اقتصاد اوگاندا در دهه ۲۰۰۰ میلادی رشدی بالای پنج درصد را تجربه کرد و این رقم در دهه بعد نیز در همین حدود بود. به دنبال کشف نفت در دریاچه آلبرت در غرب کشور، مشخص شد که اوگاندا نزدیک به ۳.۵ میلیارد بشکه نفت دارد
آینده نگر/ فرزانه سالمی، کاوه شجاعی
۱.اوگاندا را بهتر بشناسیم
اوگاندا کشوری در شرق قاره آفریقا با مساحتی تقریباً اندازه انگلیس است. اقتصاد این کشور سومین اقتصاد بزرگ شرق آفریقا به شمار میآید و کامپالا، پایتخت اوگاندا شهری پرجنب و جوش بر ساحل دریاچه ویکتوریاست. اوگاندا با کنیا، تانزانیا، سودان، رواندا و کنگو مرز مشترک دارد و طبیعت این کشور در طول خط استوا بسیار متنوع است؛ به طوری که از کوههای آتشفشان گرفته تا جنگلهای استوایی و رودهای پرآب در آن پیدا میشود. اوگاندا کشوری محصور در خشکی است و برای امور تجاریاش به دو همسایه خود یعنی کنیا و تانزانیا وابسته است تا به دریا دسترسی پیدا کند. به همین دلیل، یکی از مهمترین راههای دسترسی، خط آهن کامپالا به مومباسا در کنیا است.
اوگاندا تاریخی طولانی دارد و شواهد تاریخی حاکی از آن است که اقوام بانتو از پانصد سال پیش از میلاد در این سرزمین مشغول کشاورزی بودهاند. همچنین آنها در هزار سال بعد از میلاد به کار با آهن پرداختهاند. قبایل مختلف در سرزمین اوگاندا زندگی و پادشاهیهای خود را تأسیس میکردند؛ به طوری که در قرن چهاردهم، سه قبیله مهم در این سرزمین زندگی میکرد. اوگاندا در قرن نوزدهم مورد توجه اروپاییها و نیز تاجران عرب قرار گرفت و به سرعت به محلی برای رقابت نیروهای خارجی بدل شد. انگلیسیها قدرت زیادی در آنجا پیدا کردند و به تدریج جمعیت هندی زیادی نیز برای تجارت به این سرزمین آمد. اوگاندا پس از کشوقوسهای بسیار در سال ۱۹۶۲ میلادی استقلال خود را به دست آورد.
مشهورترین چهره سیاسی اوگاندا عیدی امین است که در دهه ۱۹۷۰ قدرت را طی کودتای نظامی به دست گرفت و دورانی از خشونت و سرکوب را در این کشور کلید زد. در دوران زمامداری او که هشت سال به طول انجامید، خشونتهای بیسابقه در اوگاندا مشاهده شد؛ به طوری که او مخالفان خود از دو قبیله بزرگ اوگاندا یعنی لانگی و آچولی را پاکسازی قومی کرد و روایتهایی که از شکنجه در دوران زمامداری او وجود دارد نیز هولناک است. عیدی امین همچنین اتباع خارجی ساکن در اوگاندا به خصوص آسیاییها را به صورت گسترده اخراج کرد. دوران زمامداری ترسناک عیدی امین باعث شد اوگاندا به ورطه جنگ داخلی بیفتد و ثبات سیاسیاش را از دست بدهد. طی سالهایی که جنگ داخلی برای بهدستگرفتن قدرت در اوگاندا جریان داشت، تولید ناخالص داخلی این کشور به شدت افت کرد و مثلاً در فاصله سالهای ۱۹۷۸ تا ۱۹۸۰ بیش از ۱۴ درصد کاهش یافت. سرانجامِ عیدی امین این بود که مجبور به فرار به لیبی و سپس عربستان سعودی شود و مرگش نیز در همان کشور رخ بدهد.
