آذربایجان شرقی توانایی‌های زیادی در صنایع غذایی و معدن دارد

استانی مهاجر‌فرست اما قوی در کشاورزی

آینده نگر

تبریز شهری فرهنگی و تجاری در تاریخ ایران به شمار می‌رود. اما اکنون به وضعیت اقتصادی این شهر نگاه می‌کنیم، می‌توان ببینیم که این شهر مثل برخی از کلانشهرهای کشور رشد نکرده و نتوانسته از آنچه در توانش بوده برای شکوفایی اقتصادی فعالان تجاری و صنعتی منطقه استفاده مفید کند. اگر کنار هم گذاشتن مستندات اقتصادی و آماری آْذربایجان شرقی، می‌توان در یک کلام گفت که استان آذربایجان شرقی استانی در کشور است که از نظر اقتصادی ظرفیت‌های بسیار بالایی برای تولید دارد اما از این توان بالقوه تاکنون به‌خوبی استفاده نشده است. آذربایجان‌شرقی که تا چند دهه قبل دومین استان کشور از نظر جمعیتی و درآمدهای اقتصادی محسوب می‏شد، از سال ۱۳۷۹ به این سو در این شاخص‌ها نزول کرده و سرانه درآمدی آن به ۷۰ تا ۸۰ درصد متوسط کشوری و نصف استان‏های پردرآمد مانند اراک و یزد کاهش یافته است.
آمار سالنامه منتشر شده در سال ۱۳۵۶ شمسی نشان می‌دهد که آذربایجان شرقی در آن سال ۳ میلیون و ۱۹۴ هزار و ۵۴۳ نفر جمعیت داشت که این رقم برای استان‌های فارس ۲ میلیون و ۲۰ هزار نفر، مازندران ۲ میلیون و ۳۸۴ هزار نفر، اصفهان یک میلیون و ۹۷۴ هزار نفر و خوزستان ۲ میلیون و ۱۷۶ هزار نفر بود. در آن سال‌ها آذربایجان شرقی از نظر توسعه صنعتی و کشاورزی نیز شرایط مشابهی داشت و این خطه بعد از تهران، دومین استان مهم ایران از نظر سیاسی و اقتصادی محسوب می‌شد. اما آمار منتشر شده گویای این واقعیت است که سهم این خطه از توسعه در بخش‌های جمعیتی، صنعتی، کشاورزی و حتی فرهنگی در دهه‌های اخیر سیر نزولی یافته است؛ امری که کارشناسان در ریشه یابی آن به دلایلی همچون مهاجرفِرِست بودن استان، ناچیز بودن سرمایه گذاری‌های دولتی در مقایسه با استان‌های دیگر و ضعف مدیریتی در بدنه کلان استان اشاره می‌کنند.
اقتصاد کوچک‌شده
جمعیت آذربایجان شرقی پنج درصد جمعیت کل کشور را شامل می‌شود اما سهم اقتصادی استان فقط 3.5 درصد از کل اقتصاد کشور است. آذربایجان شرقی، سهم بسیار اندک دو درصدی در زمینه تولید انرژی برق و آب دارد، زیر ساخت شبکه توزیع برق استان دچار محدودیت‌هایی است که تهدیدی جدی در گسترش فعالیت‌های اقتصادی محسوب می‌شود. تبریز دارای بیشترین ذخایر معدنی کشور در حدود  8.5 میلیارد تن بوده اما در حوزه بهره‌برداری و استخراج معادن آذربایجان شرقی، رتبه چهارم کشوری را دارد که حوزه معادن می‌تواند محور توسعه در استان باشد. از طرف دیگر، استان از لحاظ خدمات ریلی و پوشش فرودگاهی بسیار عقب بوده و نیازمند وجود برنامه‏هایی در توسعه و مکان یابی فرودگاهی است، فرودگاه سهند و مراغه هم پرواز آنچنانی ندارند. همچنین نرخ مشارکت بانوان در کار در استان آذربایجان شرقی 15درصد است که نسبت به مشارکت بالای 64 درصدی آقایان بسیار کم است.
