اقتصاد ونزوئلا اصولاً به شدت وابسته به نفت بوده است. در دهههای ۱۹۴۰ تا ۱۹۷۰ میلادی، ونزوئلا بزرگترین صادرکننده نفت جهان بود و از این درآمد برای مدرنسازی و تنوعبخشی به اقتصاد خود استفاده میکرد.
آینده نگر/ کاوه شجاعی
۱.ونزوئلا را بهتر بشناسیم
ونزوئلا کشوری پرنفت و بزرگ در قسمت شمالی آمریکای جنوبی است و سالها جزو متحدان ایران بوده است. ونزوئلا که فراز و نشیبهای اقتصادی زیادی را به خود دیده و میبیند، امسال برای هفتمین سال پیاپی شاهد کوچکشدن اقتصاد خود بود.
ونزوئلا موقعیت جغرافیایی خوبی دارد چون به دریای کارائیب و اقیانوس اطلس راه دارد. مساحت این کشور که تقریباً به شکل مثلث است، از مجموع مساحت فرانسه و آلمان بیشتر است و همسایگانش برزیل، کلمبیا و گویانا هستند. کاراکاس پایتخت ونزوئلا مرکز اصلی صنعت، تجارت، آموزش و گردشگری در این کشور نیز هست.
در دهههای اخیر، سه موضوع باعث قرار گرفتن ونزوئلا در صدر اخبار بوده است. اولی یک رهبر ناسیونالیست مثل هوگو چاوز بود که مرگش به خلأ قدرت بزرگی در این کشور منتهی شد. دومی سقوط اقتصاد این کشور و بروز تورم و بیکاری شدید در آن بود که با توجه به ثروت نفتی ونزوئلا عجیب به نظر میرسید. سومی هم مناقشه دائمی آمریکا با ونزوئلا بوده که خود را به شکل تحریمهای اقتصادی و حتی تلاشهای متعدد برای تغییر رژیم در این کشور نشان داده است.
ونزوئلا در نیمه دوم قرن بیستم میلادی ثروتمندترین کشور آمریکای جنوبی به شمار میآمد و ذخایر نفت عظیم این کشور به جمعآوری ثروتی عظیم منتهی شده بود. اما کاهش قیمت نفت در دهه ۱۹۸۰ و نیز سیاستهای اقتصادی اشتباه باعث شد در دهههای بعد، ونزوئلا دچار مناقشات سیاسی و اجتماعی شود و جایگاه سابق خود را از دست بدهد. تأثیر این مسئله هنوز در اقتصاد ونزوئلا دیده میشود.
تاریخ ونزوئلا
درست در سالهای پایانی قرن پانزدهم میلادی، کریستوفر کلمبوس خودش را به سرزمینی که امروز به نام ونزوئلا میشناسیم رساند و در دهههای بعدی، استعمار اسپانیا بر این سرزمین آغاز شد. چند قرن طول کشید تا شورشها علیه این استعمار بالا بگیرد و در نهایت، در قرن نوزدهم و همزمان با شکستهای ناپلئون در اروپا، ونزوئلا از فرصت استفاده کرد و استقلال خود از اسپانیا را بهصورت رسمی اعلام کرد.
در دهههای آغازین قرن بیستم میلادی، ونزوئلا تحت رهبری خوان ویسنته گومز به بزرگترین صادرکننده نفت دنیا تبدیل شد؛ اما این روند با مناقشات سیاسی همراه بود. بعد از کودتاها و درگیریهای مختلف، مارکوس پرز خیمنس در ۱۹۵۸ به پیروزی رسید و در دهه ۱۹۷۰ این کشور از اوجگیری قیمت نفت بهره برد و صنایعی مثل نفت و فولاد را نیز ملی کرد.
