درمجموع استانهای گیلان، مازندران و گلستان در شمال کشور و استانهای آذربایجان غربی، کردستان، کرمانشاه، ایلام و خوزستان را در غرب و جنوب غربی، بوشهر و هرمزگان فارس و کهگیلویه و بویراحمد نیز در جنوب کشور، در وضعیت بحرانی قرار دارند.
وقوع آتشسوزی در جنگلها و مراتع از مخربترین حوادثی است که آثار و پیامدهای زیاد و گاهی جبرانناپذیری در ابعاد اقتصادی، اجتماعی، محیطزیستی و انسانی به دنبال دارد. روند آتشسوزیها طی 20 سال گذشته در ایران نشان میدهد که بهطور متوسط هرساله بهویژه با فرارسیدن ماههای گرم، بیش از 1000 فقره آتشسوزی صرفاً در جنگلها رخداده و نزدیک به 3500 هکتار از عرصههای جنگلی در طعمه آتشسوزی گرفتارشده و بخشی از این عرصهها نیز کاملاً از بین رفتهاند. مرکز پژوهشهای مجلس علل، آثار، چالشها و راهکارهای مقابله با آتشسوزیهای جنگلها و مراتع کشور را بررسی کرده است.
طبق این گزارش، هرچند که هنوز ارزش بازاری و غیربازاری گونههای گیاهی و جانوری جنگلها و مراتع بهطور دقیق تعیین نشده است، ولی از بین رفتن بخشی از عرصههای جنگلی و مرتعی کشور، از بین رفتن حیاتوحش و کاهش تنوع زیستی گیاهی و جانوری، آلودگی هوا و گرم شدن کره زمین، تشدید فرسایش خاک و آثار شناخته و ناشناخته دیگر، ازجمله پیامدهای آتشسوزی جنگلها به شمار میروند. همچنین هزینههای مستقیم و غیرمستقیم زیادی از جهت اطفای حریق و احیا و بازسازی مناطق سوخته شده به اقتصاد کشور تحمیل میشود. یکی دیگر از مهمترین پیامدهای منفی وقوع آتشسوزی در جنگلها و مراتع، به خطر افتادن معیشت جامعه محلی وابسته به جنگلها و مراتع است که از منابع و تولیدات جنگلی ازجمله محصولات فرعی (دارویی، خوراکی، صنعتی) و مرتعی، برای امرارمعاش خود استفاده میکنند؛ یا اینکه از چوب درختان برای پختوپز، ساخت مسکن و غیره استفاده میکنند و نیاز است تدابیر لازم برای این امر اندیشیده شود.
طبق بررسیها، تقریباً 10 درصد آتشسوزی در جنگلها و مراتع کشور توسط عوامل طبیعی مانند برخورد صاعقه و آذرخش و خودسوزی جنگلها در اثر وزش بادهای گرم به وقوع میپیوندد ولی در بیش از 90 درصد آتشسوزیها عامل انسانی بهصورت عمدی (ازجمله اختلافات قومی و عشیرهای و ایجاد آتشسوزی بهمنظور ضربه زدن به طوایف و اقوام دیگر؛ تبدیل جنگل به مرتع بهمنظور تأمین علوفه بیشتر برای چرای دام؛ تهیه و فروش زغال به سوداگران بهویژه در جنگلهای مناطق مرزی؛ گسترش اراضی کشاورزی همجوار جنگلها و مراتع توسط افراد سودجو و فرصتطلب یا یا بهعبارتدیگر ایجاد آتشسوزی بهمنظور تصاحب زمینهای منابع طبیعی و آتش زدن بقایای محصولات یا بهاصطلاح پسچر مزارع در مجاور جنگلها) و غیرعمدی (ازجمله سهلانگاری یا کمتوجهی گردشگران، چوپانان، جنگلبانان، کشاورزان و در انجام اقدامات مخاطرهآمیز مانند خاموش نکردن صحیح آتش، انداختن ته سیگار روشن در طبیعت، رها کردن زبالههای پرخطر مانند بطریهای شیشهای و غیره) دخالت داشته است. بهطورکلی غالب بودن نقش عامل انسانی در وقوع آتشسوزیها بهویژه آتشسوزیهای که از روی عمد رخ میدهد و دلایلی که باعث شده جامعه محلی بعضاً خود عامل وقوع آتشسوزی باشند یا اینکه حداقل در برابر وقوع آتشسوزی احساس مسئولیت چندانی نداشته باشند، نشان از این دارد که کشور و متولیان امر نتوانستهاند در زمینه آموزش، فرهنگسازی و حل مشکلات معیشتی و اقتصادی مردم وابسته به جنگلها و مراتع، اقدامات اثرگذاری داشته باشند. به عبارت بهتر مدیریت پایدار و اجتماعمحور در خصوص منابع طبیعی از طریق پیوند دادن منافع جامعه محلی به منافع حمایت و حفاظت از منابع طبیعی بهویژه در امر مقابله با آتشسوزیها، شکل نگرفته است.
