوسته فضانوردان در ایستگاه بین‌المللی فضایی بود. این پروژه در قالب همکاری فضایی مابعد جنگ سرد بین آمریکا و روسیه انجام شد و با وجود هزینه زیادی که داشت ـ قطعا بالای 100 میلیارد دلار ـ ازجمله ابرپروژه‌هایی شد که دولت‌ها نمی‌توانند انجامش دهند و همچون بچه‌ها پوسترش را روی دیوار اتاق‌شان می‌زنند. با این حال، در دهه گذشته، به‌طرزی غیرمنتظره، ایستگاه بین‌المللی فضایی به محور اصلی سرمایه‌داری در فضا تبدیل شد و این قابلیت را داشت که مسیر صنایع جدید را تعیین کند و فرصت‌ها را برای اینکه افراد به فضا و مدار زمین اشتیاق نشان دهند افزایش داد.
تحقیقات در ایستگاه بین‌المللی فضایی به کشف درمان سرطان یا پوکی استخوان نایل نشده‌اند و همچنین به فناوری‌ای که نقطه‌عطفی باشد و زندگی بشر را در زمین دگرگون کند دست پیدا نکرده‌اند. اما به ناسا و سایر نهادهای فضایی این دانش و تجربه را بخشیده‌اند که چطور ماشین‌آلات پیچیده در فضا بسازند و این بینش را به آن‌ها داده‌اند که چطور ریزگرانش بر بدن انسان تاثیر می‌گذارد. ریزگرانش به شرایطی گفته می‌شود که شبیه بی‌وزنی و گرانش صفر است با این تفاوت که نیروی گرانش دقیقا صفر نیست بلکه مقدار کوچکی است.
اسکات کلی، یکی از ساکنان ایستگاه فضایی با طولانی‌ترین مدت اقامت که از مارس سال 2015 تقریبا یک سال را در آنجا گذرانده، می‌گوید: «همه مسئله خلاصه می‌شود در اینکه آیا انسان می‌تواند با موفقیت برای مدتی طولانی در فضا زندگی کند، در این محیط طاقت‌فرسا کار کند و کارش همراه با ایمنی باشد. اگر پاسخ به این سؤالات یکی از مشاهدات عینی مهم شما در این برنامه باشد، ِفکر می‌کنم که برنامه ایستگاه فضایی یک موفقیت بزرگ بوده است.»
خاکسترهای جنگ سرد
مدت‌هاست که به یک ایستگاه فضایی در مدار زمین به چشم یک جای پای محکم برای رسیدن به بقیه منظومه شمسی نگاه شده است. بعد از اینکه سفینه آپولو 11 در سال 1969 روی سطح ماه فرود آمد، معاون وقت رئیس‌جمهور آمریکا اهداف بلندپروازانه فضایی‌ای تعیین کرد مثل ساخت موشک‌هایی با قابلیت استفاده مجدد و یک ایستگاه فضایی. هدف از این برنامه این بود که بتوان خیلی زود تا دهه 1980 فضانورد به مریخ فرستاد. ریچارد نیکسون که در آن زمان رئیس‌جمهور بود تلاش کرد بودجه فدرال را کم کند و بنابراین ناسا توانسته تا رسیدن به موشک با قابلیت پرتاپ دوباره جلو برود. گام بعدی پس از شلیک یکی از موشک‌های ساترن 5 که ماموریتش به ماه لغو شد، این بود که به شکل «اسکای لب» دربیاید که یک ایستگاه فضایی بود برای ماموریت سه فضانورد ناسا در سال‌های 1973 و 1974. اما این کار به تاخیر افتاد و در سال 1981 پرتاب موشک‌ها از سر گرفته شد. در سال 1984، رونالد ریگان برنامه‌ای را برای ساخت یک ایستگاه فضایی اعلام کرد و اسم آن را هم گذاشت «فریدوم».