در دهه ۱۹۹۰ میلادی بود که هوگو چاوز به عنوان یک سرهنگ جوان در عرصه سیاسی ونزوئلا مطرح شد. او دو کودتای ناموفق را علیه کارلوس اندرس پرز رهبری کرد؛ رئیس جمهوری که کشور را به رکود اقتصادی، شورش، اعتصاب و حکومت نظامی کشانده بود. چاوز در کودتاها موفق نشد و به زندان افتاد اما پرز مدتی بعد به دلیل فساد استیضاح و برکنار شد و در سال ۱۹۹۸ هوگو چاوز به ریاست جمهوری رسید. او برای مشکلات اقتصادی کشور، نسخه انقلاب سیمون بولیواری را پیچید که با قانون اساسی جدید، سیاستهای سوسیالیستی متکی بر درآمد نفت و مقابله با آمریکا همراه بود.
در سال ۲۰۰۶ تصمیم هوگو چاوز برای عقد قرارداد سه میلیارد دلاری تسلیحاتی با روسیه باعث تحول بزرگی در مناسبات آمریکا با ونزوئلا شد؛ چون این اولین بار بعد از جنگ سرد بود که آمریکا از بابت نفوذ روسیه در نزدیکی خود احساس خطر میکرد. یک سال بعد، چاوز اعلام کرد شرکتهای عمده در حوزه انرژی و مخابرات را ملی میکند و همزمان، شرکتهای آمریکایی اکسون موبیل و کونوکو فیلیپز از واگذاری عملیاتهایشان به دولت ونزوئلا خودداری کردند و در نتیجه توسط دولت مصادره شدند. در سالهای بعد، مشکلات اقتصادی ونزوئلا ادامه پیدا کرد و در سال ۲۰۱۲ تورم به شدت افزایش یافته بود و دولت روی شرکتها فشار میآورد تا قیمتها را کنترل کند. برنامههای چاوز اما ناتمام ماند چون یک سال بعد او بر اثر سرطان درگذشت و معاونش نیکلاس مادورو جانشین او شد.
سه سال بعد، اعتراضات به عملکرد اقتصادی مادورو باعث تظاهرات خیابانی شد و این در حالی بود که تورم و بیکاری سیر صعودی داشتند و اختلافات سیاسی داخلی و مداخلات خارجی نیز اوضاع را پیچیدهتر کرده بود. تظاهرات و خشونت خیابانی و حمله معترضان به ساختمانهای دولتی در ونزوئلا در رسانههای غربی بازتاب زیادی پیدا کرد و پس از آن، مادورو آمریکا را به برنامهریزی برای کودتا متهم کرد و به دیپلماتهای آمریکایی ۴۸ ساعت اولتیماتوم داد که از ونزوئلا خارج شوند. تداوم رویارویی مادورو و آمریکا به این انجامید که خوان گوایدو رهبر اپوزیسیون به عنوان رئیس جمهور خودخوانده ونزوئلا از سوی آمریکا و برخی کشورهای غربی به رسمیت شناخته شود اما او عملاً هیچ مشروعیت یا قدرت اجرایی ندارد. با این وجود، تبلیغات زیادی که از خارج روی او انجام میشود، اوضاع سیاسی ونزوئلا را بارها متشنج کرده است.
