چهرههای ناسیونالیست و هندوی افراطی در حزب حاکم بیجیپی اصولاً با باز بودن اقتصاد و تجارت مشکل دارند و اقشار کمدرآمد مثل کشاورزان و مغازهداران خردهپا نیز از این سیاست انزواطلبی اقتصادی حمایت میکنند
آینده نگر/ منبع: فارن پالسی/ جیمز کربتری، استادیار دانشکده لی کوانیو در دانشگاه سنگاپور
جنگ با چین در زمان دولت جواهر لعل نهرو واقعهای در تاریخ هند است که خیلی از هندیها دوست دارند فراموشش کنند. اما در هفتههای اخیر اتفاقی افتاد که دوباره همه احساسات در این مورد را برای هند زنده کرد و آن هم درگیری مرزی نیروهای چین و هند در کوههای هیمالیا بود که به کشتهشدن ۲۰ سرباز هندی منجر شد. این خشونتبارترین رویارویی دو کشور در پنجاه سال اخیر بود و باعث شد احتمال آغاز عصر جدیدی از رویارویی نظامی و سیاسی بین دو کشور چین و هند کاملاً قوت بگیرد.
احتمالاً هیچ کدام از این دو کشور در میان بحرانهای مختلف داخلی فعلی خودشان تمایلی به درگیرشدن در یک بحران دشوار و چندجانبه بین دو همسایه نداشتهاند. اما منطقه مرزی مورد مناقشه دو کشور ناآرام شده و تنشزدایی در این میان به خودی خود دشوار است. واقعیت این است که چین و هند به یکدیگر به چشم رقبای استراتژیک مینگرند؛ اما از میان این دو، هند با چالشهای پیچیدهتری مواجه است. هند از لحاظ نظامی و اقتصادی در موقعیت پایینتری نسبت به چین قرار دارد؛ اما وقتی حادثهای مثل درگیری مرزی اخیر رخ میدهد، افکار عمومی هند به شدت دولت را تحت فشار میگذارند که واکنشی نشان بدهد. مشابه این وضع قبلاً هم رخ داده است. این بار هم فشارها بر نارندرا مؤدی نخست وزیر هند باعث شد دولت فعالیت ۵۹ اپ چینی ازجمله اپهای پرکاربری مثل ویچت، تیکتوک، بایدو مپ و هلو را به بهانه نقض حقوق کاربران و افشای اطلاعات آنان اعلام کند. این در حالی است که تقریباً یک سوم از کاربران تیکتوک را هندیها تشکیل میدهند. در این میان حتی بحث تحریم کالاهای چینی هم مطرح شده و صداهایی در هند از لزوم اتخاذ سیاستهای رادیکال در جهت حمایت از محصولات داخلی بلند شده است. این استراتژی بهاحتمالقوی، روشی غلط در مواجهه با تهدیدی است که چین با قدرتِ رو به اوجش علیه هند تحمیل میکند.
در مقابل، آن دوراهی که چین در برابرش قرار دارد خیلی سادهتر است: اینکه آیا درست است که چین در آنِ واحد با تمام رقبایش وارد رویارویی شود؟ واقعیت این است که چین از لحاظ منطقهای در موقعیت دشواری قرار دارد. در استرالیا مواضع ضد چینی اوج گرفته است، ژاپن به شدت به گشتزنی چین در نزدیکی جزایر مورد مناقشه سنکاکو و دیائو حساسیت نشان میدهد و حالا هم که موضوع هند مطرح است. دستگاههای امنیتی هند به همسایه شمالی این کشور به چشم یک تهدید بزرگ نگاه میکنند و به دنبال واکنشی درخور میگردند.
اما وخامت مناسبات چین و هند اهمیتی خاص دارد. واقعیت این است که هند در دهههای اخیر به شدت از لحاظ سیاسی و نظامی به آمریکا نزدیک شده است؛ اما نتوانسته واقعاً به متحد کاملی برای آمریکا بدل شود. مؤدی نخست وزیر هند چندان به دونالد ترامپ اعتماد ندارد و بر اساس شنیدههایی که از کارکنان دفتر نخست وزیری هند به رسانهها درز کرده، او از مواضعی که ترامپ در جلسات خصوصیشان داشته جا خورده است چون ترامپ حتی نمیدانسته که چین و هند با یکدیگر همسایه هستند. بااینوجود، مؤدی تلاش کرده که خودش را دوست و متحد ترامپ نشان بدهد و از این بابت امتیازاتی بگیرد. مجموع این تلاشها برای نزدیکی به آمریکا باعث شده که چین بیشتر و بیشتر از هند دور شود. این وضعیت در سالهای ۲۰۱۷ و ۲۰۱۸ هم تشدید شد و بعد کمی کاهش پیدا کرد. اما اوضاع حال حاضر بین چین و هند به شکلی است که به این راحتیها حل و فصل نخواهد شد. فضای منفی شکلگرفته در میان دو کشور همسایه حالا چنان قوی است که سیاستها و گفتمان میان دو کشور را تغییر خواهد داد.