*چقدر آتشسوزی داشتیم؟
بهطورکلی طبق اعلام سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور از سال 1386 تا سال 1398،24555 فقره آتشسوزی رخداده که 13518 فقره آن در جنگلها و 11037 فقره آن در مراتع بوده است. درنتیجه این آتشسوزیها، 107558 هکتار از جنگلها و 110358 هکتار از مراتع در آتش سوختهاند. بنابراین طی 13 سال اخیر، بهطور متوسط در هرسال 1040 فقره آتشسوزی در جنگلها و 849 فقره در مراتع اتفاق میافتد که طی آن هرساله 8273 هکتار از سطح جنگلها و نزدیک به 8490 هکتار از سطح مراتع طعمه آتشسوزی میشوند و از بین میروند.
بیشترین میزان خسارت به جنگلها در سال 1389 با وقوع 2077 فقره آتشسوزی در عرصههای جنگلی کشور رخ داده و حدود 19200 هکتار از جنگلها دچار آتش سوزی شده است. از این جهت سال 1389 به عنوان سال سیاه جنگلها نامگذاری شده است.
*کدام استانها بیشترین آتش سوزی را داشتند؟
به دلیل گسترش پوشش جنگلی در کل کشور، عموماً تمامی استانها کمابیش تجربه آتشسوزی در جنگلهای محدوده خود را داشتهاند. بر اساس سالنامه آماری سال 1395، استانهای فارس، لرستان، هرمزگان، مازندران و خوزستان به ترتیب با 2219،1226،1053،1006 و 938 هزار هکتار بیشترین سطح جنگلهای کشور را در اختیاردارند. البرز با 2420، مرکزی با 1548 و همدان با 1441 هکتار، جزو استانهای فقیر پوشش جنگلی محسوب میشوند. همچنین ازنظر سطح مراتع، استانهای سیستان و بلوچستان با 10648، کرمان با 8186، فارس با 7320، خراسان رضوی با 6558 و یزد با 6518 هزار هکتار به ترتیب بیشترین میزان مراتع کشور را شامل میشوند. البرز و گیلان هم کمترین میزان مراتع را دارند.
همچنین ازنظر وضعیت حریقهای حادثشده در جنگلهای کشور به تفکیک استانهای کشور از سال 1386 الی 1398، استانهای گلستان، کردستان، گیلان، فارس و خوزستان، 5 استانی هستند که به ترتیب با 3078،2845،1821،1568 و 1348 فقره آتشسوزی در جنگلها و مراتع طی 13 سال اخیر جزو مناطق بحرانی کشور به شمار میروند؛ ولی ازنظر وسعت جنگلهای سوخته شده، استان فارس با 20197 هکتار و خوزستان با 16809 هکتار در ردههای اول و دوم قرار دارند. اول بودن استان فارس شاید به این جهت باشد که از کل مساحت استان فارس، سطحی معادل 2.2 میلیون هکتار (18 درصد سطح استان) را جنگل تشکیل میدهد. استان فارس دارای سه ناحیه رویشی زاگرسی، ایران- تورانی و خلیجفارس- عمانی است که 836 هزار هکتار از جنگلهای آن واقع در ناحیه رویشی زاگرس، بالغبر 1.2 میلیون هکتار در ناحیه رویشی ایران- تورانی و 157 هزار هکتار از جنگلهای استان در ناحیه رویشی خلیجفارس - عمانی واقعشده است. استانهای لرستان، کرمانشاه و کردستان به ترتیب با 13276 هکتار، 10612 هکتار و 10232 هکتار در رتبههای بعدی از حیث وسعت عرصههای جنگلی دچار آتشسوزیشده قرار دارند. استانهای البرز، مرکزی، یزد، خراسان جنوبی و قم نیز با کمتر از 35 هکتار جزو استانهای کمخطر ازنظر آتشسوزی قلمداد میشوند.
درمجموع استانهای گیلان، مازندران و گلستان در شمال کشور و استانهای آذربایجان غربی، کردستان، کرمانشاه، ایلام و خوزستان را در غرب و جنوب غربی، بوشهر و هرمزگان فارس و کهگیلویه و بویراحمد نیز در جنوب کشور، در وضعیت بحرانی قرار دارند.