اقتصاد ونزوئلا
اقتصاد ونزوئلا اصولاً به شدت وابسته به نفت بوده است. در دهههای ۱۹۴۰ تا ۱۹۷۰ میلادی، ونزوئلا بزرگترین صادرکننده نفت جهان بود و از این درآمد برای مدرنسازی و تنوعبخشی به اقتصاد خود استفاده میکرد. توسعه ذخایر غنی سنگ آهن، نیکل، زغال سنگ، سنگ آلومینیوم و همچنین نیروی برقآبی نیز در دستور کار قرار داشت و اقتصاد ونزوئلا را گسترش داد. در دهه ۱۹۶۰، دولت ونزوئلا بر سیاستهای جایگزینی واردات نیز متمرکز شده بود و از اعمال تعرفه برای محدود کردن واردات کالاهای تولیدی استفاده میکرد و با ارائه یارانه در صدد تشویق رشد تولید داخلی برآمده بود. نتیجه این شد که کسب و کارهای صادراتمحور رشد کردند. در دهه ۱۹۷۰ دولت ونزوئلا صنایع مختلفی را ملی کرد و از درآمد ناشی از صادرات سوختهای فسیلی برای تأمین هزینه زیرساختهای عمومی بهره جست. در نتیجه، در پایان قرن بیستم، این کشور صنایع متنوعی داشت و منابع طبیعیاش مورد استفاده مثبتی قرار گرفته بودند. اما وضع همیشه یک جور نمیماند. سالها تورم، سوءمدیریت و فساد در کنار بحرانهای مختلف بینالمللی باعث شده بود که اقتصاد ونزوئلا زیر بار بدهیهای خارجی، بیکاری شدید و رشد ناگهانی جمعیت و مهاجرت غیرقانونی، کمر خم کند. با این وجود، در هفت سال اول قرن بیست و یکم، ونزوئلا بسیاری از این مشکلات را حل کرد و حتی در صدد این برآمد که با کاهش نفوذ اقتصادی آمریکا بر خود این کشور و سایر کشورهای آمریکای لاتین، از ثروت نفتیاش برای بهدستآوردن نفوذ بیشتر و ارائه وامهای مختلف به کشورهای همسایه استفاده کند. برخی از مشکلاتی که امروزه اقتصاد ونزوئلا با آنها مواجه است، از همین سیاستها نشئت گرفتند.
اما پیش از نفت، همواره بخش کشاورزی و دامپروری بود که روی اقتصاد این کشور تأثیر عظیم میگذاشت. پیش از دهه ۱۹۵۰ و گسترش صادرات نفت ونزوئلا، بخشهای کشاورزی، دامپروری، شیلات و جنگلداری نقش عمدهای در اقتصاد این کشور بازی میکردند و بیش از نیمی از تولید ناخالص داخلی را تشکیل میدادند. اما با گسترش سریع صنعت پتروشیمی ونزوئلا در دهههای ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰، نسبت نیروی کار بخش کشاورزی از یکپنجم به یکدهم کاهش پیدا کرد. به همین جهت بود که از دهه ۱۹۹۰ به بعد، دولت با ارائه یارانه و وامهای کمسود برای حمایت از این بخشها تلاش کرد اما کاهش سهمآفرینی آنها در تولید ناخالص داخلی ادامه پیدا کرد.
صنعت شیلات ونزوئلا نیز در دهه ۱۹۸۰ گسترش خوبی یافت و این کشور را به چهارمین تولیدکننده بزرگ ماهی تن در جهان تبدیل کرد اما این هم دوام زیادی نداشت. در بخش جنگلداری هم به رغم آن که یکسوم از مساحت این کشور را جنگلها پوشاندهاند، عدم دسترسی آسان به آنها باعث شده که جنگلداری در ونزوئلا گسترش زیادی نیابد. در حال حاضر در بخش کشاورزی مهمترین محصول فروشی ونزوئلا قهوه است و مهمترین محصولات غذایی هم ذرت و برنج هستند. بخش خدمات در ونزوئلا در حال حاضر نیمی از تولید ناخالص داخلی این کشور و بیش از نیمی از فرصتهای شغلی را تشکیل میدهد. بخش مالی، صنایع تولیدی و تجارت نیز هرکدام یکششم از تولید ناخالص داخلی را تشکیل میدهند.
آینده اقتصاد ونزوئلا
اقتصاد ونزوئلا که پیش از این هم بر اثر شرایط ذکرشده در بالا و نیز تحریمهای آمریکا در حال انقباض شدید بود، بر اثر بحران کرونا به شدت تحت فشار قرار گرفته است. جدال عربستان سعودی و روسیه بر سر قیمت نفت نیز که باعث کاهش شدید قیمت شد، اقتصاد ونزوئلا را که بر اثر تحریمها و مشکلات سیاسی در شرایط بدی قرار داشت، به ورطه دشوارتری انداخت. از سوی دیگر، روسنفت شرکت دولتی نفت روسیه که نیمی از صادرات نفت خام ونزوئلا را مدیریت میکند، در میانه همین بحران اعلام کرد که تصمیم به انتقال داراییهایش گرفته است. این مسئله نیز شبههها در مورد اینکه نفت ونزوئلا چگونه میتواند وارد بازارهای بینالمللی شود را بالا برد. مسئله دیگر هم این بود که صندوق بینالمللی پول در اواسط ماه مارس درخواست ونزوئلا برای یک وام پنج میلیارد دلاری برای مقابله با بحران کرونا را رد کرد و مدعی شد از آنجا که جامعه جهانی نیکلاس مادورو را به عنوان رئیس جمهور ونزوئلا به رسمیت نمیشناسد، این وام را نیز نمیتواند به دولت او ارائه بدهد.