شاید یکی از بهترین تصویرها از وضعیت اقتصادی استان آذربایجان شرقی را عباس بشیری که رئیس گروه سرمایه گذاری سازمان مدیریت و برنامه ریزی آذربایجان شرقی است به دست داده باشد. او سال گذشته به ایرنا گفته بود که سهم استان از سپرده‌های کشور ۲.۴۸ درصد، از تسهیلات اعطایی بانک‌ها ۱.۵۱ درصد و سهم جمعیتی استان از جمعیت کشور ۴.۸۲ درصد است و اگر سپرده را با پس‏انداز برابر بگیریم، متوجه خواهیم شد که پس‌انداز در استان آذربایجان شرقی از متوسط کشوری بسیار پایین است. از سوی دیگر، سهم جمعیت استان از ۵ درصد کشور به ۴.۸۲ رسیده که عمده ترین دلیل کاهش جمعیت آذربایجان شرقی، مهاجر فرصتی این استان به دلیل مسائل اقتصادی است. بشیری می‌گوید: «وقتی می‏گویم سهم جمعیتی ۴.۸۲ است، اگر بخواهیم رفاهی برابر با متوسط کشور ایجاد کنیم باید حداقل ۴.۸۲ درصد پس‌انداز داشته باشیم و این در صورتی تحقق خواهد یافت که در استان رونق اقتصادی وجود داشته باشد.»
میانگین درآمد مردم استان آذربایجان شرقی ۷۰ تا ۸۰ درصد متوسط درآمد کشوری و ۵۰ درصد در آمد استان‌های توسعه‌یافته کشور همچون یزد و اراک است. از نظر کارشناسان، عمده دلیل مهاجرت مردم آذربایجان شرقی به تهران مهاجرت کار آفرینان استان در یک دوره زمانی در گذشته است که از استان به سایر نقاط کشور به‌خصوص تهران مهاجرت کرده‌اند. از سال ۱۳۷۹ به بعد هر سال اقتصاد استان نسبت به اقتصاد کشور کوچک شده و از بالای ۵ درصد به ۳.۷ دهم درصد رسیده است.
رکود صنعت، رونق صنایع غذایی
آمار و ارقام مربوط به تولید ناخالص داخلی و سرمایه‌گذاری‌ها نشان می‌دهد که سهم تولید استان آذربایجان شرقی در تولید کشور کاهش یافته است. به همین ترتیب، نسبت سرمایه‌گذاری‌ها در این استان نیز در مقایسه با میانگین کشوری پایین است. بنا به اظهار نظر مقامات رسمی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی، سهم محصول ناخالص داخلی استان از محصول ناخالص داخلی کشور در سال 1380 نزدیک به  5 درصد و  در سال 1393  در حدود 4 درصد بوده است. رشد متوسط سالانه تولید ناخالص داخلی کشور بین سال‌های 1380 الی  1393 در حدود 21 درصد و استان آذربایجان شرقی 19 درصد بوده است. نسبت سرانه محصول ناخالص داخلی استان به کشور در سال 1380، حدود 75 درصد  و در سال 1393، 71 درصد بوده است.
بین سال‌های 1380 تا  1393 رشد متوسط سالانه حجم سرمایه‌گذاری‌های صنعتی کشور  19.4 درصد و همین رقم در استان 8.5 درصد بوده است. سهم استان آذربایجان شرقی از مجموع سرمایه‌گذاری‌های صنعتی کشور در سال 1380 در حدود 12.1 درصد و در سال 1393  به میزان 3.2 درصد بوده است. میانگین رشد سرانه محصول ناخالص داخلی (بدون نفت) استان و کشور به‌ترتیب 20 و 22 درصد بوده و رتبه استان آذربایجان شرقی (از نظر رشد) 28 و از نظر تولید ناخالص داخلی (بدون نفت) استان در کشور 20 بوده است. همچنین میانگین رشد ارزش افزوده صنعت استان و کشور نیز به‌ترتیب 18.8 و 20.8 درصد است و رتبه ارزش افزوده صنعت آذربایجان شرقی در کشور 7 و رتبه سرانه ارزش افزوده صنعت استان 12 است.