اما بعد از سال‌ها طراحی و بازطراحی، هیچ قطعه‌ای از این ایستگاه فضایی ساخته نشد. در ژوئن سال 1993، کنگره آمریکا با اختلاف رای کمی به حفظ این برنامه رای داد. در آن سال، کابینه بیل کلینتون تغییراتی در برنامه «فریدوم» ایجاد کرد و نام آن را «ایستگاه بین‌المللی فضایی» گذاشت. در سپتامبر سال 1993، روسیه نیز که دهه‌ها تجربه فعالیت‌های فضایی در قالب پروژه‌های «سالیوت» و «میر» را در نقاطی از مدار زمین داشت، با این ایستگاه فضایی قرارداد مشارکت امضا کرد. اعضای کشورهای عضو آژانس فضایی اروپایی و همچنین کانادا و ژاپن هم در پروژه سهیم شدند.
جفری مانبر، مدیرعامل شرکت «نانورکس» که کسب‌وکار سودآوری با انتقال بارهای تجاری به ایستگاه فضایی درست کرده، می‌گوید: «ایستگاه بین‌المللی فضایی از زیر خاکسترهای جنگ سر سربرآورد. این پروژه همچنین این فرصت را برای مهندسان فضایی روسیه به وجود آورده که بتوانند تجربیات خود را در ساخت موشک‌های بالستیک در اختیار کشورهایی مثل کره شمالی قرار دهند. مانبر می‌گوید: «دلیل خیلی محکمی وجود داشت برای ساختن عمارتی مثل تاج محل در فضا و هم کشورهایی که در آن زمان در صنایع فضایی پیشرفت کرده بودند به فکر ساختن تاسیساتی در فضا افتاده بودند.»
هوستن، ما مشکلی نداریم
اولین محل استقرار در ایستگاه فضایی محلی به نام «زاریا» بود که توسط روسیه ساخته شد و بودجه‌اش را ناسا تامین کرد. این محل در نوامبر سال 1998 شروع به کار کرد. چند هفته بعد، موشک فضایی «اندیوور» قطعه «یونیتی» را که اولین قطعه ساخته‌شده توسط آمریکا بود همراه برد و به بخش‌هایی که به‌وسیله روسیه و ناسا مدیریت می‌شد متصل کرد. در ژوییه سال 2000، واحد روسی تحت عنوان «زِوِزدا» افتتاح شد. در آن سه فضانورد روسی اقامت کردند و این محل را به خانه خودشان تبدیل کردند. یکی از آن‌ها می‌گوید: «در کل پرواز، یک روز معمولی واقعی که از صبح به شب بینجامد نبود.»
این‌طور بود که اقامت دایمی انسان در خارج از زمین و در فضا شروع شد. یکی از آن سه فضانورد روس که نامش شپرد است و قبلا عضو نیروی دریایی بوده و از اولین خدمه ایستگاه فضایی به شمار می‌رود، می‌گوید: «در دو یا سه هفته اول، ما کاملا مقید و محدود بودیم چون ایستگاه باید به‌تدریج باز می‌شد و توسعه پیدا می‌کرد. در اوایل کار ایستگاه فضایی، هر کاری نمی‌توانستیم بکنیم و هر جایی نمی‌توانستیم برویم.» آن‌ها باید سیستم‌هایی را راه‌اندازی می‌کردند که میزان دی‌اکسید کربن هوا را تنظیم کند و روی مقدار معینی نگه دارد، بارها را تخلیه می‌کردند، قطعات موشک‌های فضایی را به هم متصل می‌کردند، وسایل و ابزارهایی را که خراب شده بود و شکسته بود درست می‌کردند و حتی دست به چند آزمایش محدود می‌زدند.
