وضعیت این بار بازار نفت با شرایط قبلی کاملاً متفاوت است. این بار اوپک باید یک کاهش طولانیمدت در میزان تقاضا را شاهد باشد و قبول کند که قیمت به وضعیت باثبات و مطلوب این سازمان بازنمیگردد
آینده نگر/ منبع: رویترز
این روزها تمامی بخشهای زندگی ما به دلیل کرونا تغییر کرده است. تغییراتی که شاید امید به موقتی بودن آنها داشته باشیم ولی تحلیلگران و اقتصاددانان بسیاری از این تغییرات را دائمی میدانند و میگویند همهگیری کرونا و تحولات ناشی از آن زندگی را برای همیشه تغییر داده است. این تغییرات در ساختارهای کلان اقتصادی و میزان عرضه و تقاضای کالاها و خدمات مختلف هم وجود دارد. مثلاً تقاضا برای سفر که در خوشبینانهترین حالت تا سال ۲۰۲۳ در همین وضعیت باقی خواهد ماند یا نوع کار کردن که دنیا از تغییرات دائمی آن صحبت میکند.
در بخشهای دیگر هم تغییرات بزرگی ایجادشده است. بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که در آینده نزدیک نمیتوان امیدوار بود که رستورانها و کافیشاپها مانند قبل از کرونا رونق داشته باشند زیرا فرهنگ غذا پختن و غذا خوردن در خانه تا سالها باقی میماند و رستوران رفتن دیگر روشی برای گذران وقت و صرف غذا نیست.
تغییر در بازارهای بزرگی مانند نفت، بازار کالاهای صنعتی و حتی ساختمآنهم مشاهده خواهد شد. اخیراً رویترز در گزارشی از تغییر اساسی در تقاضای نفت دنیا درنتیجه همهگیری کرونا پرده برداشت و تأکید کرد که این تغییر باعث شده است تا سران اوپک به فکر چارهای طولانیمدت باشند.
بر مبنای این گزارش از ابتدای همهگیری کرونا تقاضای نفت در دنیا کاهش چشمگیری پیداکرده است و انتظار میرود این تغییر برای طولانیمدت در بازار نفت وجود داشته باشد. این وضعیت در روزهایی اتفاق افتاد که سرمایهگذاری برای ساخت خودروهای الکتریکی در دنیا با سرعت زیادی رشد کرده بود و استفاده از انرژیهای پاک و احیاشدنی در بسیاری از کشورها رواج داشت.
حال سؤال اصلی این است که آیا دوره حکومت نفت بر اقتصاد دنیا پایان یافته است؟ آیا اوپک در سیاستهای خود در مواجهه با شرایط جدید تغییری ایجاد خواهد کرد و آیا پساکرونایی برای بازار نفت وجود دارد یا خیر؟
برای تغییرات آماده شوید
باید پذیرفت که سران نفتی دنیا با یک واقعیت تازه در بازار روبهرو شدهاند و این نظریه با مشاهده سیاستگذاریهای اخیر این سازمان کاملاً مشهود است. از سیاست کاهش تولید گرفته تا افزایش تعامل با تولیدکنندگان غیر اوپکی و تلاش برای اثرگذاری روی بازار نفت جهانی.
این واقعیت تازه میتواند روی سیاستگذاریهای اوپک تأثیر بگذارد و توافقهای تجاری و تولیدی آنها را تحت تأثیر قرار دهد. رویترز در گزارش خود با توجه به بزرگی این تغییرات نوشت: «عاقلانهترین کار این است که این تغییرات را بشناسید و خود را برای مواجهه با آنها آماده کنید.»
رویترز برای آشنا شدن با دیدگاه سران اوپک در مورد بازار نفت در پساکرونا و پیشبینیهایی که این سازمان دارد با هفت نفر از اعضای کنونی و اعضای اسبق این سازمان مصاحبه کرده است. نام آنها در گزارش ذکر نشده است زیرا این افراد درخواست کرده بودند دیدگاههایشان به عنوان نمایندگان کشورهای خاص مطرح نشود.