این آمار و ارقام نشان می‌دهند که استان آذربایجان شرقی که زمانی استانی به‌شدت صنعتی و دارای رونق اقتصادی به شمار می‌رفته،‌ در دهه‌های اخیر با رکود صنعت و سرمایه‌گذاری صنعتی مواجه شده و به‌تدریج برتری خروجی صنعتی خود را نیز در کشور از دست داده و به استان‌های دیگر واگذار کرده است. اما با این حال، استان آذربایجان شرقی را هنوز می‌توان استانی صنعتی در نظر گرفت که ظرفیت‌های فعال چشمگیری در این حوزه دارد. شرکت شهرک‌های صنعتی استان آذربایجان شرقی، در سال 1363 متعاقب مصوبه قانونی و تصویب مجلس محترم شورای اسلامی، تاسیس و به‌شكل مدون و گسترده فعالیت خود را در منطقه شمال غرب كشور آغاز کرد. با توجه به تاریخ تكوین آن در منطقه شمال‌غرب و استقرار شركت در تبریز سرپرستی و انجام امور مربوط به استان آذربایجان غربی و منطقه اردبیل نیز از طریق شركت شهرك‌های صنعتی آذربایجان شرقی صورت می‌گرفت كه در نیمه دوم سال 1369 و سال 1373 به‌ترتیب استان آذربایجان غربی و اردبیل از این شركت منفك شده‌اند. شهرک‌های صنعتی آذربایجان شرقی عبارتند از شهرک صنعتی اهر،‌ شهرک صنعتی بستان‌آباد، شهرک صنعتی بستان‌آباد 2، شهرک صنعتی بعثت، شهرک صنعتی بناب، شهرک صنعتی بیلوردی (هریس)، شهرک صنعتی تبریز 1 (شهید رجایی)، شهرک صنعتی تبریز 2 (شهید سلیمی)، شهرک صنعتی تبریز 3 (سعیدآباد)، شهرک صنعتی تبریز 4 (سهند)، شهرک صنعتی تبریز 5، شهرک صنعتی سراب، شهرک صنعتی شبستر، شهرک صنعتی صنایع ساختمانی تبریز، شهرک صنعتی عجب‌شیر، شهرک صنعتی فناوری قطعات خودرو، شهرک صنعتی مراغه، شهرک صنعتی مرند، شهرک صنعتی میانه 1، شهرک صنعتی ورزقان و شهرک صنعتی هشترود.
علاوه بر شهرک‌های صنعتی، آذربایجان شرقی نواحی صنعتی زیادی نیز دارد که عبارت‏اند از ناحیه صنعتی آخولا، ناحیه صنعتی یوزبند كلیبر، ناحیه صنعتی كوزه‌كنان شبستر، ناحیه صنعتی كرنگاه اهر، ناحیه صنعتی فجر هشترود، ناحیه صنعتی شورگل بناب، ناحیه صنعتی زرنق هریس، ناحیه صنعتی دوزدوزان سراب، ناحیه صنعتی خوشه مهر بناب، ناحیه صنعتی خضرلو عجب‌شیر، ناحیه صنعتی چهرگان شبستر، ناحیه صنعتی تیكمه داش، ناحیه صنعتی ترك میانه، ناحیه صنعتی اسماعیل‌آباد ملكان و ناحیه صنعتی اسپران تبریز. بیشترین شاخه صنعتی که در شهرک‌ها و نواحی صنعتی آذربایجان شرقی فعالیت دارند صنایع غذایی و صنایع فلزی‌اند. صنایع شیمیایی نیز در این شهرک‌ها فعالیت قابل‌توجهی دارند.
استان آذربایجان شرقی با دارا بودن ۵۳۴ واحد فعال صنایع غذایی دارای پروانه بهره برداری با مجموع ظرفیت تولید سالانه ۹.۳ میلیون تن و با سرمایه گذاری بالغ بر ۱۵ هزار و ۶۰۵ میلیارد ریال و اشتغال نزدیک به ۲۰ هزار نفر، یکی از مهم‌ترین قطب‌های صنعت غذایی کشور در زمینه انواع نوشیدنی‌ها، لبنیات و بستنی، کشتارگاه‌های صنعتی، خشکبار و آجیل، آردسازی و به ویژه صنعت شیرینی و شکلات و کیک و کلوچه است. تنوع محصول، نیروی متخصص و تکنولوژی بالا، وجود واحدهای مهم و بزرگ دارویی و صنایع تبدیلی کشاورزی در زمینه تولید آب میوه و کنسانتره نیز از دیگر ویژگی‌های صنعت این استان محسوب می‌شود.
تعداد ۱۲۹ واحد تولیدکننده لوازم خانگی با اشتغال سه هزار ۸۴۶ نفر در استان فعال است، محصولات تولیدی استان در زمینه لوازم خانگی به چندین کشور مختلف از جمله روسیه، ترکیه، افغانستان، آذربایجان، گرجستان، قفقاز، و اقلیم کردستان عراق صادر می‌شود. بخش صنایع فلزی و برق نیز از دیگر بخش‌های صنعتی مزیت‌دار و موفق آذربایجان شرقی است و همچنین وجود کارخانجات ماشین سازی و تراکتورسازی به عنوان صنایع مادر که موجب توسعه قطعه‌سازی در این استان شده نیز از صنایع مهم آذربایجان شرقی است که سهم خوبی از صادرات غیرنفتی این استان و کشور را بر عهده دارند.
