قاچاق دارو قبلا به صورت چمدانی انجام میشد حالا وارد فاز جدیدی شده است
محمد جهانگیری/رئیس انجمن خدمات بینالملل سلامت/ آینده نگر
خرداد سال 1395 من از رونق صادرات داروی ساخت ایران به بازار کشورهای منطقه نوشتم؛ داروی ساخت ایران به کشورهای آسیای میانه، افغانستان و عراق در حدود 200 تا 250 میلیون دلار صادرات میشود. البته میدانستیم که حوزه دارو یک میلیارد دلار ارزبری دارد و زمانی میتواند صادرات قابل قبول باشد که تراز بازرگانی را مثبت کنیم. این هدفی است که در حوزه دارو مدنظر بوده است؛ در برنامه پنجم توسعه به آن اشاره شده بود و در برنامه ششم توسعه هم قرار بود به طور جد به آن پرداخته شود تا صادرات دارو توسعه پیدا کند. اما این هدفگذاریها در هردو دوره فراموش شد. اما حالا وضعیت کاملا تغییر کرده است؛ صادرات به کشورهای منطقه قطع شده است. شیوع ویروس کرونا و تحریمهای آمریکا باعث شده که خیلی از صنایع به مشکل بخورند، صنعت دارو هم مستثنا از این وضعیت نبود. حالا در کنار همه مشکلات از معضلی بزرگتر در صنعت دارو میگویند و آن قاچاق معکوس دارو به جای صادرات رسمی در بسترهای مناسب اقتصادی است. باتوجه به اینکه صنعت داروی ایران در ارز ترجیحی میگیرد و این ارز از تولید تا مواد موثره را شامل میشود، با توجه به تفاوت قیمت ارز دولتی، نیمایی و آزاد، دارو به نسبت ارزان تمام میشود و البته تفاوت قیمت عمدهای در کشورهای اطراف دارد. از طرفی تولیدات داخل موقع صادرات با دلار انجام میشود و برای قاچاقچیان بهصرفه است. من بارها شنیدهام که در خیلی از استانها و شهرستانها برخی از داروها از سطح داروخانهها جمعآوری شده و قاچاق معکوس به خارج از کشور انجام میشود. این اتفاق واقعیتی است که نمیتوانیم آن را کتمان کنیم و باعث فشار به مردم در داخل کشور بوده است.
از طرفی با حذف پترودلار از درآمدهای دولت و کاهش درآمد ارزی، دولت مجبور است برای حفاظت از زندگی شهروندان به دارو ارز ترجیحی اختصاص دهد ولی درنهایت سود این ارز به جیب عدهای میرود که نباید چنین شود؛ این ارز یا سوبسید برای حمایت از بیماران و مردم به حوزه دارو اختصاص داده میشود. مدتیاست که وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی با راهاندازی سامانه TTAC نظارتها را بیشتر کرده است. یعنی طراحی و اجرای سامانه ردیابی، رهگیری و کنترل اصالت سازمان غذا و دارو، سیستمیسازی اسناد تجاری و مجوزها و نیز ردیابی و رهگیری اقلام سلامتمحور از سال ۹۲ در دستور کار قرار گرفته است و هماکنون اجرای کامل این سامانه نیازمند همکاری بیشتر دستگاههای مسئول است.» درواقع نظارت به این صورت است که از مبدا کارخانه تا زمانی که به دست مصرفکننده دارو میرسد، وضعیت دارو قابل ردیابی است. این سامانه چندین سال است که کار میکند و الان عنایت بیشتری به آن شده است و هر روز هم اشکالهای آن اصلاح میشود.
اما آنچه مشخص است اینکه باید در حوزه ساماندهی بتوانند جلوی قاچاق دارو را به صورت سیستماتیک و اصولی بگیرند. قاچاق دارو سالهای زیادی است که از ایران به جاهای دیگر انجام میشود. اما یکدفعه این حساسیتها زیاد شد و اقلامی هم داخل محموله قاچاق بود که در ایران به آن نیاز است. از طرفی ما تحریم هستیم و درنهایت دسترسی ما به آن اقلام دارویی دشوار است. برای همین افکار عمومی از شنیدن قاچاق دارو چندین برابر شوکه میشود.
باید به این نکته هم توجه داشته باشیم که قبلا دلار 11 هزار تومان بود ولی مدتی قیمت دلار حتی به بالای 30 هزار تومان هم رسید، در این شرایط قاچاقچی به سود بیش از 8 برابر خود فکر میکند تا نیاز دارویی کشور و برای همین آنها سعی میکنند با حجم گسترده قاچاق خود را انجام دهند. اگرچه عدهای سعی میکنند قاچاق دارو را انکار کنند ولی وقتی به مرزهای کشور سفری داشته باشید، میبینید که اگر زمانی قاچاق به صورت چمدانی انجام میشد الان با کامیون صادر میشود و به سازمانیافتگی خاصی رسیدهاند.
ما به جای انکار موضوع باید سعی کنیم که اصل مسئله را بپذیریم و نظارتها را بیشتر کنیم. خواهش ما این است که از نیاز داخل کشور مراقبت کنیم تا به مردم فشار نیاید. البته برخی میگویند اینکه دارو به نرخ ارز ترجیحی باشد، قاچاق هم انجام میشود ولی من معتقدم که برای اصلاح رویهها به فکر راهحل دیگری باشیم نه اینکه در شرایط بد اقتصادی فشار بیشتری به مردم وارد کنیم.
این واقعا سزاوار نیست که یک بار بشنویم با 2 میلیون یورو از ارز دولتی به جای اینکه فنر قلب وارد کنند، سیم برق وارد شده است؛ اگرچه این ایرادها در دورههای قبلی هم بوده است و من هم از جزئیات فساد در این حوزه آمار دقیقی ندارم ولی باید توجه داشته باشیم که وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و صنایع مرتبط با این حوزه هم مثل بقیه صنایع در کشور مشکلاتی دارند و بعضا فسادهایی هم در اینجا دیده میشود که باید عارضهیابی، اصلاح و نظارت دقیق صورت گیرد.
موضوع بعدی اهمیت آمار است؛ ما خیلی از حرفهای خود را نه بر اساس آمار دقیق که براساس برآورد و تخمینها میزنیم؛ من در اتاق مشترک بازرگانی ایران و عراق هم عضو هستم؛ در آنجا هم ما اطلاعات دقیقی درباره قاچاق دارو به عراق نداریم و نمیدانیم که چه میزان دارو به این کشور قاچاق میشود. برای همین سعی میکنیم در گفتههای خود همه جوانب را بسنجیم و سعی کنیم گفتههای ما پایه علمی داشته باشد. آنچه مشخص است این است که قاچاق انجام میشود، این قاچاق با حجم بالاتری هم صورت میگیرد و باید به جای انکار موضوع، همه با هم چه دولت و چه تشکلها برای حل مسئله دست همیاری به هم بدهیم.