برخلاف امروز، ارتباطات بین ایستگاه فضایی و دو مرکز کنترل در هوستن و مسکو بدون مشکل نبود. گاه‌به‌گاه تماس فضانوردان با بقیه بشریت برای ساعت‌ها قطع می‌شد. کریکالف اخیرا در یک نشست خبری در مسکو که به مناسبت بیستمین سالگرد ایستگاه بین‌المللی فضایی برگزار شده بود، گفت: «در برخی از ایستگاه‌ها حتی این امر خیلی مرسوم بود چون اگر اعضای خدمه ایستگاه مدام در تماس باقی می‌ماندند، دیگر وقتی نداشتند که به سایر کارهایشان برسند.» این سه فضانورد در ایستگاه ماندند تا مارس 2001 که به زمین برگشتند. زمانی که داشتند برمی‌گشتند شپرد گفت: «آنجا که بودم فکر می‌کردم وضعیت در ایستگاه فضایی کاملا خوب است. ما راحت بودیم.»
تخمین زده می‌شد که یک دهه دیگر مانده بود تا ساخت‌وساز در ایستگاه بین‌المللی فضایی کامل شود که دو سال بعد در سال 2003، گم‌شدن سفینه «کلمبیا» پیش آمد. در اولین روز فوریه ۲۰۰۳ شاتل فضایی کلمبیا در حین بازگشت به زمین منفجر شد و همه فضانوردان آن کشته شدند. ناسا پرواز شاتل‌های فضایی را برای دو سال متوقف کرد تا علت این حادثه‌ی ناگوار را بررسی کند. عملیات کلمبیا پس از حادثه «چلنجر» دومین شکست مصیبت‌بار به شمار می‌رفت. حادثه چلنجر در سال ۱۹۸۶ زمانی رخ داد که هفت فضانورد شاتل تنها ۷۳ ثانیه از سفر خود را شروع کرده بودند و لحظاتی بعد، قطعات شاتل در اعماق اقیانوس در حال غرق‌شدن بود. پاول وینوگرادوف، فضانورد روسی که در سال 2006 به ایستگاه فضایی رسید، می‌گوید: «تمام این فجایع وحشتناک به این معنی است که همه ما، آمریکایی‌ها و روس‌ها، دوره طولانی‌ای را پشت سر گذاشته‌ایم تا بتوانیم ایستگاه فضایی‌ای بسازیم و از آن نگهداری کنیم.» اما دو سال بعد از فاجعه کلمبیا، دوباره فعالیت‌های فضایی از سر گرفته شد. بسیاری از فضانوردان و مقامات ناسا می‌گویند که بین سال‌های 2005 تا 2015، برنامه‌ها و دستاوردهای پرشماری نصیب فعالان این عرصه شده است.
هرکدام از واحدهای ایستگاه فضایی به اندازه یک اتوبوس مدرسه است و در کارخانه‌های مختلفی ساخته شده‌اند که هزاران کیلومتر با هم فاصله دارند و بعد به هم متصل شده‌اند. این نکته برای فضانوردان بسیار جالب است که این همکاری‌ها در ساخت تجهیزات در ایستگاه بین‌المللی فضایی رخ می‌دهد. البته همه این‌ها بدین معنی نیست که همه چیزی همیشه خیلی نرم و آسان پیش می‌رود. رایانه‌ها خراب می‌شوند، سیستم‌های سرمایشی از کار می‌افتند، سقف چه می‌کند و توالت خراب می‌شود. مثلا در سال 2007، یکی از پنل‌های بسیار بلند خورشیدی ایستگاه فضایی شکسته بود و باید فضانوردان در یک عملیات هیجان‌انگیز سلول‌های خورشیدی‌ای را که خراب شده بود، تعمیر می‌کردند. همه این مسایل پیش رفته تا اینکه امروز ایستگاه بین‌المللی فضایی به بیستمین سال تاسیس خود رسیده است. به نظر می‌رسد که فعالیت‌های اصلی تجاری‌شدن فضا نیز در این ایستگاه در حال انجام است و این ایستگاه محور اصلی تجارت فضایی در آینده خواهد بود.
منبع: نیویورک تایمز