آذربایجان شرقی با دارا بودن صدها واحد تولید شیرینی، شکلات، صنایع غذایی و تبدیلی به یکی از مهم‌ترین قطب‌های صنایع غذایی خاورمیانه تبدیل شده است و بیش از ۴۵ درصد محصولات شیرینی و شکلات و صنایع غذایی کشور را تولید و به بازارهای داخلی و خارجی صادر می‌کند. هم‌اکنون ۸۵۰ واحد بزرگ و کوچک صنایع غذایی، شیرینی و شکلات و آشامیدنی در آذربایجان شرقی فعال بوده و بیش از ۵۰ درصد شیرینی و شکلات کشور شامل ۶۰۰ نوع محصول متنوع در این استان تولید می‌شود. در این میان، ۵۲ درصد شکلات، ۴۰ درصد بیسکوئیت، ۴۳ درصد ویفر، ۴۶ درصد تافی و ۳۸ درصد آب‏نبات کشور محصول تولیدی آذربایجان شرقی است.
کشاورزی ممزوج با صنایع غذایی
استانی که صنایع غذایی بسیار شکوفایی داشته باشد، طبیعی است که از رونق کشاورزی خوبی نیز برخوردار باشد. در واقع، به این دلیل که در دهه‌های گذشته در استان آذربایجان شرقی کشاورزی تاحدی جای صنعت را گرفته، صنعت از شاخه دیگری رشد کرده و حالا صنایع غذایی در این استان حرف اول را می‌زنند. کل اراضی کشاورزی استان آذربایجان شرقی حدود یک میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار است که ۲۵۰ هزار هکتار جزو اراضی آبی است و ۷۴ هکتار آن به باغ‏ها اختصاص دارد. آذربایجان شرقی سالیانه نزدیک به ۵ میلیون تن تولیدات کشاورزی دارد. در سال 1398، حدود ۳۱۰ میلیون دلار صادرات محصولات کشاورزی از این استان انجام شده که نسبت به سال گذشته ۴۰ درصد افزایش یافته بود. ۶۷ درصد از صادرات محصولات این استان باغی است که ۵۰ درصد آن به کشمش اختصاص دارد. سهم صادرات محصولات کشاورزی از صادرات استان ۱۲.۵درصد و سهم صادرات محصولات کشاورزی آذربایجان شرقی از کشور ۴.۵ درصد است.
همان‌طور که عنوان شد،‌ ظرفیت آذربایجان شرقی در تولید محصولات کشاورزی نزدیک به پنج میلیون تن در سال است که در سال‌های زراعی مختلف بر اساس شاخص‏های خاصی دارای نوسان است. ۷۰ درصد تولیدات سالانه محصولات کشاورزی در آذربایجان شرقی و ۳۰ درصد بقیه به سایر استان‌ها و کشورهای هدف که حدود ۵۰ کشور را شامل می‌شود صادر می‏شوند. علل افزایش میزان صادرات محصولات کشاورزی در اوایل سال گذشته افزایش صادرات محصولات گلخانه‌ای شامل گوجه‌فرنگی، خیار، قارچ، گل‌های زینتی و رونق بازار کشمش و رفع تعهد ارز حاصل از صادرات به کشورهای عراق و افغانستان بوده است. برای چهار میلیون تن از تولیدات کشاورزی آذربایجان شرقی، صنایع تبدیلی و تکمیلی ظرفیت ایجاد شده است که در صادرات محصولات کشاورزی و ایجاد ارزش افزوده نقش بسزایی ایفا می‌کند. ارزش صادرات محصولات کشاورزی در سال ۱۳۸۷ به‌ازای هر کیلوگرم ۹۲۰ تومان بود که خوشبختانه این رقم در سال ۹۷ به ۵ تا ۶ برابر افزایش یافته است.