این اعضای برجسته اوپک اذعان داشتند بحران کنونی که باعث افت شدید قیمت نفت در بازار شد و سازو کار زندگی مردم دنیا را تغییر داد، روی سیاستگذاریهای این سازمان اثر زیادی داشت. هماکنون اعضای اوپک این سؤال را مطرح میکنند که آیا بازار نفت بعد از پایآنهمهگیری به طور کامل اصلاح میشود یا خیر و اگر میزان تقاضا رشد نکند، اعضای این سازمان باید چه تغییری در میزان عرضه و توافقهای تولیدی و تجاری خود ایجاد کنند؟
شرایط اوپک سختتر میشود
برخی بر این باور هستند اوپک روزهای سختتری را در پیش دارد زیرا ازیکطرف تقاضا در بازار روند نزولی دارد و از طرف دیگر کشورهای تازهای مانند امریکا به جمع تولیدکنندگان اضافهشدهاند. حسن قبازارد، رئیس بخش مطالعات اوپک در فاصله سالهای ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۳ که هماکنون در سمت مشاور با این سازمآنهمکاری میکند به رویترز گفت: «بازار نفت امروز با تهدیدهای دوجانبهای مواجه است و اوپک باید هر دو تهدید را مدیریت کند.»
وی افزود: «بررسیهای ما نشان داده است که شوکهایی که در گذشته روی میزان تقاضای نفت اثر داشته است، تغییراتی پایدار در رفتار مصرفکننده ایجاد کرد و این بار هم شرایط مشابه قبل است. بنابراین منطقیترین پیشبینی این است که دیگر تقاضای نفت به سطحی که قبل از همهگیری کرونا وجود داشت بازنخواهد گشت. البته یک پیشبینی خوشبینانه هم این است که برای رسیدن به سطح قبلی بالغبر ۱۰ سال زمان نیاز است که البته با توجه به واقعیتهای حاکم بر اقتصاد دنیا ازجمله سرمایهگذاریهای انجامشده در انرژیهای پاک و تولید انرژیهای پاک در جهان، تحقق این پیشبینی بسیار دور از انتظار است.»
به گزارش اوپک در سال ۲۰۱۹ میلادی، روزانه ۹۹.۷ میلیون بشکه نفت در بازار جهانی مصرفشده بود و پیش از همهگیری کرونا انتظار میرفت در سال جاری میزان تقاضای اوپک به مرز ۱۰۱ میلیون بشکه در روز برسد. بعد از تجربه کرونا و توقف پروازهای بینالمللی این سازمان میزان تقاضای نفت در سال جاری را برابر با ۹۱ میلیون بشکه در روز اعلام کرد و پیشبینی کرد حتی در سال ۲۰۲۱ هم تقاضا به سطح سال ۲۰۱۹ بازنمیگردد و در سطح کمتر از ۹۷ میلیون بشکه در روز خواهد بود.
پیشبینیها هیچگاه محقق نشد
مسئله قابلتأمل این است که بررسی پیشبینیهای بازار نفت و آنچه در عمل محقق شده است نشان از یک تغییر جدی درروند مصرف نفت در دنیا دارد. در یک دهه اخیر همیشه پیشبینیهایی که اوپک در مورد میزان تقاضا در سال ارائه میداد، بیشتر از میزانی بود که در انتهای سال محقق شده بود و دلیل آنهم پیشرفتهای سریع تکنولوژیکی و سرمایهگذاریهای کلان در انرژیهای پاک بود. حتی پیشبینیهایی که برای سالهای آتی انجام میشود هم هرساله تغییر میکند. مثلاً در سال ۲۰۰۷ میلادی پیشبینی شده بود میزان تقاضا در سال ۲۰۳۰ به مرز ۱۱۸ میلیون بشکه در روز برسد ولی در سال ۲۰۱۸ این پیشبینی تغییر کرد و اعلام شد در خوشبینانهترین حالت در سال ۲۰۳۰ میزان تقاضای نفت به روزانه ۱۰۸ میلیون بشکه خواهد رسید. تحلیلگران در ماه جولای امسال پیشبینی میزان تقاضای نفت در سال ۲۰۳۰ را تغییر دادند و اعلام کردند که در خوشبینانهترین حالت به مرز ۱۰۴ میلیون بشکه در روز خواهد رسید.