این یعنی هند چند گزینه پیش رو خواهد داشت. یک بخش از قضیه به مسئله توان نظامی هند برمیگردد. هند به خوبی قادر به حفظ مرز هیمالیایی خود با چین هست، اما از لحاظ نظامی به اندازه چین قدرت ندارد. دهلی نو خرید تسلیحاتی خود را به شدت بالا برده و آن را به ۷۱.۱ میلیارد دلار رسانده، یعنی در این زمینه فقط از چین و آمریکا عقبتر است. اما ارتش هند ناکارآمدیهایی مثل نبود تجهیزات مناسب و همچنین مسئله رسواییهای فساد مالی را با خود یدک میکشد. از سوی دیگر، بحران کرونا باعث رکود اقتصادی در هند شده و به نظر نمیرسد که هند قادر باشد در سالهای آینده، قدرت اقتصادی خود را مثل سابق نگه دارد.
در عین حال، هر واکنشی که چین به هند نشان دهد، بازهم انتظار دیگری را در افکار عمومی هند به وجود خواهد آورد. مثلاً این روزها مجریان خشمگین تلویزیونهای هند از لزوم مقابله جدی با چین حرف میزنند و تصاویری از افرادی که تلویزیونها و موبایلهای چینی خود را میشکنند در شبکههای اجتماعی رد و بدل میشود. حالا هند هم در کنار کشورهایی مثل آمریکا، ژاپن و کره جنوبی قرار گرفته که مردمش دیدگاهی منفی به چین دارند و این مساله را در تصمیمگیریها و اظهارنظرهای مختلف وارد میکنند. این شرایط ممکن است به تشدید احتمال رویارویی نظامی بینجامد، چیزی شبیه آنچه که در سال ۱۹۶۲ باعث درگیری نظامی بین دو کشور شد و هند را در موقعیت شکست قرار داد. البته دهلی نو این بار در زمان بروز بحران - یعنی کشتهشدن عدهای از سربازان هندی و اسارت عدهای دیگر از آنها- با آرامش وارد قضیه شد و برای آزادی آنها مذاکره کرد. اما به هر حال نباید فراموش کرد که مرز مورد مناقشه دو کشور در منطقه هیمالیا صعبالعبور است و تداوم تنش در آن، وزنه را به سمت کشوری سنگین خواهد کرد که از لحاظ نظامی قویتر است. این یعنی که مؤدی میداند از لحاظ نظامی کار زیادی از دستش برنمیآید و چارهای ندارد جز آن که به حربههای جنگ اقتصادی روی بیاورد. اما این کار در درازمدت اصلاً نمیتواند منافع هند را تأمین کند.
واقعیت این است که هند و چین رابطه تجاری ترازی با هم ندارند. کسری تجاری هند با چین سال گذشته ۵۷ میلیارد دلار بود، آن هم در حالی که تجارت دوجانبه کشور بالغ بر ۹۲.۵ میلیارد دلار میشد. نیمی از واردات لوازم الکترونیک هند از چین است و دو سوم از مواد اولیه برای ساخت دارو در کارخانههای پرسود داروسازی هند هم از چین وارد میشود. در هر دو مورد، دولت هند احتمالاً تلاش خواهد کرد تا تولید داخلی را بالا ببرد و وابستگیاش را به چین کم کند، اما این کار در گذشته چندان موفقیتآمیز نبوده است.
در این میان، احتمالش هست که هند برای واکنشنشاندادن به چین، رویه آمریکا و اتحادیه اروپا را در پیش بگیرد و سرمایهگذاریهای چین را محدود کند. اما این مسئله به محدودیتهای موجود در خصوص سرمایهگذاری چینیها در استارتآپهای هندی خواهد افزود که ضرر بزرگی است. حتی ممانعت از فعالیت هواوی غول مخابراتی چین هم مطرح شده و این در حالی است که شرکتهای مخابراتی هند از بابت تهیه تجهیزات غیرچینی با قیمت بسیار بالا نگرانی زیادی دارند.