۲.آیا تجارت با ونزوئلا دشوار است؟
بانک جهانی در رتبهبندی سال ۲۰۲۰ خود ونزوئلا را به لحاظ آسانی بازرگانی و راهاندازی کسب و کار در رده ۱۸۸ قرار داده که با توجه به تحریمهای سنگین آمریکا و ناآرامیهای این کشور طبیعی به نظر میرسد.
۳.فرصتهای سرمایهگذاری در ونزوئلا
دورنمای کوتاهمدت سرمایهگذاری در ونزوئلا روشن نیست، اما اگر کسب و کارتان بتواند ریسک را تحمل کند و به دنبال سرمایهگذاری بلندمدت باشد میتوانید روی بازار ونزوئلا حساب کنید.
اصولاً بیش از دوسوم مواد مصرفی در ونزوئلا وارداتی است و این فرصتی مناسب برای صادرکنندگان به حساب میآید.
پیش از تحریمهای اخیر، وزارت بازرگانی آمریکا در گزارشی صادرات به ونزوئلا در این بخشها را توصیه کرده بود: خدمات و ماشینآلات نفت و گاز، سیستمهای تولید برق و تجهیزات الکتریکی، قطعات خودرو و خدمات خودرو، تجهیزات امنیتی، محصولات کشاورزی.
۴.چالشهای سرمایهگذاری در ونزوئلا
وزارت بازرگانی آمریکا این موارد را چالش شرکتهای خارجی در ونزوئلا معرفی کرده است: شما در ونزوئلا با انواع مختلفی از ریسک دست و پنجه نرم خواهید کرد، از ریسک سیاسی گرفته تا سقوط ارزش واحد پولی. سیستم قضایی کند و غیرقابل اطمینان، و قوانین کار و تجارت غیرشفاف.
۵.استراتژی ورود به بازار ونزوئلا
استخدام کارگزار: برای ورود به بازار ونزوئلا بهتر است ارتباط اولیه را به واسطههای محلی بسپارید و کارگزار استخدام کنید. آنها میتوانند شما را در سطح درست و در حلقههای اجتماعی مناسب معرفی کنند.
ترجمه به اسپانیایی: بهتر است برای جلو افتادنتان، پیش از ورود به ونزوئلا نامهها، کارتویزیتها، بروشورها، کاتالوگها و دیگر اسناد را به اسپانیایی ترجمه کنید.
۶.آداب مذاکره با تجار ونزوئلا
وقتشناس باشید: موقع قرار با طرف ونزوئلایی سر وقت حاضر شوید.
گپ بزنید: قبل از آنکه مذاکره را شروع کنید خیلی کوتاه درباره موضوعات روز گپ بزنید و و بعد سر موضوع اصلی بروید.
جوانها و پیرها: ونزوئلاییهای مسنتر ترجیح میدهند پیش از آغاز شراکت، شما را بهتر بشناسند، اما جوانترها بیشتر به خود کسب و کار فکر میکنند تا روابط اجتماعی با شما. در کل برای ونزوئلاییها روابطی که با شریک خود دارند مهمتر از امضا پای قراردادهای کاری است.
مذاکرات آرام پیش میرود: چندین دیدار نیاز است تا میان شما و شریک ونزوئلاییتان توافقی حاصل شود، چون روند تصمیمگیری و به نتیجه رسیدن مذاکرات در این کشور کندتر از کشورهای غربی است.