اقتصاد اوگاندا
کشاورزی بخش بزرگی از درآمدهای صادراتی اوگاندا و تولید ناخالص داخلی آن را تشکیل میدهد و ۷۲ درصد از کل نیروی کار اوگاندا نیز در این بخش اشتغال دارند. کشاورزان اکثراً در مناطق جنوبی کشور کار میکنند که باران بیشتری در آنها میبارد و زمینشان حاصلخیزتر است. البته استفاده از تجهیزات پیشرفته و تکنولوژیک در کشاورزی اوگاندا جایی ندارد. دو محصول مهم کشاورزی این کشور قهوه و پنبه است و چای و گلهای مختلف نیز جزو صادرات مهم این کشور هستند. از سایر محصولات کشاورزی اوگاندا نیز میتوان به ذرت، لوبیا، سیبزمینی شیرین، بادام زمینی، دانه سویا، کاساوا، ارزن و سبزیجاتی مثل کلم، هویج، پیاز، گوجهفرنگی و فلفل اشاره کرد.
در بخش دامپروری، مناطق غربی اوگاندا بیشتر فعال هستند ولی اکثریت جمعیت این کشور از گوشت زیادی در رژیم غذایی خود استفاده نمیکنند. در بخش جنگلداری، اوگاندا صادرات الوار را در سال ۱۹۸۷ متوقف کرد تا جلوی استفاده بیرویه از درختان را بگیرد اما باز هم استفاده شدید داخلی باعث نابودی جنگلها شد. پروژههای سازمان ملل متحد در این زمینه در اواسط دهه ۱۹۹۰ به اجرا درآمد تا جلوی نابودی جنگلها را بگیرد.
دریاچهها و رودخانهها تقریباً ۲۰ درصد از مساحت کشور اوگاندا را اشغال کردهاند و بنابراین صنعت شیلات در این کشور پتانسیل بالایی دارد. سرمایهگذاری خارجی در این حوزه در اواخر دهه ۱۹۸۰ آغاز شد اما معضلات زیستمحیطی مختلف باعث شد این روند ادامه نیابد. با این وجود، در حال حاضر صنعت شیلات در صادرات اوگاندا نقش مهمی بازی میکند.
اوگاندا از لحاظ منابع و ذخایر طبیعی نیز وضع خوبی دارد. زمین حاصلخیز، بارانهای منظم، ذخایر قابل استخراج نفت، ذخایر مس، طلا و سایر مواد معدنی از جمله تنگستن، کبالت، فسفات، سنگ آهن و سنگ آهک از جمله نقاط قوت در اقتصاد اوگاندا هستند.
به رغم اهمیت بخش تولید، اقتصاد اوگاندا در این زمینه چندان موفق عمل نکرده و این بخش نتوانسته سهم زیادی در تولید ناخالص داخلی این کشور ایفا کند. صنایع اصلی در این کشور روی پردازش محصولات کشاورزی مثل چای، تنباکو، شکر، قهوه، غلات، محصولات لبنی و روغنهای خوراکی متمرکز بوده است. اما در عین حال تولید سیمان، کود، کبریت، وسایل آهنی، رنگ، کفش، صابون، فولاد، منسوجات و وسایل نقلیه موتوری هم در اوگاندا مورد توجه قرار دارد. این در حالی است که تولیدات صنعتی در سالهای پس از استقلال اوگاندا رشد قابل توجهی داشت اما در اوایل دهه ۱۹۷۰ دچار افول شد. البته از دهه ۱۹۹۰ و با بازگشت ثبات به کشور، شرکتهای خارجی و نهادهای مالی به سرمایهگذاری روی بخشهایی مثل منسوجات و فولاد، قطعات خودرو و سیمان و غیره روی آوردهاند.
یک بخش مهم دیگر در اقتصاد اوگاندا بخش خدمات است. اوگاندا چندین پارک ملی مهم با شهرت جهانی دارد که گردشگران زیادی را از سراسر جهان جذب میکند. چند دهه پیش، گردشگری بخش بزرگی از اقتصاد اوگاندا بود و بعد از قهوه و پنبه، سومین تأمینکننده ارز خارجی در کشور به شمار میرفت. اما در زمان حکومت عیدی امین، این امتیازات از دست رفت و گردشگری و سرمایهگذاری در هتلها متوقف شد. اما امروزه این اوضاع در حال بهبود است.