این آمارها و پیشبینیهایی که بارها تغییر کرده است، تأیید میکند عصر حکومت نفت در اقتصاد دنیا در حال پایان است و منابع انرژی احیاشدنی بهتدریج جایگزین منابع نفت و گاز خواهند شد. البته این تغییر به معنای از بین رفتن نقش سوختهای فسیلی در اقتصاد نیست بلکه به معنای کاهش تدریجی سهم آنها در تأمین نیاز انرژی دنیا است که مسئله بسیار مهمی برای اقتصادهای نفتخیز دنیا است و بر ضرورت ایجاد تنوع در این اقتصادها و کاهش وابستگی آنها به درآمد نفتی تأکید دارد.
برخی از مقامات نفتی از اظهارنظر در مورد میزان تقاضا در سالهای آتی امتناع کردند ولی تأکید کردند بررسی تاریخ صنعت نفت دنیا نشان میدهد که سازمان اوپک همیشه خود را با شرایط تطبیق داده است و این قدرت بالای تطابق در بقای این سازمان در بازار نقش مهمی ایفا میکند.
مسئله جالب این است که نگرانی در مورد بازار نفت در میان تولیدکنندگان غیر اوپکی بیش از تولیدکنندگان اوپکی است زیرا این گروه معتقدند بخش زیادی از تقاضای نفت برای همیشه از بین رفته است و بازار نفت در پساکرونا مختصاتی کاملاً متفاوت با بازار نفت در پیش از همهگیری کرونا خواهد داشت. مرکز مطالعات بازار نفت دیان وی در گزارش خود اعلام کرد: «تقاضای نفت در سال ۲۰۱۹ میلادی به اوج خود رسید و ازاینپس ما شاهد کاهش میزان تقاضا در بازار خواهیم بود. البته سرعت کاهش تقاضا در فاصله سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۳ بالاتر خواهد بود و بعد از سال ۲۰۲۳ که انتظار میرود سفر در دنیا به سطح قبل از کرونا بازگردد و عملکرد صنعت حملونقل هوایی عادی شود، ما افزایش اندکی در تقاضا را تجربه میکنیم. افت سریع تقاضا در سه سال آتی به دلیل عرصه خودروهای الکتریکی و تکنولوژیهای فعال با انرژی الکتریکی همسو با کاهش تقاضای سفرهای خارجی در دنیا است ولی از سال ۲۰۲۳ که به پیشبینی سازمان بینالمللی حملونقل هوایی، این صنعت احیا خواهد شد، بازار نفت اندکی احیا خواهد شد.»