احترام به رئیس: بیزینس در ونزوئلا سلسلهمراتبی است و تصمیمات اصولاً توسط شخصی گرفته میشود که بیشترین قدرت و اتوریته را در شرکت دارد.
اسپانیایی یا انگلیسی: زبان رسمی در ونزوئلا اسپانیایی است، اما اگر دیدید طرفتان به انگلیسی به شما ایمیل زد میتوانید به انگلیسی به او پاسخ دهد.
تلفن نزنید: تجار ونزوئلایی دیدار رودررو را به مذاکره تلفنی یا ایمیلی ترجیح میدهند. برای آنکه بتوانید رابطه مؤثر و شخصی با شریک ونزوئلایی خود شکل بدهید باید زمان و انرژی بگذارید.
کت و شلوار بپوشید: در فرهنگ ونزوئلایی، ظاهر اهمیت زیادی دارد. در مذاکرات تجاری کت و شلوار تیره را فراموش نکنید.
کارت ویزیت مهم است: یک طرف کارت ویزیت شما باید به زبان اسپانیایی ترجمه شده باشد. کارت خود را از طرف اسپانیاییاش به شریک آینده خود تقدیم کنید. روی کارت ویزیت طرف مقابل چیزی ننویسید که بیاحترامی محسوب شود.
فاصله نگیرید: ونزوئلاییها موقع حرف زدن نزدیک به هم میایستند. در هنگام صحبت لمس لباس یا بازوی طرف مقابل طبیعی است. وقتی نشستهاید، زیاد قوز نکنید، برای ونزوئلاییها قدرت بدنی و حالت طرف مقابل اهمیت دارد.
مردها و زنها: اگر زن هستید، تنها با شریک مردتان بیرون نروید چون طور دیگری برداشت میشود.
۷.اکسپوهای ونزوئلا
حضور در نمایشگاهها و اجلاسهای تجاری ونزوئلا فرصتی مناسب است تا اطلاعات خود را بهروز کنید و یا مشتریها و شرکای آیندهتان را پیدا کنید.
۸.تراز تجاری ونزوئلا
همانطور که در نمودار میبینید ونزوئلا طی دو دهه اخیر مازاد تراز تجاری داشته و صادراتش بیشتر از وارداتش بوده است: در سال ۲۰۱۷ مازاد تراز تجاری این کشور ۱۸.۷ میلیارد دلار بوده است. میزان مازاد تراز تجاری ونزوئلا در سال ۱۹۹۵ حدود ۲.۵۴ میلیارد گزارش شده است.
۹.به ونزوئلا چه صادر کنیم؟ چه از آن وارد کنیم؟
ونزوئلا در سال ۲۰۱۸ حدود ۳۳ میلیارد دلار کالا به نقاط مختلف جهان صادر کرد. این رقم به نسبت سال ۲۰۱۴ کاهش ۵۳.۲ درصدی و در مقایسه با سال ۲۰۱۷ افزایش حدود ۳.۱ درصدی نشان میدهد.
مهمترین صادرات ونزوئلا در سال ۲۰۱۸
(به ترتیب ارزش به دلار)
۱- سوختهای معدنی از جمله نفت: ۲۹.۹ میلیارد دلار (۹۰.۶ درصد کل صادرات)
۲- سنگها و فلزات قیمتی: ۹۲۰.۹ میلیون دلار (۲.۸ درصد)
۳- مواد شیمیایی آلی: ۵۵۴.۹ میلیون دلار (۱.۷ درصد)
۴- آهن و فولاد: ۲۵۹.۹ میلیون دلار (۰.۸ درصد)
۵- آلومینیوم: ۲۲۹.۷ میلیون دلار (۰.۷ درصد)
۶- سنگهای معدنی، خاکستر: ۲۱۹ میلیون دلار (۰.۷ درصد)
۷- ماهی: ۱۶۳.۵ میلیون دلار (۰.۵ درصد)
۸- کود: ۸۲.۳ میلیون دلار (۰.۲ درصد)
۹- مواد شیمیایی غیرآلی: ۸۰.۷ میلیون دلار (۰.۲ درصد)
۱۰- مس: ۷۳.۹ میلیون دلار (۰.۲ درصد)
مهمترین واردات ونزوئلا در سال ۲۰۱۸
در سال ۲۰۱۸ ونزوئلا ۱۰.۶ میلیارد دلار واردات داشت. این رقم نسبت به سال ۲۰۱۴ حدود ۷۳.۲ درصد کاهش و نسبت به سال ۲۰۱۷ حدود ۰.۲ درصد افزایش نشان میدهد.