در زمینه تجارت، اوگاندا فراز و نشیبهای زیادی را پشت سر گذاشته است. بازار صادرات اوگاندا در پی بروز مناقشات خشونتآمیز در کشور همسایه یعنی سودان جنوبی با دردسرهای زیادی مواجه شد اما به تدریج با افزایش تولید قهوه و طلا خود را احیا کرد. قهوه تشکیلدهنده ۱۶ درصد از صادرات اوگاندا و طلا نیز تشکیلدهنده ۱۰ درصد آن است. بخش صنایع اوگاندا به شدت به واردات از جمله تجهیزات سنگین وابسته است و اصولاً اقتصاد این کشور از کمبود زیرساختها و تجهیزات مدرن و نیز از وجود فساد رنج میبرد.
توسعه اوگاندا
اوگاندا اولین کشوری بود که در چارچوب برنامه صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی برای کمک به کشورهای فقیر بسیار مقروض، شاهد بخشش ۷۰۰ میلیون دلاری بدهیهایش در سال ۱۹۹۸ بود. در سال ۲۰۰۰ نیز در چارچوب برنامهای دیگر، ۱.۳ میلیارد دلار از بدهیهای این کشور بخشیده شد.
اقتصاد اوگاندا در دهه ۲۰۰۰ میلادی رشدی بالای پنج درصد را تجربه کرد و این رقم در دهه بعد نیز در همین حدود بود. به دنبال کشف نفت در دریاچه آلبرت در غرب کشور، مشخص شد که اوگاندا نزدیک به ۳.۵ میلیارد بشکه نفت دارد. رشد و گسترش بخشهای مختلف باعث شد اقتصاد اوگاندا تا سال ۲۰۱۹ به رشد ۶.۳ درصدی برسد که قسمت اعظم آن ناشی از توسعه بخش خدمات و نیز بخش صنایع، ساخت و ساز، مخابرات و معادن بود. در عین حال نرخ فقر در اوگاندا در دو دهه اخیر کاهش نشان داده و به ۲۱.۴ درصد رسیده که این موفقیت بیشتر به دلیل توسعه بخش کشاورزی حاصل شده است. درواقع اوگاندا در سال ۲۰۱۵ موفق شد بر اساس اهداف توسعه هزاره، فقر را در این کشور به نصف برساند اما همچنان یک سوم از جمعیت این کشور با درآمد روزانه کمتر از ۱.۹ دلار زندگی میکنند. همچنین اوگاندا به سمت یک اقتصاد خدماتمحور گذار داشته است اما با کاهش بهرهوری و کاهش ایجاد فرصتهای شغلی مواجه بوده است.
آینده اقتصاد اوگاندا
درآمدهای نفتی و درآمدهای مالیاتی در سالهای آینده بزرگترین منبع درآمدزایی برای دولت اوگاندا خواهند بود؛ چون استخراج و تولید نفت قرار است در این کشور به شکل گستردهای انجام شود. همچنین سرمایهگذاران خارجی قرار است در بخشخایی مثل تجهیزات تولیدی، خطوط لوله صادرات و پالایشگاهها سرمایهگذاری کنند و این یعنی که بازار فرآوردههای نفتی برای مصرف داخلی و نیز بازارهای آفریقای شرقی گسترش پیدا خواهد کرد. پروژههای عظیم ساخت و ساز و حمل و نقل در منطقه نفتخیز اوگاندا نیز در جریان خواهد بود.
اما اقتصاد اوگاندا با چالشهای زیادی نیز مواجه خواهد بود. مثلاً اینکه بحران کرونا باعث به تعویقافتادن بسیاری از پروژهها و سرمایهگذاریها شده است. در عین حال معضلات طبیعی مختلف مثل بارانهای شدید و سیل روی اقتصاد این کشور تأثیر گذاشته است. انتظار میرود رشد تولید ناخالص داخلی اوگاندا در سال جاری میلادی نسبت به سال گذشته کاهش چشمگیری داشته باشد؛ به خصوص به این جهت که گردشگری و صادرات به شدت در دوران کرونا آسیب دید و تجارت جهانی هم که دچار اختلال شده بود. کاهش رشد در بخش خدمات، املاک و نیز مخابرات و تکنولوژی نیز در این دوران در اوگاندا قابل مشاهده است که افزایش نرخ بیکاری را نیز به همراه داشته است. از سوی دیگر، اوگاندا در فوریه سال ۲۰۲۱ باید انتخابات برگزار کند که آن هم بیثباتیهای خودش را به همراه خواهد داشت.