سهم نفت در انرژی مصرفی دنیا کاهش یافت
یکی از معیارهای دیگری که نشان میدهد عصر نفتی در دنیا پایان یافته است، کاهش سهم نفت در ترکیب انرژی مصرفی در دنیا است. طبق بررسی دادههای انرژی در دنیا از سال ۱۹۹۴ میلادی تاکنون ما همواره شاهد کاهش سهم نفت در ترکیب انرژی مصرفی در دنیا بودهایم و با توجه به تحولات اخیر در اقتصاد دنیا پیشبینی میشود سرعت این تغییر در آینده نزدیک افزایش یابد. در سال ۱۹۹۴ میلادی نفت سازنده ۴۰ درصد از انرژی مصرفی در دنیا بود و در سال ۲۰۱۹ سهم نفت در تأمین انرژی دنیا به کمتر از ۳۳ درصد رسید. این کاهش سهم نفت در ترکیب انرژی مصرفی دنیا در شرایطی اتفاق افتاده است که به دلیل توسعه صنعتی در دنیا و تغییرات بزرگی که در جهان ایجادشده است، حجم نفت مصرفی روند افزایشی داشته است ولی سهم نفت در ترکیب انرژی مصرفی تنزل یافته است. انتظار میرود در سال ۲۰۳۰ میلادی نفت سازنده کمتر از ۳۰ درصد انرژی مصرفی در دنیا باشد. در همین بازه زمانی سهم گاز طبیعی در ترکیب انرژی مصرفی در دنیا از حدود ۲۰ درصد به بالغبر ۲۶ درصد افزایشیافته است و سهم انرژیهای احیاشدنی هم از کمتر از ۲ درصد به حدود ۷ درصد رسید. هال استوارت تحلیلگر مرکز مطالعات انرژی امریکا به رویترز گفت: «یک دلیل مهم برای کاهش سهم نفت در ترکیب انرژی مصرفی در دنیا را میتوان افزایش توجه به مسائل زیستمحیطی دانست. استفاده از نفت آلودگیهای زیستمحیطی زیادی به همراه دارد و جایگزین شدن آن با گاز طبیعی و انرژیهای احیاشدنی میتواند کمک بزرگی در این مسیر باشد. دنیا به سمت کاهش انتشار کربن و رشد پایدار حرکت میکند ولی باید به یک نکته مهم توجه داشت. این تغییر یکشبه یا ظرف یک دوره کوتاه ایجاد نمیشود بلکه سالهای سال و شاید دههها طول بکشد که این روند طی شود. یک یا دو دهه برای ایجاد تغییری بزرگ در نوع انرژی مصرفی در دنیا دوره کوتاهی است.»
بازار نفت با بحران عجین است
مسئلهای که اوپکیها به آن اذعان داشتند این است که این سازمان با بحران عجین است و در طی ۶۰ سالی که از راهاندازی آن گذشته است، بارها بحران در بازار نفت اتفاق افتاده و هر بار هم این سازمان خود را با شرایط جدید تطبیق داده است. اوپک در جریان درگیریهای خلیجفارس در دهه ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰ میلادی میزان عرضه را متناسب با شرایط تغییر داد و راهی برای بقا در دورههای سخت پیدا کرد. در همین سالها هم توانست با کشورهای نفتخیز غیر اوپکی تعامل سازنده داشته باشد. ازجمله این تعاملات سازنده را میتوان در روابط اوپک با امریکا طی یک دهه اخیر دانست. یعنی از زمانی که این کشور در تولید نفت شیل سرمایهگذاری زیادی کرده است و به یکی از قطبهای تولید نفت در جهان تبدیلشده است.
در ماههای اخیر که همهگیری کرونا در معادلات بازار نفت تغییرات جدی ایجاد کرد، اوپک توانست با روسیه وارد تعامل سازنده شود و طرح کاهش تولید بهمنظور اثرگذاری روی قیمت را همراه با روسیه اجرا کند. درنتیجه این همکاری بود که گروهی با نام اوپک پلاس در دنیا تشکیل شد و توانست با کاهش ۹.۷ میلیون بشکه نفت در روز مانع از افت قیمت نفت در روزهای کرونایی شود. این حجم بالای کاهش تولید نفت توسط اوپک پلاس معادل ۱۰ درصد از مجموع تفت تولیدی در دنیا است. این توافق تا انتهای ماه جولای سال جاری ادامه دارد و اگر قرار بر ادامه آن باشد باید جلسات دیگری تشکیل شود.