۱- سوخت: ۴.۳ میلیارد دلار (۴۰.۴ درصد کل واردات)
۲- غلات: ۸۹۷ میلیون دلار (۸.۵ درصد)
۳- ماشینآلات از جمله کامپیوتر: ۸۷۱.۱ میلیون دلار (۸.۲ درصد)
۴- تجهیزات الکترونیک: ۴۴۰.۸ میلیون دلار (۴.۲ درصد)
۵- چربی و روغن حیوانی/گیاهی: ۲۷۳ میلیون دلار (۲.۶ درصد)
۶- مواد شیمیایی آلی: ۲۴۹.۷ میلیون دلار (۲.۴ درصد)
۷- هواپیما: ۲۰۳.۸ میلیون دلار (۱.۹ درصد)
۸- وسایل نقلیه: ۱۸۱.۱ میلیون دلار (۱.۷ درصد)
۹- پلاستیک و مواد پلاستیکی: ۱۷۹.۴ میلیون دلار (۱.۷ درصد)
۱۰- شکر و شیرینی: ۱۷۰.۳ میلیون دلار (۱.۶ درصد)
۱۰.شرکای تجاری ونزوئلا
(به ترتیب ارزش صادرات/واردات به دلار)
واردکنندهها
آخرین آمار دقیق مربوط به کشورهای مقصد صادرات ونزوئلا مربوط به سال ۲۰۱۷ است. در این سال کشورهای آمریکا، چین، هند و سنگاپور مقصد بخش عمده صادرات ونزوئلا بودند:
۱- آمریکا: ۴۲ درصد کل صادرات ونزوئلا (۱۱.۶ میلیارد دلار)
۲- چین: ۲۳ درصد (۶.۴۲ میلیارد دلار)
۳- هند: ۱۹ درصد (۵.۲۵ میلیارد دلار)
۴- سنگاپور: ۴.۵ درصد (۱.۲۵ میلیارد دلار)
۵- اسپانیا: ۱.۴ درصد (۳۹۰ میلیون دلار)
۶- برزیل: ۱.۳ درصد (۳۶۳ میلیون دلار)
۷- سوئد: ۱.۲ درصد (۳۴۱ میلیون دلار)
۸- مالزی: ۱.۱ درصد (۳۱۶ میلیون دلار)
۹- آلمان: ۰.۹۳ درصد (۲۵۹ میلیون دلار)
۱۰- کلمبیا: ۰.۷۵ درصد (۲۱۰ میلیون دلار)
صادرکنندهها
سال ۲۰۱۷ کشورهای آمریکا، چین، مکزیک و برزیل بیشترین صادرات را به ونزوئلا داشتهاند:
۱- آمریکا: ۳۸ درصد کل واردات ونزوئلا (۳.۴۵ میلیارد دلار)
۲- چین: ۱۸ درصد (۱.۶۵ میلیارد دلار)
۳- مکزیک: ۱۲ درصد (۱ میلیارد دلار)
۴- برزیل: ۵.۲ درصد (۴۶۹ میلیون دلار)
۵- کلمبیا: ۳.۵ درصد (۳۱۸ میلیون دلار)
۶- آرژانتین: ۲.۷ درصد (۲۴۵ میلیون دلار)
۷- آلمان: ۲.۱ درصد (۱۹۱ میلیون دلار)
۸- ایتالیا: ۱.۸ درصد (۱۶۶ میلیون دلار)
۹- کانادا: ۱.۴ درصد (۱۲۵ میلیون دلار)
۱۰- اسپانیا: ۱.۳ درصد (۱۱۷ میلیون دلار)