چهارراه متالورژی دنیا
استان آذربایجان‌شرقی، یکی از مناطق غنی معدنی در کشور به‌شمار می‌رود و از ذخایر مختلف و متنوع معدنی برخوردار است. در حال حاضر، ذخایر معدنی استان آذربایجان شرقی با افزایش بیش از 10 برابری به 8.2 میلیارد تن رسیده است. تنوع عوامل زمین‌شناسی این استان نظیر پدیده‌های ماگماتیسم و متامورفیسم و شرایط ویژه حوضه‌های رسوبی موجود در این مناطق، باعث شده مجموعه‏ای غنی از ذخایر معدنی فلزی و غیرفلزی در آن شکل بگیرد. به‌گفته کارشناسان حوزه معدن، این استان در چهارراه متالورژی دنیا قرار گرفته و کمربند آلپ ـ هیمالیا و آسیای صغیر از آذربایجان عبور می‌کند. تاکنون وجود ۵۲ نوع ماده معدنی از تعداد ۶۸ نوع مواد معدنی موجود در کشور در این استان شناسایی شده است. بر پایه آخرین اطلاعات، تعداد کل معادن استان ۷۵۳ معدن با اشتغال‏زایی شش هزار و ۴۰۰ نفر است و از جمله معادن عمده استان که در سال‌های اخیر سرمایه گذاری‌های مناسبی از طرف بخش خصوصی انجام گرفته و زمینه برای احداث واحدهای پایین دستی فراهم گردیده می‌توان به صنایع طلا، مس، آهن، نفلین سینیت آهک، تراورتن و غیره اشاره کرد. این استان از نظر تعداد کل معادن رتبه سوم و از نظر اشتغال رتبه دوم و از نظر ذخایر مکشوفه با ۸.۴ میلیارد تن ذخیره رتبه اول کشور را داراست و در مجموع از میان اشتغال ۶۳ هزار نفری معادن و صنایع معدنی استان ۸۰ درصد متعلق به صنایع معدنی فلزی، سیمان، بتن، آهک و گچ، سفال و سرامیک، ماسه‏شویی و آسفالت، صنعت شیشه و برش سنگ است.
بر روی کمربندی ناحیه ورزقان، بیش از ۳۰ اندیس معدنی مس شناسایی شده است. کانسار مس سونگون در شمال ورزقان قرار گرفته که بزرگ‏ترین اندیس مس در شمال‌غرب ایران است. این کانسار یکی از بزرگ‏ترین کانسارهای مس دنیا است و قابل مقایسه با معادن دنیا مانند بینگهام در امریکا و چوکی کوماتا در شیلی است. کمربند مس‌دار طارم قفقاز از بخش شمال‌شرقی استان آذربایجان‌شرقی عبور می‌کند به همین دلیل مس، یکی از عمده‌ترین توانایی‌های معدنی استان است که پاره‌ای از آنها شامل مس پورفیری سونگون، ارزش اقتصادی بسیار زیادی دارند. در کانسار و اندیس‌های مزرعه، خوینرود، بالوجه، قره‌چیلر، آستامال، کانی‌سازی از نوع مس، مس مولیبدن، سرب، طلا و نقره است. البته طلا و نقره به‌صورت عناصر فرعی همراه با مس در برخی از معادن مشاهده شده است. برای مثال در معادن مس اهر (مزرعه، خوینرود و...) نقره به همراه مس یافت می‌شود. در معدن مس مزرعه میزان نقره ۱۰۰ گرم در تن برآورد شده است. در مناطق سارب چمن، خوینرود و اهر آثار و نشانه‌هایی از جیوه مشاهده شده است. البته به جز این معدن مهم در استان آذربایجان‌شرقی، معادن فلزی و غیرفلزی مهمی در استان وجود دارد که از نظر تنوع مواد معدنی، این استان را جزو استان‌های مزیت‌دار قرار داده است. معادن منحصربه فرد استان آذربایجان‌شرقی نیز معادن سنگ تزئینی آذرشهر و تراورتن‌های سرخ‌رنگ آن از شهرت جهانی برخوردار است.
لزوم آمایش سرزمین
آذربایجان شرقی در سطح فراملی دروازه اصلی و تخصصی تجارت ترانزیت از جنوب شرق آسیا به حوزه اروپا و مدیترانه، در سطح ملی به عنوان مقصد اصلی کردشگری طبیعی و قطب ملی فعالیت‌های صتعتی، معدنی و کشاورزی نوین و در سطح منطقه و فرامنطقه ای، به عنوان استانی با توان پایداری و خودپالایی محیط زیستی متعادل در نظام سکونتگاهی و جریان ساز توسعه در منطقه شمال غرب باید نقش ایفا کند. سال گذشته، داود بهبودی، رییس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان آذربایجان شرقی در مصاحبه با ایسنا گفته بود که راهکارها و جهت گیری‌های توسعه‌ای در سند آمایش استانی در بخش‌های اساسی صنعت، معدن، کشاورزی، خدمات بازرگانی، بهداشت و درمان، آموزش عالی، سکونتگاهی، محیط زیستی، انرژی و گردشگری پیش بینی شده است. رئیس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی آذربایجان شرقی گفته بود برای یکپارچگی سند آمایش، استان با معیارهای مختلف در 11 منطقه پهنه‏بندی شده است که جمعیت، آبادی‏ها و مساحت این مناطق در سند آمایش مطرح شده است. منظور از آمایش سرزمین یا استانی، رسیدن به مطلوب ترین توزیع ممکن جمعیت، توسط بهترین شکل توزیع فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی در پهنه سرزمین است.