۲.آیا تجارت با اوگاندا دشوار است؟
بانک جهانی در رتبهبندی سال ۲۰۲۰ خود اوگاندا را به لحاظ آسانی بازرگانی و راهاندازی کسب و کار در رده ۱۱۶ قرار داده است.
رتبه اوگاندا در حوزههای متفاوت مربوط به آسانی کسبوکار در میان ۱۹۰ کشور
۳.فرصتهای سرمایهگذاری در اوگاندا
وزارت بازرگانی آمریکا در گزارشی در مورد اقتصاد اوگاندا سرمایهگذاری در این حوزهها را توصیه کرده است:
۱- نفت و گاز
۲- برق و نیروگاه
۳- کشاورزی
۴- ساخت و ساز
۵- تکنولوژیهای اطلاعاتی و ارتباطی
۶- بهداشت و درمان
۴.چالشهای سرمایهگذاری در اوگاندا
وزارت بازرگانی آمریکا این موارد را چالش شرکتهای خارجی در اوگاندا معرفی کرده است:
فساد اقتصادی بالا: سازمان شفافیت بینالملل در سال ۲۰۱۹ کنیا را در «شاخص احساس فساد» خود بین ۱۸۰ کشور در رده ۱۳۷ قرار داده است. فساد و کلاهبرداری در حوزههای مربوط به املاک بیشتر از بقیه است.
زیرساختهای محدود: دولت سرمایهگذاریهای سنگینی در زیرساختهای مناطق غیرشهری انجام میدهد اما سیستم جادهای و ریلی وضعیت نابسامانی دارند و دسترسی به برق هم محدود است.
کمبود نیروی کار ماهر: اوگاندا در رتبهبندی سازمان ملل به لحاظ توسعه انسانی در رتبه ۱۵۹ از ۱۸۹ کشور دنیا قرار دارد. با آنکه نرخ باسوادی در میان افراد بالغ این کشور ۷۳ درصد است حدود ۷۵ درصد دانشآموزان دبیرستان در اوگاندا فارغالتحصیل نمیشوند. تعداد بالایی از فارغالتحصیلان دانشگاهها هم مهارتهای پایه تکنیکی، مدیریتی و ارتباطی را ندارند.
خدمات ناکافی دولتی: راهانداختن کسب و کار و گرفتن مجوزهای ساخت در اوگاندا آسان نیست و عملکرد اوگاندا در این حوزه حتی بدتر از میانگین کشورهای جنوب صحرای آفریقا است.
بیثباتی سیاسی: پیشبینی اوضاع سیاسی اوگاندا در میانمدت تا بلندمدت بسیار دشوار است و این عدم قطعیت ریسک انجام کسب و کار در این کشور را بالا برده است.
۵.استراتژی ورود به بازار اوگاندا
درمورد بازار اوگاندا اطلاعات تجاری گستردهای در اینترنت وجود ندارد و برای این کار، بهتر است خودتان به این کشور بروید و با تجار اوگاندایی وارد مذاکره شوید.
اصولاً صادرکنندگان خارجی با کارگزاران بومی شریک میشوند چرا که آشنایی با بوروکراسی و فرهنگ این کشور کار آسانی نیست.
۶.آداب مذاکره با تجار اوگاندا
اگر شریکتان دیر رسید: دیر رسیدن طرف اوگاندایی سر قرار را به معنای بیادبی یا بیاعتنایی او نگذارید. عموماً دیر رسیدن اوگانداییها یک دلیل مشخص دارد: آنها قبل از شما با کس دیگری قرار داشتهاند و در حال حرف زدن بودهاند. در این کشور بیادبی است اگر گفتوگو را حتی با دلیل موجه قطع کنید تا به قرار بعدیتان برسید.