افت تقاضا دائمی است
بههرحال وضعیت این بار بازار نفت با شرایط قبلی کاملاً متفاوت است. این بار اوپک باید یک کاهش طولانیمدت در میزان تقاضا را شاهد باشد و قبول کند که قیمت به وضعیت باثبات و مطلوب این سازمان بازنمیگردد. چاکیب خلیل وزیر نفت کشور الجزایر برای بالغبر یک دهه که تاکنون دو بار هم ریاست سازمان اوپک را بر عهده داشته است بر این باور است که وضعیت کنونی بازار نفت میتواند در روابط کشورهای عضو این سازمان اختلال ایجاد کند. وی افزود: «انتظار میرود هریک از اعضا تلاش کنند تا سهم خود در بازار را حفظ کنند یا سهمشان را در این بازار تازه افزایش دهند. در این فضا احتمال میرود روابطی که پیشتر بین اعضا بود تغییر کند. البته طی سالهای اخیر تلاش برای تغییر معادلات بازار نفت شروع شده است و امریکا در این قضیه پیشگام بود. این کشور از زمانی که توانست تولید نفت خود را افزایش دهد، مستقیم در بازار نفت دخالت کرد، روابطش را با برخی از کشورها کاهش داد و روابط تازهای با کشورهای دیگر برقرار کرد. امریکا قراردادهای زیادی با هند بست و تلاش کرد تا با روسیه ارتباط بیشتری داشته باشد. در سالهای آتی هم ازایندست تغییرات در بازار نفتی دنیا زیاد خواهیم دید.»
یکی دیگر از نمایندگان اوپک به رویترز گفت: «به نظر میرسد سالهای آتی سالهای پرتنشی در اوپک باشد زیرا هم تنش در میان اعضا افزایش خواهد یافت و هم کشورهای خارج از این سازمان مانند روسیه و امریکا در بازار نقت نقش پررنگتری ایفا خواهند کرد. این دوره گذر میتواند تعیین کند که آینده بازار نفت دنیا چگونه است ولی نکته مهم اینجاست که هم سازمان اوپک و هم بازار نفت میتواند از این بحران عبور کند و بااقتدار به کارش ادامه دهد. همانطور که بحرانهای قبلی را بهخوبی پشت سر گذاشته است.»
تقاضا در سال ۲۰۴۰ هم به ۱۱۰ میلیون بشکه نمیرسد
در پایان باید گفت دوازده سال پیش یعنی در سال ۲۰۰۸ میلادی، اوپک با حجم انبوهی از پولهای نفتی روبهرو بود. در آن زمان هر بشکه نفت در بازار جهانی باقیمت ۱۴۵ دلار به فروش میرسید و دلیل افزایش قیمت نفت افزایش تقاضا در بازار بود. در همین زمان بود که اعضای اوپک افزایش تولید را آغاز کردند تا از شرایط ایجادشده در بازار بیشترین منفعت را کسب کنند. این بار که قیمت نفت سقوط کرده است و دلیل آنهم کاهش تقاضا است، همکاری اعضای اوپک باهم و با تولیدکنندگان بزرگ غیر اوپکی مانند روسیه برای مدیریت عرضه اهمیت زیادی دارد. اوپک در تلاش است تا بازار را به سمت و سویی هدایت کند که سهمش در تأمین نفت دنیا کم نشود و برای تحقق این هدف نهتنها اوپک که همه تولیدکنندگان باید تولید خود را به یک نسبت ثابتی تقلیل دهند.
جدیدترین پیشبینیهای اوپک نشان میدهد که در خوشبینانهترین حالت تا سال ۲۰۴۰ میلادی تقاضای جهانی نفت در دنیا به مرز ۱۱۰ میلیون بشکه در روز میرسد. درحالیکه پیشتر از رسیدن میزان تقاضا به مرز ۱۲۰ میلیون بشکه در روز حکایت داشت. این پیشبینی هم تأیید میکند اوپک شرایط کنونی را پایدار و افت تقاضا را دائمی میداند.