پیش از دهه 90 میلادی، تصور همه بر این بود که صرف بالا رفتن درآمد سرانه را می توان نشانه توسعه یافتگی دانست. اما از این دهه به بعد، مفهوم توسعه انسانی هم در بررسی وضعیت توسعه یافتگی کشورها در نظر گرفته شد. شاخصی که یکی از دشمنان آن، فساد است
تا پیش از دهه 90، فرض بر این بود که توسعه اقتصادی با رشد بالای درآمد سرانه اندازه گیری می شود و هم چنین وجود سطح بالای تولید ناخالص داخلی سرانه به معنای افزایش سطح استاندارد زندگی برای همه افراد جامعه تلقی می شد. اما از این دهه به بعد، در مباحث توسعه، شاخص دیگری هم مطرح شد که آن را با نام شاخص توسعه انسانی می شناسیم. این شاخص توسط اقتصاددان پاکستانی محبوب الحق، خلق شد که هدف توسعه اقتصادی را ورای افزایش درآمد سرانه می دانست. محبوب الحق در تعریف شاخص توسعه از این گفت که هدف اصلی در واقع خلق محیطی است که افراد بتوانند از یک زندگی طولانی، همراه با سلامتی بهره مند شوند و به عبارتی هدف اصلی توسعه، رفاه بشر است. او توسعه انسانی را فرایندی دانست که در انتخاب های فردی اعم از سیاسی و اقتصادی و اجتماعی نمود پیدا می کند. زندگی طولانی همراه با سلامت، امید به زندگی، سطح دانش و سطحی از استانداردهای رفاه که با درآمد ناخالص ملی سرانه اندازه گیری می شد، از شاخص های سنجش شاخص توسعه انسانی در نظر گرفته شد.
طی سال های گذشته از دهه 90، علاوه بر سطح توسعه یافتگی کشورها از منظر شاخص توسعه انسانی، تهدیدهای توسعه انسانی هم در پژوهش های علمی بررسی شده است. یافته ها نشان می دهد که فساد، با اثربخشی بر درآمد ملی کشورها از عوامل تهدید کننده توسعه انسانی است. از آنجایی که فساد درآمد کشورها و رشد اقتصادی آن ها را محدود می کند، دولت نمی تواند در بخش های آموزش و بهداشت هزینه کرده و منابع را به طور بهینه به توسعه زیرساختی این بخش ها اختصاص دهد.
اما در ایران اوضاع شاخص توسعه انسانی و فساد چگونه است؟ شاخص توسعه انسانی که ترکیبی از درآمد، آموزش و بهداشت و برخورداری افراد یک کشور از هر یک از مولفه هاست، هر ساله از سوی سازمان ملل اندازه گیری می شود. در سال 2018، شاخص توسعه انسانی در ایران 0.798 بوده و ایران از این نظر در رتبه 60 جهان قرار دارد. این درحالی است که با توجه به اهداف و سند چشم انداز، ایران باید براساس شاخص های توسعه، کشور نخست منطقه باشد. مشاهده وضعیت کشورهای دیگر مثل قطر، امارات متحده عربی و عربستان سعودی نشان می دهد که سطح شاخص توسعه انسانی در این کشورها از ایران بهتر است. پژوهشگران یک دلیل عمده این مسئله را فساد و اثرگذاری آن بر درآمد ملی کشور و هم چنین انحراف و کاهش مخارج آموزشی و بهداشتی می دانند که اثر منفی بر سطح توسعه انسانی داشته است. یافته های پژوهشگران نشان می دهد که بالا بودن شاخص ادراک فساد در ایران اثری منفی بر توسعه کشورمان داشته و در ادامه توسعه انسانی را هم متاثر کرده است.
پژوهشگران توصیه کرده اند که با توجه به اثر معنادار فساد بر توسعه انسانی، کشورهایی با سطح توسعه انسانی پایین بتیئ کنترل و کاهش فساد در بخش دولتی را با توسعه دولت الکترونیک و افزایش شفافیت فعالیت های بخش عمومی دنبال کنند و فساد را کاهش دهند. براساس یافته های آنان، رشد نرخ شهرنشینی اثری مثبت بر توسعه انسانی دارد، چراکه امکانات آموزشی و بهداشتی در شهرها متمرکز بوده و یافتن شغل و درآمد بالا در شهرها در مقایسه با روستاها محتمل تر است. پیشنهاد پژوهشگران این است که دولت با اجرای سیاست هایی پدیده مهاجرت به شهرها را کنترل کرده و با ایجاد فضاهای آموزشی و بهداشتی و حمایت از کسب وکارهای روستایی اثربخشی روستا در توسعه انسانی را تقویت کند.
برای مطالعه بیشتر مقاله اثر فساد بر توسعه انسانی(مدل رگرسیون کوانتایل) را بخوانید. این مقاله در نشریه مدلسازی اقتصاد سنجی در زمستان سال 98 چاپ شده است.