روابط شخصی/کاری: تجارت در اوگاندا رابطهمحور است. تا وقتی که طرف اوگاندایی شما را به خوبی نشناسد و با شما احساس دوستی نکند احتمالاً مذاکره تجاری با او معنا نخواهد داشت.
قوی دست بدهید: اوگانداییها پرانرژی دست میدهند و ممکن است اندکی طولانیتر از زمانی که عادت دارید دستتان را بفشارند.
شلوارک ممنوع: هرچقدر هم هوا گرم باشد نباید در اوگاندا شلوارک بپوشید. فقط بچهها در این کشور شلوارک میپوشند.
غذا خوردن سر سفره: خیلی اوقات طبیعی است که شریک شما سر میز غذا نخورد و باید کنار او سر سفره بنشینید.
استفاده از اسم کوچک ممنوع: موقع خطاب قرار دادن طرف اوگاندایی قبل از نام فامیل او از Mr و Mrs یا Miss استفاده کنید. تا خود طرف به شما نگفته، او را به اسم کوچک صدا نکنید.
سفید بودن در اوگاندا: به این توجه کنید که بهخصوص در مناطق غیرشهری ممکن است مردم به دیدن فرد سفیدپوست عادت نداشته باشند. شما را موزونگو (سفید) خطاب خواهند کرد. حتی ممکن است گروهی از مردم از لمس کردن بدن شما بترسند و به شما نزدیک نشوند چون فکر میکنند پوستتان زیادی حساس است!
زبان لوگاندایی: سعی کنید قبل از ورود به اوگاندا چند کلمه و عبارت به زبان لوگاندایی یاد بگیرید. همین چند کلمه شما را بین مردم پایتخت و دیگر شهرها عزیزتر میکند.
گفتوگوی نزدیک: اوگانداییها عموماً موقع صحبت با شما نزدیکتر از حالتی که در کشورهای غربی میبینید میایستند. این را نشانه تهدید قلمداد نکنید.
۷.اکسپوهای اوگاندا
حضور در نمایشگاهها و اجلاسهای تجاری اوگاندا فرصتی مناسب است تا اطلاعات خود را بهروز کنید و یا مشتریها و شرکای آیندهتان را پیدا کنید.
۸.تراز تجاری اوگاندا
همانطور که در نمودار میبینید اوگاندا طی دو دهه اخیر اصولاً به کسری تراز تجاری دچار بوده است. در ۱۹۹۵ این کسری پایینتر بوده (چون میزان صادرات و واردات پایین بوده) و طی سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۵ کسری به شدت افزایش پیدا کرده است. اگر کرونا اتفاق نمیافتاد، طبق پیشبینیها، با ثابت ماندن صادرات و افزایش واردات کسری بودجه این کشور طی ماهها و سالهای آینده دوباره افزایش مییافت.
۹.به اوگاندا چه صادر کنیم؟ چه از آن وارد کنیم؟
اوگاندا در سال ۲۰۱۹ حدود ۱.۳ میلیارد دلار کالا به جهان صادر کرد. این رقم به نسبت سال ۲۰۱۵ کاهش ۴۲.۱ درصدی و در مقایسه با سال ۲۰۱۸ سقوط ۵۷.۷ درصدی را نشان میدهد.
مهمترین صادرات اوگاندا در سال ۲۰۱۹
(به ترتیب ارزش به دلار)
۱- قهوه، چای، ادویه: ۴۴۱.۲ میلیون دلار (۳۳.۶ درصد کل صادرات)
۲- ماهی: ۱۶۳.۲ میلیون دلار (۱۲.۴ درصد)
۳- لبنیات، تخممرغ، عسل: ۱۳۴.۵ میلیون دلار (۱۰.۳ درصد)
۴- کاکائو: ۶۹.۵ میلیون دلار (۵.۳ درصد)
۵- درختان و گیاهان زنده، گل: ۶۱.۳ میلیون دلار (۴.۷ درصد)
۶- تنباکو: ۵۵ میلیون دلار (۴.۲ درصد)
۷- دانههای روغنی: ۴۲.۱ میلیون دلار (۳.۲ درصد)
۸- چوب: ۳۸.۴ میلیون دلار (۲.۹ درصد)
۹- شکر و شیرینیجات: ۳۸.۱ میلیون دلار (۲.۹ درصد)
۱۰- پنبه: ۳۳ میلیون دلار (۲.۵ درصد)
مهمترین واردات اوگاندا در سال ۲۰۱۹
در سال ۲۰۱۹ اوگاندا ۲.۳ میلیارد دلار کسری تراز تجاری داشت. این ده محصول بیشترین کسری تراز تجاری را به اوگاندا وارد کردند، یعنی جزو مهمترین اقلام وارداتی اوگاندا هستند. این رقم نسبت به سال ۲۰۱۴ حدود ۱۳.۹ درصد کاهش و نسبت به سال ۲۰۱۷ حدود ۵.۱ درصد کاهش نشان میدهد.