کاهش واردات و کاهش وابستگی به کالای چینی البته حتماً به سود هند است و میتواند برخی دردسرهای تنبیهی و تصمیمگیریهای سیاسی آینده را نیز کم کند. موردی که اخیراً در روابط چین و استرالیا اتفاق افتاد تنها نمونهای بود از دردسرهایی که اقدامات متقابل و تنبیهی چین میتواند به دنبال داشته باشد. در این مورد، مناقشه دیپلماتیک دو کشور باعث شد چین تعرفههای تنبیهی روی غلات استرالیا اعمال کند. در مورد هند، ممکن است محدودیت در کاهش واردات مواد اولیه داروسازی یا موارد تنبیهی مشابه روی دهد.
اما تمام این حرفها را در حالی میزنیم که این روزها اقتصاد هند شرایط سختی را میگذراند. بازار بزرگ مصرفکنندگان هندی برای شرکتهای چینی جذابیت زیادی دارد و بخش تکنولوژی هند نیز توانسته سرمایهگذاران چینی را به خود جلب کند. اما تحریم کالا یا اعمال تعرفههای تنبیهی مسالهای است که میتواند در آینده دردسرهای بزرگی درست کند. از همه مهمتر اینکه چنین اقداماتی به هیچ عنوان تاثیری روی درگیریهای نظامی دو کشور نخواهند گذاشت. ریسک عمدهای که بهراهانداختن جنگ تجاری هند علیه چین به دنبال خواهد داشت، در درازمدت قابلمشاهده خواهد بود. برخی صاحبنظران معتقدند این شرایط باعث خواهد شد هند بیشتر به سمت ایزولهکردن اقتصاد خود سوق داده شود و این در حالی است که برنامه هند این بود که به یک مرکز قدرتمند تولیدی و صادراتی تبدیل شود و سایه قدرت چین در آسیا را کمرنگ کند. بااینوجود، برخی تصمیمگیریهای دولت مؤدی در این روند تأثیر منفی گذاشت. مثلاً تصمیم دولت هند در عدم پیوستن به معاهده تجاری هند و اقیانوسیهای (ایندو پاسیفیک) موسوم به «همکاری اقتصادی جامع منطقهای»، راه افزایش نفوذ هند را بست و دست کشورهای اطراف هند را برای دور زدن این کشور باز گذاشت. البته چهرههای ناسیونالیست و هندوی افراطی در حزب حاکم بیجیپی اصولاً با باز بودن اقتصاد و تجارت مشکل دارند و اقشار کمدرآمد کشاورز و مغازهداران خردهپا نیز از این سیاست انزواطلبی اقتصادی حمایت میکنند.
اما اگر مؤدی بخواهد حرکت در این دام را ادامه بدهد، اقتصاد کشورش را با مشکلات جدی روبهرو خواهد کرد. این اقتصاد حتی پیش از بحران کرونا نیز دچار کاهش رشد شده بود و حالا رکود ناشی از این بحران، وضعیت را تشدید کرده است. تصمیم دولت هند به اعمال محدودیتهای تجاری و تنبیهی علیه چین نیز وضعیت را پیچیدهتر خواهد کرد. واقعیت این است که هند نیاز دارد به اینکه در چنین زمانهای به تحکیم مناسبات تجاری خود با کشورهای مختلف بهخصوص در آسیا بپردازد و در عین تقویت اقتصاد خود، به بالا بردن قدرت نظامی خود نیز مشغول باشد. در این میان، اگر چین نیز به حساسیتزایی در منطقه هیمالیا ادامه بدهد، شکی نیست که واکنش شدیدتر هند را باید انتظار بکشد. این یعنی هزینهپرداختن و تبدیلکردنِ هند از یک همسایه به یک دشمن ژئوپلیتیک. بااینوجود، هنوز مشخص نیست که برخوردهای احتمالی نظامی چین با هند ممکن است در چه سطحی باشد. تنها نکتهای که قطعی به نظر میرسد این است که چنین شرایطی از لحاظ اقتصادی به نفع طرفین نیست و بهخصوص هند باید از ادامه آن پرهیز کند. قرار نیست در این میان هیچ کشوری خودزنی اقتصادی کند.