۱- ماشینآلات از جمله کامپیوتر: ۴۱۲ میلیون دلار کسری تراز تجاری
۲- دارو: ۳۴۴ میلیون دلار کسری
۳- خودرو: ۳۲۸ میلیون دلار کسری
۴- تجهیزات الکتریکی: ۳۱۱ میلیون دلار کسری
۵- هواپیما: ۱۵۵ میلیون دلار کسری
۶- پلاستیک: ۱۴۲ میلیون دلار کسری
۷- آهن و فولاد: ۱۱۲ میلیون دلار کسری
۸- غلات: ۱۱۲ میلیون دلار کسری
۹- محصولات شیمیایی: ۱۰۲ میلیون دلار کسری
۱۰- تجهیزات پزشکی: ۱۰۱ میلیون دلار کسری
۱۰.شرکای تجاری اوگاندا
(به ترتیب ارزش صادرات/واردات به دلار)
واردکنندهها
در سال ۲۰۱۸ کشورهای امارات، کنیا، سودان جنوبی و جمهوری دموکراتیک کنگو مقصد بخش عمده صادرات اوگاندا بودند:
۱- امارات: ۴۰.۴ درصد کل صادرات اوگاندا (۱.۶۸ میلیارد دلار)
۲- کنیا: ۱۲.۲ درصد (۵۰۷ میلیون دلار)
۳- سودان جنوبی: ۷.۲۳ درصد (۳۰۱ میلیون دلار)
۴- جمهوری دموکراتیک کنگو: ۴.۸۵ درصد (۲۰۲ میلیون دلار)
۵- رواندا: ۴.۷۳ درصد (۱۹۷ میلیون دلار)
۶- ایتالیا: ۳.۳۵ درصد (۱۳۹ میلیون دلار)
۷- آلمان: ۲.۵۹ درصد (۱۰۸ میلیون دلار)
۸- هلند: ۲.۴۶ درصد (۱۰۲ میلیون دلار)
۹- بلژیک: ۱.۷۴ درصد (۷۲.۴ میلیون دلار)
۱۰- هنگکنگ: ۱.۵۶ درصد (۶۴.۹ میلیون دلار)
صادرکنندهها
سال ۲۰۱۸ کشورهای چین، امارات، هند و کنیا بیشترین صادرات را به اوگاندا داشتهاند:
۱- چین: ۱۵.۷ درصد کل واردات اوگاندا (۹۸۶ میلیون دلار)
۲- امارات: ۱۱.۸ درصد (۷۴۲ میلیون دلار)
۳- هند: ۱۰.۸ درصد (۶۷۹ میلیون دلار)
۴- کنیا: ۱۰.۲ درصد (۶۴۳ میلیون دلار)
۵- تانزانیا: ۵.۷۱ درصد (۳۵۹ میلیون دلار)
۶- ژاپن: ۳.۸۳ درصد (۲۴۱ میلیون دلار)
۷- آفریقای جنوبی: ۳.۸ درصد (۲۳۹ میلیون دلار)
۸- اندونزی: ۲.۸۶ درصد (۱۸۰ میلیون دلار)
۹- آلمان: ۲.۱۱ درصد (۱۳۳ میلیون دلار)
۱۰- مصر: ۱.۷۴ درصد (۱۰۹ میلیون دلار)